Całki — wzory, całka nieoznaczona i oznaczona, przykłady
Wzory na całki, całka nieoznaczona i oznaczona, podstawienie, całka z ln x, wzór Newtona–Leibniza i pola figur — 11 przykładów rozwiązanych krok po kroku.
Całki to druga połowa rachunku różniczkowego: pochodna mówi, jak szybko coś się zmienia, a całka pozwala z tego tempa odtworzyć całość — funkcję, przebytą drogę albo pole figury o krzywym brzegu. Po tej lekcji będziesz wiedzieć, czym jest całka nieoznaczona i oznaczona, znać podstawowe wzory na całki (potęgi, \(\frac{1}{x}\), \(e^x\), \(a^x\), sinus, cosinus i kilka innych), liczyć całki przez podstawienie, policzyć całkę z \(\ln x\), stosować wzór Newtona–Leibniza, obliczać pola pod wykresem i między krzywymi oraz korzystać z parzystości i nieparzystości funkcji na przedziale symetrycznym. W obecnej podstawie programowej liceum całki nie są wymagane na maturze — rachunek różniczkowy kończy się tam na pochodnej — ale pojawiają się w klasach z poszerzonym programem, w konkursach i od pierwszego semestru studiów technicznych, ekonomicznych i przyrodniczych. Na końcu czeka jedenaście przykładów rozwiązanych krok po kroku, ściąga i zadania do samodzielnego rozwiązania.
Całka — co to jest? Funkcja pierwotna i pole pod wykresem
Słowo „całka” ma w matematyce dwa znaczenia, które na pierwszy rzut oka nie mają ze sobą nic wspólnego.
- Całka nieoznaczona to odwrotność pochodnej. Pytamy: jaka funkcja ma pochodną równą danej funkcji? Na przykład pochodna \(x^2\) to \(2x\), więc całką z \(2x\) jest \(x^2\) (z dokładnością do stałej).
- Całka oznaczona to liczba — pole obszaru między wykresem funkcji a osią \(Ox\) na danym przedziale, przy czym części pod osią liczą się ze znakiem minus.
Intuicję dobrze widać na przykładzie ruchu. Jeśli samochód jedzie ze stałą prędkością \(20\) m/s przez \(10\) sekund, przejeżdża \(200\) metrów — to pole prostokąta o bokach \(10\) i \(20\) pod wykresem prędkości. Gdy prędkość się zmienia, droga dalej jest polem pod wykresem prędkości, tylko obszar ma krzywy brzeg. Jednocześnie prędkość jest pochodną drogi, więc drogę odzyskujemy, „odwracając” pochodną. Te dwa spojrzenia łączy jedno twierdzenie — wzór Newtona–Leibniza — i dlatego oba obiekty nazywamy całką.
Skąd w ogóle pole pod krzywą? Dzielimy przedział na wiele wąskich pasków, każdy pasek zastępujemy prostokątem o wysokości równej wartości funkcji w jakimś punkcie paska i sumujemy pola prostokątów. Gdy paski są coraz węższe, suma zbliża się do konkretnej liczby — to właśnie całka oznaczona. Znak \(\int\) to wydłużona litera S od łacińskiego summa, a \(dx\) przypomina o szerokości bardzo wąskiego paska.
Zobacz to na liczbach. Weźmy pole pod parabolą \(y = x^2\) na przedziale \(\langle 0, 1 \rangle\) i podzielmy go na cztery paski o szerokości \(\frac{1}{4}\). Jeśli wysokością paska jest wartość funkcji na jego prawym końcu, suma pól wynosi \(\frac{1}{4}\left(\frac{1}{16} + \frac{4}{16} + \frac{9}{16} + \frac{16}{16}\right) = \frac{30}{64} \approx 0{,}47\) — to za dużo, bo prostokąty wystają ponad wykres. Biorąc lewe końce, dostajemy \(\frac{14}{64} \approx 0{,}22\) — za mało. Prawdziwe pole leży pomiędzy, a przy coraz węższych paskach obie sumy zbliżają się do tej samej liczby \(\frac{1}{3}\). Za chwilę zobaczysz, że ten wynik dostaje się w jednej linijce: \(\int_0^1 x^2\,dx = \frac{1}{3}\).
Całka nieoznaczona — definicja, stała C i liniowość
Funkcja pierwotna i stała całkowania
Funkcja pierwotna nigdy nie jest jedna. Pochodna stałej jest zerem, więc jeśli \(F'(x) = f(x)\), to także \((F(x) + 5)' = f(x)\) i \((F(x) - 7)' = f(x)\). Na przedziale wszystkie funkcje pierwotne różnią się właśnie o stałą — ich wykresy to ta sama krzywa przesunięta w pionie. Zbiór wszystkich funkcji pierwotnych nazywamy całką nieoznaczoną i zapisujemy:
Funkcję \(f\) nazywamy funkcją podcałkową, a \(C\) — stałą całkowania. Każdy wynik całki nieoznaczonej można sprawdzić w kilka sekund: wystarczy policzyć pochodną wyniku i porównać ją z funkcją podcałkową. Jeśli potrzebujesz odświeżyć wzory na pochodne, zajrzyj do lekcji o pochodnej funkcji i jej zastosowaniach — każdy wzór na całkę to po prostu odwrócony wzór na pochodną.
Czasem zadanie wymaga jednej konkretnej funkcji pierwotnej — takiej, której wykres przechodzi przez dany punkt. Wtedy najpierw liczysz całkę ze stałą \(C\), a potem wyznaczasz \(C\) z warunku. Na przykład funkcja pierwotna \(f(x) = 2x + 1\), która spełnia \(F(1) = 5\): ogólnie \(F(x) = x^2 + x + C\), więc \(1 + 1 + C = 5\), czyli \(C = 3\) i \(F(x) = x^2 + x + 3\). Tak samo z prędkości i położenia początkowego odtwarza się położenie ciała w fizyce.
Liniowość całki
Pochodna sumy to suma pochodnych, a stały czynnik można wyciągnąć przed pochodną. Dlatego to samo działa dla całek:
W praktyce oznacza to, że sumę całkujemy wyraz po wyrazie, a liczby przed funkcjami przepisujemy. Uwaga: nie ma prostego wzoru na całkę iloczynu ani ilorazu — \(\int f(x)g(x)\,dx\) na ogół nie jest równe \(\int f(x)\,dx \cdot \int g(x)\,dx\). Do iloczynów służą podstawienie i całkowanie przez części.
Wzory na całki — podstawowe całki do zapamiętania
Każdy z poniższych wzorów uzasadnia się tak samo: różniczkujesz prawą stronę i dostajesz funkcję podcałkową. Wszędzie dopisujemy \(+\,C\).
Potęgi, 1/x i funkcje wykładnicze
- \(\int x^n\,dx = \frac{x^{n+1}}{n+1} + C\) dla \(n \neq -1\) — działa także dla wykładników ujemnych i ułamkowych, np. pierwiastków;
- \(\int 1\,dx = x + C\) — szczególny przypadek dla \(n = 0\);
- \(\int \frac{1}{x}\,dx = \ln|x| + C\) — to brakujący przypadek \(n = -1\);
- \(\int e^x\,dx = e^x + C\);
- \(\int a^x\,dx = \frac{a^x}{\ln a} + C\) dla \(a > 0\), \(a \neq 1\).
Skąd wartość bezwzględna przy logarytmie? Dla \(x > 0\) mamy \((\ln x)' = \frac{1}{x}\), a dla \(x < 0\) również \((\ln(-x))' = \frac{-1}{-x} = \frac{1}{x}\). Zapis \(\ln|x|\) obejmuje oba przypadki naraz. Z kolei wzór na \(a^x\) bierze się z pochodnej \((a^x)' = a^x \ln a\) — dzielimy przez \(\ln a\), żeby ten czynnik się skrócił.
Całka z sinusa, cosinusa i inne funkcje trygonometryczne
- \(\int \sin x\,dx = -\cos x + C\);
- \(\int \cos x\,dx = \sin x + C\);
- \(\int \frac{1}{\cos^2 x}\,dx = \operatorname{tg} x + C\);
- \(\int \frac{1}{\sin^2 x}\,dx = -\operatorname{ctg} x + C\);
- \(\int \frac{1}{1 + x^2}\,dx = \operatorname{arctg} x + C\);
- \(\int \frac{1}{\sqrt{1 - x^2}}\,dx = \arcsin x + C\) dla \(-1 < x < 1\).
Najczęstsza pomyłka dotyczy znaków przy sinusie i cosinusie. Zapamiętaj ją przez sprawdzenie: \((-\cos x)' = \sin x\), więc całka z sinusa to minus cosinus. Z cosinusem jest odwrotnie: \((\sin x)' = \cos x\), więc znak minus się nie pojawia. Dwie ostatnie pozycje listy to funkcje odwrotne do tangensa i sinusa — w liceum rzadko się je omawia, ale te całki pojawiają się w każdym zbiorze zadań ze studiów, więc warto je znać.
Przykład 1. Całka z wielomianu i pierwiastków
Oblicz \(\int (6x^2 - 4x + 5)\,dx\) oraz \(\int \frac{x^3 + 2\sqrt{x} - 1}{x}\,dx\).
Pierwszą całkę liczymy wyraz po wyrazie, korzystając z liniowości i wzoru na potęgę:
W drugiej całce najpierw dzielimy każdy wyraz licznika przez \(x\) — całki ilorazu nie liczy się „licznik przez mianownik”. Mamy \(\frac{x^3}{x} = x^2\), \(\frac{2\sqrt{x}}{x} = 2x^{-1/2}\) oraz \(\frac{1}{x}\):
Sprawdzenie drugiego wyniku: \(\left(4\sqrt{x}\right)' = \frac{4}{2\sqrt{x}} = \frac{2}{\sqrt{x}}\), czyli dokładnie \(2x^{-1/2}\). Zgadza się.
Przykład 2. Całka z sinusa, cosinusa i 1/cos²x
Oblicz \(\int \left(3\cos x - 2\sin x + \frac{1}{\cos^2 x}\right)dx\).
Każdy składnik ma swój wzór, stałe wyciągamy przed całkę:
Ostatecznie wynik to \(3\sin x + 2\cos x + \operatorname{tg} x + C\). Zwróć uwagę na podwójny minus: minus przed całką z sinusa spotyka minus ze wzoru i daje plus.
Przykład 3. Całka z sin²x
Oblicz \(\int \sin^2 x\,dx\).
Na liście wzorów nie ma \(\sin^2 x\) i nie da się „scałkować kwadratu” jak potęgi \(x^2\), bo w środku stoi \(\sin x\), a nie \(x\). Pomaga wzór na cosinus kąta podwojonego: \(\cos 2x = 1 - 2\sin^2 x\), skąd \(\sin^2 x = \frac{1 - \cos 2x}{2}\). Ten i pokrewne wzory zebraliśmy w lekcji o wzorach trygonometrycznych i kącie podwojonym. Teraz:
Skąd \(\frac{1}{4}\)? Całka z \(\cos 2x\) to \(\frac{1}{2}\sin 2x\) (wzór na podstawienie liniowe omawiamy niżej), a przed nią stoi jeszcze \(\frac{1}{2}\). Sprawdzenie: \(\left(\frac{x}{2} - \frac{\sin 2x}{4}\right)' = \frac{1}{2} - \frac{2\cos 2x}{4} = \frac{1 - \cos 2x}{2} = \sin^2 x\).
Całkowanie przez podstawienie krok po kroku
Podstawienie to odwrócona reguła łańcuchowa, czyli wzór na pochodną funkcji złożonej. Szukaj go, gdy w funkcji podcałkowej widzisz jakieś wyrażenie wewnętrzne \(g(x)\) i jednocześnie jego pochodną \(g'(x)\) jako czynnik (ewentualnie z dokładnością do stałej).
Procedura wygląda zawsze tak samo:
- Wybierz \(t\) — zwykle wyrażenie „w środku”: pod pierwiastkiem, w wykładniku, w mianowniku, pod sinusem.
- Oblicz \(dt = g'(x)\,dx\) i wyraź przez \(dt\) czynnik, który stoi w całce.
- Przepisz całą całkę na zmienną \(t\) — po tym kroku nie może zostać żadne \(x\).
- Policz prostszą całkę względem \(t\).
- Wróć do zmiennej \(x\), wstawiając \(t = g(x)\), i dopisz \(+\,C\).
Podstawienie liniowe: całka z f(ax + b)
Najczęstszy szczególny przypadek to funkcja liniowa w środku. Dla \(t = ax + b\) mamy \(dt = a\,dx\), więc pojawia się czynnik \(\frac{1}{a}\):
Na przykład \(\int \cos 3x\,dx = \frac{1}{3}\sin 3x + C\), \(\int e^{5x}\,dx = \frac{1}{5}e^{5x} + C\), a \(\int (2x + 3)^5\,dx = \frac{1}{2}\cdot\frac{(2x + 3)^6}{6} + C = \frac{(2x + 3)^6}{12} + C\). Po pewnej wprawie takie całki liczy się w pamięci — trzeba tylko nie zapomnieć o podzieleniu przez współczynnik przy \(x\).
Przykład 4. Całka z x·e do potęgi −x²
Oblicz \(\int x e^{-x^2}\,dx\).
W wykładniku stoi \(-x^2\), a jego pochodna \(-2x\) to — z dokładnością do stałej — czynnik \(x\) przed funkcją wykładniczą. Podstawiamy \(t = -x^2\), wtedy \(dt = -2x\,dx\), czyli \(x\,dx = -\frac{1}{2}\,dt\):
Sprawdzenie: \(\left(-\frac{1}{2}e^{-x^2}\right)' = -\frac{1}{2}e^{-x^2}\cdot(-2x) = x e^{-x^2}\).
Przykład 5. Całka z tangensa
Oblicz \(\int \operatorname{tg} x\,dx\).
Zamieniamy tangens na iloraz: \(\operatorname{tg} x = \frac{\sin x}{\cos x}\). Pochodna mianownika to \(-\sin x\), czyli prawie licznik. Podstawiamy \(t = \cos x\), \(dt = -\sin x\,dx\):
To przykład ogólnej reguły, którą warto zapamiętać: gdy w liczniku stoi pochodna mianownika, całka jest logarytmem mianownika.
Całkowanie przez części i całka z ln x
Gdy pod całką stoi iloczyn dwóch „niepowiązanych” funkcji — na przykład \(x\cdot e^x\) albo \(x\cdot\cos x\) — podstawienie zwykle nie pomaga. Wtedy sięgamy po całkowanie przez części, czyli odwróconą regułę pochodnej iloczynu:
Całą sztuką jest dobór \(u\) i \(dv\) tak, żeby nowa całka \(\int v\,du\) była prostsza od wyjściowej. Regułę wyboru (skrót LIATE), klasyczne przykłady i wersję dla całki oznaczonej omawiamy w osobnej lekcji o całkowaniu przez części i doborze u oraz dv. Tutaj rozwiążemy dokładnie jeden przykład — ten, o który najczęściej pytają uczniowie.
Przykład 6. Całka z ln x krok po kroku
Oblicz \(\int \ln x\,dx\) oraz \(\int_1^e \ln x\,dx\).
Na pierwszy rzut oka pod całką nie ma iloczynu. Trik polega na tym, żeby go dopisać: \(\ln x = \ln x \cdot 1\). Logarytm łatwo różniczkujemy, ale nie mamy wzoru na jego całkę — więc to on będzie \(u\), a jedynka posłuży za \(dv\).
- Przyjmujemy \(u = \ln x\) oraz \(dv = 1\,dx\).
- Liczymy \(du = \frac{1}{x}\,dx\) oraz \(v = x\).
- Wstawiamy do wzoru \(\int u\,dv = uv - \int v\,du\).
Sprawdzenie z reguły iloczynu: \((x\ln x - x)' = \ln x + x\cdot\frac{1}{x} - 1 = \ln x\). Zgadza się.
Wynik często zapisuje się w postaci \(x(\ln x - 1) + C\). Teraz wersja oznaczona — korzystamy z gotowej funkcji pierwotnej i wzoru Newtona–Leibniza (omawiamy go w następnej sekcji), pamiętając, że \(\ln e = 1\) i \(\ln 1 = 0\):
Pole pod wykresem logarytmu naturalnego od \(1\) do \(e\) wynosi więc dokładnie \(1\). Tą samą metodą policzysz na przykład \(\int x\ln x\,dx\) — tam za \(dv\) bierze się \(x\,dx\).
Jak wybrać metodę całkowania
Zanim zaczniesz liczyć, zadaj sobie po kolei kilka pytań — w tej kolejności, bo wcześniejsze metody są szybsze:
- Czy da się uprościć funkcję algebraicznie (wymnożyć nawiasy, podzielić licznik przez mianownik, zamienić pierwiastek na potęgę, użyć wzoru trygonometrycznego)? Jeśli tak, zrób to i skorzystaj ze wzorów podstawowych.
- Czy w środku stoi funkcja liniowa \(ax + b\)? Wtedy wystarczy wzór z czynnikiem \(\frac{1}{a}\).
- Czy widzisz wyrażenie wewnętrzne razem z jego pochodną (albo licznik będący pochodną mianownika)? To sygnał do podstawienia.
- Czy pod całką jest iloczyn wielomianu i funkcji wykładniczej lub trygonometrycznej, albo logarytm? Wtedy całkuj przez części.
- Czy liczysz całkę oznaczoną na przedziale \(\langle -a, a \rangle\) albo z funkcji, której wykres jest znaną figurą? Sprawdź parzystość i interpretację geometryczną, zanim zaczniesz rachunki.
Całka oznaczona i wzór Newtona–Leibniza
Całka oznaczona \(\int_a^b f(x)\,dx\) to liczba: pole obszaru między wykresem \(f\) a osią \(Ox\) na przedziale \(\langle a, b \rangle\), gdzie części nad osią liczymy ze znakiem plus, a części pod osią ze znakiem minus. Liczby \(a\) i \(b\) to dolna i górna granica całkowania. Gdyby trzeba było za każdym razem sumować paski, całki byłyby niepraktyczne. Na szczęście zachodzi twierdzenie, które sprowadza liczenie pola do znalezienia funkcji pierwotnej.
Skąd ten wzór? Oznaczmy przez \(P(x)\) pole pod wykresem od \(a\) do \(x\). Gdy przesuwamy prawy brzeg o małe \(h\), pole rośnie o wąski pasek o szerokości \(h\) i wysokości około \(f(x)\), czyli \(P(x + h) - P(x) \approx f(x)\cdot h\). Dzieląc przez \(h\) i przechodząc do granicy, dostajemy \(P'(x) = f(x)\) — funkcja pola jest funkcją pierwotną! Ponieważ \(P(a) = 0\), szukane pole to \(P(b) = F(b) - F(a)\) dla dowolnej funkcji pierwotnej \(F\) (stała \(C\) się skraca). Dlatego w całkach oznaczonych nie dopisujemy \(+\,C\).
Różnicę \(F(b) - F(a)\) zapisujemy skrótowo jako \(\left[F(x)\right]_a^b\).
Własności całki oznaczonej
- \(\int_a^a f(x)\,dx = 0\) — pasek o zerowej szerokości ma zerowe pole;
- \(\int_b^a f(x)\,dx = -\int_a^b f(x)\,dx\) — zamiana granic zmienia znak;
- \(\int_a^b f(x)\,dx = \int_a^c f(x)\,dx + \int_c^b f(x)\,dx\) — przedział można rozciąć w dowolnym punkcie \(c\);
- liniowość działa tak samo jak dla całki nieoznaczonej;
- jeśli \(f(x) \ge 0\) na \(\langle a, b \rangle\), to \(\int_a^b f(x)\,dx \ge 0\).
Przykład 7. Całka oznaczona z sinusa
Oblicz \(\int_0^{\pi} \sin x\,dx\) oraz \(\int_0^{2\pi} \sin x\,dx\).
Funkcją pierwotną sinusa jest \(-\cos x\). Na przedziale \(\langle 0, \pi \rangle\) sinus jest nieujemny, więc wynik to zwykłe pole jednego „łuku” sinusoidy:
Na przedziale \(\langle 0, 2\pi \rangle\) dostajemy \(-\cos 2\pi + \cos 0 = -1 + 1 = 0\). Nie znaczy to, że pole wynosi zero — łuk nad osią (pole \(2\)) i łuk pod osią (pole \(2\), ale liczone z minusem) się zniosły. Pole obszaru między sinusoidą a osią na tym przedziale wynosi \(4\).
Podstawienie w całce oznaczonej — zmiana granic
Przy podstawieniu w całce oznaczonej masz dwie drogi: policzyć całkę nieoznaczoną, wrócić do \(x\) i dopiero wtedy wstawić granice albo — szybciej — przeliczyć granice na nową zmienną. Jeśli \(t = g(x)\), to dolna granica zmienia się na \(g(a)\), a górna na \(g(b)\):
Nie mieszaj obu dróg: jeśli przeliczasz granice, to nie wracasz do \(x\).
Przykład 8. Podstawienie ze zmianą granic
Oblicz \(\int_0^{\pi/2} \sin x\cos^3 x\,dx\).
Mamy potęgę cosinusa i pochodną cosinusa (z dokładnością do znaku). Podstawiamy \(t = \cos x\), \(dt = -\sin x\,dx\), czyli \(\sin x\,dx = -dt\). Przeliczamy granice: dla \(x = 0\) mamy \(t = \cos 0 = 1\), a dla \(x = \frac{\pi}{2}\) mamy \(t = \cos\frac{\pi}{2} = 0\):
Minus z \(dt\) wykorzystaliśmy do zamiany granic \(1\) i \(0\) miejscami. Gdyby nowa dolna granica była większa od górnej, a my zgubilibyśmy ten minus, wyszłoby \(-\frac{1}{4}\) — wynik ujemny dla funkcji nieujemnej na całym przedziale to sygnał, że coś poszło nie tak.
Przedziały symetryczne: funkcje parzyste i nieparzyste
Gdy przedział jest symetryczny względem zera, czyli ma postać \(\langle -a, a \rangle\), warto zbadać parzystość funkcji podcałkowej — czasem oszczędza to całe strony rachunków.
Dla funkcji nieparzystej pole nad osią po jednej stronie zera jest dokładnie równe polu pod osią po drugiej stronie, więc w całce się znoszą. Dla parzystej obie połówki są identyczne. Przydatne reguły: iloczyn funkcji nieparzystej i parzystej jest nieparzysty, a iloczyn dwóch nieparzystych lub dwóch parzystych — parzysty. Funkcje \(x\), \(x^3\), \(x^5\), \(\sin x\), \(\operatorname{tg} x\) są nieparzyste, a stałe, \(x^2\), \(x^4\), \(\cos x\), \(|x|\) — parzyste.
Przykład 9. Całka z x⁵cos x + √(4 − x²) na przedziale ⟨−2, 2⟩
Oblicz \(\int_{-2}^{2} \left(x^5\cos x + \sqrt{4 - x^2}\right)dx\).
Pierwszy składnik wygląda groźnie: \(\int x^5\cos x\,dx\) wymagałby pięciokrotnego całkowania przez części. Nie trzeba go jednak liczyć. Rozbijamy całkę na dwie (liniowość) i sprawdzamy parzystość.
- Funkcja \(f(x) = x^5\cos x\) jest nieparzysta, bo \(f(-x) = (-x)^5\cos(-x) = -x^5\cos x = -f(x)\). Przedział \(\langle -2, 2 \rangle\) jest symetryczny, więc \(\int_{-2}^{2} x^5\cos x\,dx = 0\).
- Drugi składnik interpretujemy geometrycznie. Wykres \(y = \sqrt{4 - x^2}\) to zbiór punktów spełniających \(x^2 + y^2 = 4\) przy \(y \ge 0\), czyli górna połowa okręgu o środku \((0, 0)\) i promieniu \(2\) — to równanie okręgu znasz z lekcji o okręgu i prostej w geometrii analitycznej.
- Całka \(\int_{-2}^{2} \sqrt{4 - x^2}\,dx\) to pole tego półkola: \(\frac{1}{2}\pi\cdot 2^2 = 2\pi\).
Uwaga: funkcja \(\sqrt{4 - x^2}\) jest parzysta, nie nieparzysta, więc jej całka nie znika. Symetria pozwala wyzerować tylko składniki nieparzyste.
Pole pod wykresem i pole między krzywymi
Całka oznaczona daje pole tylko wtedy, gdy funkcja jest nieujemna. W ogólnym przypadku pole obszaru między wykresem a osią \(Ox\) to \(\int_a^b |f(x)|\,dx\). W praktyce postępujemy tak:
- Znajdź miejsca zerowe \(f\) w przedziale \(\langle a, b \rangle\).
- Podziel przedział na części, na których \(f\) ma stały znak.
- Na częściach, gdzie \(f \ge 0\), całkuj \(f\), a tam, gdzie \(f \le 0\), całkuj \(-f\). Zsumuj wyniki.
Dla obszaru między dwiema krzywymi wzór jest jeszcze prostszy:
Granicami są zwykle odcięte punktów przecięcia wykresów, które znajdujesz, rozwiązując równanie \(f(x) = g(x)\).
Przykład 10. Całka a pole — funkcja zmieniająca znak
Oblicz \(\int_0^3 (x^2 - 2x)\,dx\) oraz pole obszaru ograniczonego wykresem \(y = x^2 - 2x\), osią \(Ox\) i prostą \(x = 3\).
Funkcja pierwotna to \(F(x) = \frac{x^3}{3} - x^2\). Sama całka:
Zero oczywiście nie jest polem. Miejsca zerowe funkcji to \(x = 0\) i \(x = 2\). Na \(\langle 0, 2 \rangle\) parabola leży pod osią, a na \(\langle 2, 3 \rangle\) — nad nią. Liczymy osobno:
- \(\int_0^2 (x^2 - 2x)\,dx = \frac{8}{3} - 4 = -\frac{4}{3}\), więc ta część ma pole \(\frac{4}{3}\);
- \(\int_2^3 (x^2 - 2x)\,dx = 0 - \left(-\frac{4}{3}\right) = \frac{4}{3}\).
Pole obszaru wynosi \(\frac{4}{3} + \frac{4}{3} = \frac{8}{3}\). Całka wyszła zerem, bo obie części mają to samo pole i przeciwne znaki.
Przykład 11. Pole między parabolą a prostą
Oblicz pole obszaru ograniczonego parabolą \(y = 4 - x^2\) i prostą \(y = x + 2\).
Punkty przecięcia: \(4 - x^2 = x + 2\), czyli \(x^2 + x - 2 = 0\), skąd \(x = -2\) lub \(x = 1\). Między tymi punktami wyżej leży parabola — wystarczy sprawdzić jeden punkt, np. \(x = 0\): parabola daje \(4\), prosta \(2\). Liczymy „górna minus dolna”:
Dla \(x = 1\) nawias daje \(2 - \frac{1}{2} - \frac{1}{3} = \frac{7}{6}\), a dla \(x = -2\) daje \(-4 - 2 + \frac{8}{3} = -\frac{10}{3}\). Stąd \(P = \frac{7}{6} + \frac{10}{3} = \frac{27}{6} = \frac{9}{2}\).
Zauważ, że parabola na części przedziału leży pod osią \(Ox\) — przy wzorze „górna minus dolna” to nie ma znaczenia, bo różnica \(f(x) - g(x)\) jest na całym przedziale nieujemna.
Typowe błędy przy liczeniu całek
- Brak stałej C. W całce nieoznaczonej wynik to cała rodzina funkcji, więc \(+\,C\) jest obowiązkowe. W całce oznaczonej stałej nie piszemy, bo się skraca.
- Wzór na potęgę dla n = −1. \(\int x^{-1}\,dx\) to nie \(\frac{x^0}{0}\), tylko \(\ln|x| + C\). Pilnuj też wartości bezwzględnej.
- Całka iloczynu jako iloczyn całek. \(\int x\cos x\,dx \neq \frac{x^2}{2}\sin x + C\) — sprawdź pochodną, a od razu zobaczysz błąd. Iloczyn wymaga podstawienia albo całkowania przez części.
- Zły znak przy sinusie. \(\int \sin x\,dx = -\cos x + C\), nie \(\cos x + C\).
- Brak czynnika 1/a. \(\int e^{3x}\,dx = \frac{1}{3}e^{3x} + C\), a nie \(e^{3x} + C\). Każdy wynik możesz zweryfikować, licząc pochodną.
- Niezmienione granice przy podstawieniu. Jeśli przechodzisz na zmienną \(t\), granice też muszą być wartościami \(t\). Wstawienie starych granic do nowej funkcji daje zły wynik.
- Pole równe całce, gdy funkcja jest pod osią. Całka z funkcji ujemnej jest ujemna, a pole — nigdy. Przed liczeniem pola zawsze znajdź miejsca zerowe i rozetnij przedział (Przykład 7 i Przykład 10).
- Odwrócona kolejność przy polu między krzywymi. „Dolna minus górna” daje wynik ze złym znakiem. Sprawdź jeden punkt wewnątrz przedziału, która funkcja jest wyżej.
- Symetria użyta na niesymetrycznym przedziale albo do funkcji parzystej. Zerowanie działa tylko dla funkcji nieparzystej i tylko na przedziale \(\langle -a, a \rangle\).
Ściąga — wzory na całki w pigułce
- Liniowość: sumę całkuj wyraz po wyrazie, stałe wyciągaj przed całkę.
- Podstawienie: \(t = g(x)\), \(dt = g'(x)\,dx\); szczególnie \(\int f(ax + b)\,dx = \frac{1}{a}F(ax + b) + C\) oraz \(\int \frac{g'}{g}\,dx = \ln|g| + C\).
- Przez części: \(\int u\,dv = uv - \int v\,du\); \(\int \ln x\,dx = x\ln x - x + C\).
- Newton–Leibniz: \(\int_a^b f(x)\,dx = F(b) - F(a)\); przy podstawieniu przeliczaj granice.
- Pole: rozetnij przedział w miejscach zerowych; między krzywymi całkuj „górna minus dolna”.
- Przedział \(\langle -a, a \rangle\): funkcja nieparzysta daje \(0\), parzysta daje \(2\int_0^a f(x)\,dx\).
Sprawdź się — zadania z całek
Rozwiąż samodzielnie, a dopiero potem porównaj z rozwiązaniem krok po kroku:
- Całka oznaczona z 3x² − 4x + 1 na przedziale ⟨0, 2⟩ — rozgrzewka z wzorem Newtona–Leibniza;
- Całka z 2x(x² + 1)³ przez podstawienie — klasyczne podstawienie z pochodną wyrażenia wewnętrznego;
- Całka z x cos x — trening całkowania przez części;
- Pole obszaru między parabolą y = x² a prostą y = x + 2 — „górna minus dolna” w praktyce;
- Całka z x²/(1 + 2ˣ) na przedziale ⟨−1, 1⟩ — sprytne wykorzystanie symetrii przedziału;
- Objętość bryły z obrotu obszaru między y = x i y = x² wokół osi Ox — całka w zastosowaniu do brył;
- Część całkowita sumy √1 + √2 + … + √100 z oszacowań całkowych — zadanie konkursowe dla ambitnych.
Wszystkie zadania z tego działu znajdziesz w zbiorze zadań z całek.
Dzisiejszy zestaw zadań → Trening liczenia w pamięci · 2 min