Prawdopodobieństwo

Prawdopodobieństwo klasyczne — definicja, zdarzenia, drzewko i zadania

Definicja klasyczna, działania na zdarzeniach, własności P, kostki, monety i urny, losowanie ze zwracaniem i bez, drzewko: 9 zadań krok po kroku do matury.

Prawdopodobieństwo klasyczne to pierwszy i najczęściej wykorzystywany na maturze model rachunku prawdopodobieństwa: liczysz, ile wyników doświadczenia sprzyja zdarzeniu, i dzielisz przez liczbę wszystkich wyników. Na poziomie podstawowym daje to co roku przynajmniej jedno zadanie — rzut dwiema kostkami, losowanie liczby ze zbioru, wybór kul z urny. Na rozszerzeniu ta sama definicja jest fundamentem zadań z parametrem, dowodów własności prawdopodobieństwa i zadań wieloetapowych rozwiązywanych drzewkiem. Po tej lekcji będziesz umieć poprawnie zbudować przestrzeń zdarzeń elementarnych, rozpoznać, czy losowanie jest ze zwracaniem, czy bez, i czy kolejność ma znaczenie, korzystać ze wzorów na zdarzenie przeciwne i sumę zdarzeń, a zadania typu „co najmniej jeden” rozwiązywać w dwóch linijkach. Dziewięć przykładów prowadzi od prostych rzutów kostką do zadań maturalnych PR.

Obejrzyj film (YouTube, ok. 30 s)
Paradoks urodzin: ile osób potrzeba, żeby dwie miały urodziny tego samego dnia?

Doświadczenie losowe i przestrzeń zdarzeń elementarnych

Doświadczenie losowe to czynność, której wyniku nie da się przewidzieć, ale da się wypisać wszystkie możliwe wyniki: rzut monetą, rzut kostką, wyciągnięcie kuli z urny, wylosowanie trzech osób z klasy. Każdy pojedynczy, niepodzielny wynik nazywamy zdarzeniem elementarnym i oznaczamy \(\omega\). Zbiór wszystkich zdarzeń elementarnych to przestrzeń zdarzeń elementarnych \(\Omega\).

Kilka standardowych przestrzeni, które trzeba znać na pamięć:

  • jeden rzut monetą: \(\Omega = \{O, R\}\), \(|\Omega| = 2\);
  • jeden rzut kostką: \(\Omega = \{1, 2, 3, 4, 5, 6\}\), \(|\Omega| = 6\);
  • trzy rzuty monetą: ciągi długości 3 złożone z liter O i R, czyli \(|\Omega| = 2^3 = 8\);
  • rzut dwiema kostkami: pary uporządkowane \((a, b)\), gdzie \(a, b \in \{1, 2, \ldots, 6\}\), czyli \(|\Omega| = 6 \cdot 6 = 36\);
  • losowanie jednej liczby ze zbioru \(\{1, 2, \ldots, n\}\): \(|\Omega| = n\).

Zdarzenie to dowolny podzbiór przestrzeni \(\Omega\). Zdarzenie „wypadła parzysta liczba oczek” przy rzucie kostką to \(A = \{2, 4, 6\}\). Elementy zdarzenia \(A\) nazywamy zdarzeniami elementarnymi sprzyjającymi zdarzeniu \(A\). Zbiór pusty \(\emptyset\) to zdarzenie niemożliwe, a cała przestrzeń \(\Omega\) to zdarzenie pewne.

Najważniejsza decyzja w każdym zadaniu zapada, zanim cokolwiek policzysz: jak opisać \(\Omega\). Dobry opis spełnia dwa warunki — każdy wynik doświadczenia odpowiada dokładnie jednemu elementowi \(\Omega\) i wszystkie elementy mają te same szanse. Drugi warunek jest kluczowy dla definicji klasycznej i wrócimy do niego w sekcji o błędach.

Klasyczna definicja prawdopodobieństwa (Laplace'a)

Jeśli przestrzeń zdarzeń elementarnych jest skończona, a wszystkie zdarzenia elementarne są jednakowo prawdopodobne, prawdopodobieństwo zdarzenia jest ułamkiem, jaką część przestrzeni ono zajmuje.

Prosty przykład: przy rzucie kostką \(P(\text{parzysta}) = \frac{3}{6} = \frac{1}{2}\). Z definicji od razu widać, że \(0 \le P(A) \le 1\), \(P(\emptyset) = 0\) i \(P(\Omega) = 1\).

Skąd przekonanie, że to dobra definicja? Jeśli rzucisz kostką tysiące razy, częstość wypadania parzystej liczby oczek będzie coraz bliższa \(\frac{1}{2}\). Prawdopodobieństwo to teoretyczny odpowiednik częstości względnej, którą poznajesz w lekcji ze statystyki opisowej — średnia, mediana i odchylenie: tam opisujemy dane, które już zebraliśmy, tu przewidujemy, jak będą wyglądały.

W zadaniu maturalnym rozwiązanie z definicji klasycznej zawsze ma ten sam szkielet, który warto zapisywać jawnie, bo egzaminator punktuje każdy etap:

  1. Opisz zdarzenia elementarne słowami (np. „pary uporządkowane wyników dwóch kostek”) i oblicz \(|\Omega|\).
  2. Nazwij zdarzenie \(A\) i opisz, które zdarzenia elementarne mu sprzyjają.
  3. Oblicz \(|A|\) — wypisując elementy albo kombinatorycznie, zawsze w tym samym modelu co \(\Omega\).
  4. Podaj \(P(A) = \frac{|A|}{|\Omega|}\) jako ułamek nieskracalny.

Do liczenia \(|\Omega|\) i \(|A|\) potrzebujesz reguły mnożenia, permutacji, wariacji i kombinacji — wszystkie są omówione w lekcji kombinatoryka — permutacje, kombinacje i wariacje. Na poziomie rozszerzonym warto też wiedzieć, że definicja klasyczna jest szczególnym przypadkiem ogólnej (aksjomatycznej) definicji prawdopodobieństwa: każda funkcja \(P\) spełniająca \(P(A) \ge 0\), \(P(\Omega) = 1\) oraz \(P(A \cup B) = P(A) + P(B)\) dla zdarzeń rozłącznych jest prawdopodobieństwem, a wszystkie wzory z tej lekcji wynikają właśnie z tych trzech warunków.

Działania na zdarzeniach: suma, iloczyn, różnica, zdarzenie przeciwne

Skoro zdarzenia są zbiorami, łączymy je tak jak zbiory. Każde działanie ma swoje znaczenie w języku treści zadania i właśnie to tłumaczenie z polskiego na symbole jest najczęstszym źródłem punktów straconych na maturze.

  • suma \(A \cup B\) — zaszło \(A\) lub \(B\) (co najmniej jedno z nich, być może oba);
  • iloczyn \(A \cap B\) — zaszły oba zdarzenia jednocześnie;
  • różnica \(A \setminus B\) — zaszło \(A\), ale nie zaszło \(B\);
  • zdarzenie przeciwne \(A'\) — nie zaszło \(A\), czyli \(A' = \Omega \setminus A\);
  • zawieranie \(A \subseteq B\) — zajście \(A\) pociąga zajście \(B\).

Zdarzenia \(A\) i \(B\) są rozłączne (wykluczające się), gdy \(A \cap B = \emptyset\), czyli nie mogą zajść jednocześnie. Przy rzucie kostką „wypadła jedynka” i „wypadła szóstka” są rozłączne, ale „wypadła liczba parzysta” i „wypadła liczba większa od 4” — nie, bo obu sprzyja szóstka. Zdarzenie i zdarzenie do niego przeciwne są zawsze rozłączne, a ich suma to całe \(\Omega\).

Przy zdarzeniach przeciwnych przydają się prawa de Morgana. Zdarzenie „nie zaszło ani \(A\), ani \(B\)” to \(A' \cap B' = (A \cup B)'\), a „nie zaszły oba naraz” to \(A' \cup B' = (A \cap B)'\). W praktyce: zaprzeczeniem „co najmniej jedno” jest „żadne”, a zaprzeczeniem „wszystkie” jest „co najmniej jedno nie”.

Własności prawdopodobieństwa i skąd się biorą wzory

Przy definicji klasycznej każdy wzór to po prostu zliczanie elementów zbiorów podzielone przez \(|\Omega|\). Warto rozumieć te uzasadnienia, bo na maturze rozszerzonej pojawiają się zadania „wykaż, że”.

Zdarzenie przeciwne. Zbiory \(A\) i \(A'\) są rozłączne i razem tworzą \(\Omega\), więc \(|A| + |A'| = |\Omega|\). Po podzieleniu przez \(|\Omega|\) dostajesz \(P(A) + P(A') = 1\).

Suma zdarzeń. Gdy dodajesz \(|A| + |B|\), elementy wspólne policzone są dwa razy — raz w \(A\), raz w \(B\). Trzeba je raz odjąć:

\[ |A \cup B| = |A| + |B| - |A \cap B| \]

Po podzieleniu przez \(|\Omega|\) otrzymujesz wzór na \(P(A \cup B)\). To tak zwana zasada włączeń i wyłączeń. Dla zdarzeń rozłącznych część wspólna jest pusta i wzór upraszcza się do zwykłego dodawania.

Różnica i zawieranie. Zbiór \(A\) rozpada się na dwie rozłączne części: \(A \setminus B\) i \(A \cap B\), stąd wzór na różnicę. Jeśli \(A \subseteq B\), to \(A\) ma nie więcej elementów niż \(B\), więc \(P(A) \le P(B)\). Z tego wynika też przydatne oszacowanie \(P(A \cap B) \le \min(P(A), P(B))\).

Rzut monetą i kostką, losowanie z urny — modele i kolejność

Większość zadań szkolnych sprowadza się do kilku modeli. Rozpoznanie modelu to połowa rozwiązania, bo od niego zależy wzór na \(|\Omega|\).

Rzut monetą i dwiema kostkami

Przy \(n\) rzutach monetą wynikiem jest ciąg długości \(n\) złożony z liter O i R, więc \(|\Omega| = 2^n\). Dla trzech rzutów to osiem ciągów: OOO, OOR, ORO, ROO, ORR, ROR, RRO, RRR. Dokładnie dwa orły dają trzy z nich (OOR, ORO, ROO), więc prawdopodobieństwo wynosi \(\frac{3}{8}\), a nie \(\frac{1}{4}\), jak podpowiada błędna intuicja „zero, jeden, dwa albo trzy orły — cztery możliwości”.

Przy rzucie dwiema kostkami najwygodniej wyobrazić sobie kwadratową siatkę sześć na sześć: numer wiersza to wynik pierwszej kostki, numer kolumny — drugiej, a każda z 36 kratek to jedna para \((a, b)\). Pary o stałej sumie leżą na ukośnych liniach siatki. Sumę 2 daje tylko para \((1, 1)\), sumę 3 — dwie pary, sumę 4 — trzy, i tak dalej aż do sumy 7, którą daje sześć par: \((1, 6), (2, 5), (3, 4), (4, 3), (5, 2), (6, 1)\). Dalej liczby maleją symetrycznie aż do sumy 12, którą daje jedna para \((6, 6)\). Zwięźle: suma \(s\) pojawia się w \(6 - |s - 7|\) parach. Dublety, czyli pary z równymi wynikami, leżą na przekątnej siatki — jest ich 6.

Losowanie ze zwracaniem i bez zwracania

Losujesz \(k\) razy jeden element ze zbioru \(n\)-elementowego (np. kulę z urny). Jeśli po każdym losowaniu element wraca do urny, to przy każdym losowaniu masz znów \(n\) możliwości. Jeśli nie wraca, możliwości ubywa o jedną. Wynikiem jest ciąg wylosowanych elementów:

  • ze zwracaniem: \(|\Omega| = n^k\) (wariacje z powtórzeniami);
  • bez zwracania, kolejno: \(|\Omega| = n(n-1)\ldots(n-k+1)\) (wariacje bez powtórzeń);
  • bez zwracania, jednocześnie (garść kul naraz): \(|\Omega| = \binom{n}{k}\) (kombinacje).

Kule w urnie traktujemy jako rozróżnialne — nawet jeśli dwie są białe, w myślach numerujemy je. Dopiero wtedy wszystkie wyniki są jednakowo prawdopodobne i można stosować definicję klasyczną.

Kolejność ważna czy nieważna

Losowanie „kolejno bez zwracania” i „jednocześnie” dają to samo prawdopodobieństwo każdego zdarzenia, które nie zależy od kolejności (np. „wylosowano dwie białe kule”). Każdy podzbiór \(k\)-elementowy odpowiada dokładnie \(k!\) ciągom, więc w ułamku \(\frac{|A|}{|\Omega|}\) czynnik \(k!\) skraca się w liczniku i mianowniku. Możesz więc wybrać model wygodniejszy — pod jednym warunkiem:

Model z kolejnością jest konieczny, gdy pytanie dotyczy kolejności (np. „pierwsza kula biała, druga czarna”, „wylosowane cyfry tworzą liczbę rosnącą”). Model bez kolejności jest zwykle krótszy, gdy pytasz tylko o skład wylosowanej grupy.

Drzewko i zdarzenie przeciwne „co najmniej jeden”

Drzewko — opis etapów

Gdy doświadczenie składa się z kilku etapów wykonywanych po kolei (kolejne losowania bez zwracania, kolejne rzuty), wygodnie jest je rozrysować jako drzewko. Na maturze rysunek nie jest wymagany — wystarczy opisać drzewko słowami, wypisując ścieżki. Zasady budowy są takie:

  1. Z korzenia wychodzą gałęzie odpowiadające wynikom pierwszego etapu; przy każdej zapisujesz jej prawdopodobieństwo.
  2. Z końca każdej gałęzi wychodzą gałęzie drugiego etapu; przy nich zapisujesz prawdopodobieństwa obliczone przy założeniu, że wcześniejsze etapy dały wynik z tej ścieżki (np. w urnie jest już o jedną kulę mniej).
  3. Prawdopodobieństwa gałęzi wychodzących z jednego węzła sumują się do 1.
  4. Prawdopodobieństwo całej ścieżki to iloczyn prawdopodobieństw na jej gałęziach.
  5. Prawdopodobieństwo zdarzenia to suma prawdopodobieństw wszystkich ścieżek, które do niego prowadzą.

Skrót do zapamiętania: wzdłuż gałęzi mnożymy, między gałęziami dodajemy. Mnożenie wzdłuż ścieżki to w istocie reguła mnożenia z kombinatoryki zapisana w ułamkach: \(\frac{4}{6} \cdot \frac{3}{5}\) to \(\frac{4 \cdot 3}{6 \cdot 5}\), czyli liczba sprzyjających ciągów przez liczbę wszystkich ciągów. Dodawanie ścieżek jest poprawne, bo różne ścieżki to zdarzenia rozłączne. Prawdopodobieństwa na dalszych gałęziach to formalnie prawdopodobieństwa warunkowe — pełną teorię, łącznie z drzewkami, w których pierwszy etap wybiera urnę, znajdziesz w lekcji prawdopodobieństwo warunkowe, całkowite i wzór Bayesa.

„Co najmniej jeden” — licz przez zdarzenie przeciwne

Zdarzenie „co najmniej jeden sukces” rozpada się na wiele przypadków: dokładnie jeden, dokładnie dwa, i tak dalej. Jego przeciwieństwo — „ani jednego sukcesu” — to zwykle jeden prosty przypadek.

Wzór \(1 - q^n\) nie wymaga niczego poza definicją klasyczną: przy \(n\) rzutach kostką wszystkich ciągów wyników jest \(6^n\), a ciągów bez szóstki \(5^n\), więc szansa „ani jednej szóstki” to \(\frac{5^n}{6^n}\). Sygnałem do użycia dopełnienia są słowa „co najmniej jeden”, „przynajmniej raz”, „nie wszystkie”.

Przykłady rozwiązane krok po kroku

Przykład 1 (PP). Dwie kostki: suma i iloczyn oczek

Rzucamy dwiema kostkami. Oblicz prawdopodobieństwo zdarzeń: \(A\) — suma oczek jest równa 9, \(B\) — iloczyn oczek jest parzysty, oraz \(A \cup B\).

Przestrzeń to pary uporządkowane \((a, b)\), \(|\Omega| = 36\). Sumę 9 dają pary \((3, 6), (4, 5), (5, 4), (6, 3)\), więc \(|A| = 4\) i \(P(A) = \frac{4}{36} = \frac{1}{9}\).

Iloczyn jest parzysty, gdy co najmniej jedna liczba jest parzysta — to kilka przypadków, więc liczymy przez zdarzenie przeciwne. \(B'\): oba wyniki nieparzyste, czyli \(3 \cdot 3 = 9\) par. Stąd \(P(B) = 1 - \frac{9}{36} = \frac{3}{4}\).

Dla sumy zdarzeń zauważ, że jeśli suma oczek jest równa 9 (nieparzysta), to jedna liczba jest parzysta, a druga nieparzysta, więc iloczyn jest parzysty. Zatem \(A \subseteq B\), \(A \cup B = B\) i \(P(A \cup B) = \frac{3}{4}\). Zanim użyjesz wzoru na sumę, zawsze sprawdź, czy jedno zdarzenie nie zawiera drugiego.

Przykład 2 (PP). Liczba podzielna przez 4 lub przez 6

Ze zbioru \(\{1, 2, \ldots, 60\}\) losujemy jedną liczbę. Oblicz prawdopodobieństwo, że jest podzielna przez 4 lub przez 6.

\(|\Omega| = 60\). Niech \(A\) — podzielna przez 4, \(B\) — podzielna przez 6. Wielokrotności 4 to \(4, 8, \ldots, 60\), czyli \(|A| = 15\). Wielokrotności 6 to \(6, 12, \ldots, 60\), czyli \(|B| = 10\). Liczba podzielna jednocześnie przez 4 i 6 to wielokrotność ich najmniejszej wspólnej wielokrotności, czyli 12 — jest ich \(|A \cap B| = 5\). Ze wzoru włączeń i wyłączeń:

\[ P(A \cup B) = \frac{15}{60} + \frac{10}{60} - \frac{5}{60} = \frac{20}{60} = \frac{1}{3} \]

Częsty błąd: przyjęcie, że część wspólna to wielokrotności \(4 \cdot 6 = 24\) (są tylko dwie). Liczy się NWW, nie iloczyn.

Przykład 3 (PP/PR). Rachunek na zdarzeniach bez zliczania

Wiadomo, że \(P(A) = 0{,}5\), \(P(B) = 0{,}4\) i \(P(A \cup B) = 0{,}7\). Oblicz \(P(A \cap B)\), \(P(A \setminus B)\), prawdopodobieństwo, że nie zaszło żadne z tych zdarzeń, oraz prawdopodobieństwo, że zaszło dokładnie jedno z nich.

Ze wzoru na sumę: \(P(A \cap B) = 0{,}5 + 0{,}4 - 0{,}7 = 0{,}2\). Dalej \(P(A \setminus B) = 0{,}5 - 0{,}2 = 0{,}3\). „Żadne” to \((A \cup B)'\), więc prawdopodobieństwo wynosi \(1 - 0{,}7 = 0{,}3\). „Dokładnie jedno” to suma bez części wspólnej: \(0{,}7 - 0{,}2 = 0{,}5\).

Wersja PR tego typu to dowód. Wykaż, że dla dowolnych zdarzeń \(P(A \cap B) \ge P(A) + P(B) - 1\). Z wzoru na sumę \(P(A \cap B) = P(A) + P(B) - P(A \cup B)\), a ponieważ \(P(A \cup B) \le 1\), odejmujesz co najwyżej 1. Stąd teza. Wniosek: jeśli \(P(A) + P(B) > 1\), zdarzenia \(A\) i \(B\) nie mogą być rozłączne.

Przykład 4 (PP). Urna — ze zwracaniem i bez zwracania

W urnie jest 6 kul czerwonych i 4 zielone. Losujemy dwie kule. Oblicz prawdopodobieństwo, że obie są czerwone oraz że są różnych kolorów — przy losowaniu bez zwracania i ze zwracaniem.

Bez zwracania, model z kolejnością. \(|\Omega| = 10 \cdot 9 = 90\). Dwie czerwone: \(6 \cdot 5 = 30\) ciągów, więc \(P = \frac{30}{90} = \frac{1}{3}\). Ten sam wynik w modelu bez kolejności: \(\frac{\binom{6}{2}}{\binom{10}{2}} = \frac{15}{45} = \frac{1}{3}\). Różne kolory w modelu z kolejnością: czerwona potem zielona albo zielona potem czerwona, czyli \(6 \cdot 4 + 4 \cdot 6 = 48\) ciągów i \(P = \frac{48}{90} = \frac{8}{15}\) (bez kolejności: \(\frac{6 \cdot 4}{45} = \frac{24}{45}\), to samo).

Ze zwracaniem. \(|\Omega| = 10^2 = 100\). Dwie czerwone: \(6 \cdot 6 = 36\), \(P = \frac{36}{100} = \frac{9}{25}\). Różne kolory: \(2 \cdot 6 \cdot 4 = 48\), \(P = \frac{48}{100} = \frac{12}{25}\).

Porównaj: bez zwracania szansa na dwie czerwone jest mniejsza (\(\frac{1}{3} < \frac{9}{25}\)), bo po wyjęciu czerwonej czerwonych ubywa. Tu model ze zwracaniem liczymy tylko z kolejnością — przy zwracaniu ta sama kula może być wylosowana dwa razy i model „podzbiorów” przestaje mieć równe szanse.

Przykład 5 (PP). Delegacja — kolejność nie ma znaczenia

W klasie jest 10 dziewcząt i 8 chłopców. Losujemy trzyosobową delegację. Oblicz prawdopodobieństwo, że znajdą się w niej dokładnie dwie dziewczyny, oraz że znajdzie się w niej co najmniej jeden chłopiec.

Delegacja to podzbiór, więc \(|\Omega| = \binom{18}{3} = 816\). Dwie dziewczyny i jeden chłopiec: \(\binom{10}{2} \cdot 8 = 45 \cdot 8 = 360\). Stąd

\[ P = \frac{360}{816} = \frac{15}{34} \]

Kontrola w modelu z kolejnością (osoby losowane po kolei): \(|\Omega| = 18 \cdot 17 \cdot 16 = 4896\), a chłopiec może być na jednym z trzech miejsc, więc sprzyjających ciągów jest \(3 \cdot 10 \cdot 9 \cdot 8 = 2160\). Ułamek \(\frac{2160}{4896}\) też skraca się do \(\frac{15}{34}\). Kto w modelu z kolejnością zapomni o czynniku 3 (miejscu chłopca), dostanie wynik trzykrotnie za mały.

„Co najmniej jeden chłopiec” liczymy przez dopełnienie: zdarzenie przeciwne to delegacja złożona z samych dziewcząt, \(\binom{10}{3} = 120\). Zatem \(P = 1 - \frac{120}{816} = 1 - \frac{5}{34} = \frac{29}{34}\).

Przykład 6 (PP/PR). Drzewko: trzy kule bez zwracania

W urnie są 4 kule białe i 2 czarne. Losujemy kolejno bez zwracania trzy kule. Oblicz prawdopodobieństwo, że wśród nich jest dokładnie jedna czarna.

Opis drzewka: trzy etapy, na każdym gałęzie „biała” i „czarna”. Zdarzeniu sprzyjają trzy ścieżki — czarna może być pierwsza, druga lub trzecia:

  • czarna, biała, biała: \(\frac{2}{6} \cdot \frac{4}{5} \cdot \frac{3}{4} = \frac{1}{5}\);
  • biała, czarna, biała: \(\frac{4}{6} \cdot \frac{2}{5} \cdot \frac{3}{4} = \frac{1}{5}\);
  • biała, biała, czarna: \(\frac{4}{6} \cdot \frac{3}{5} \cdot \frac{2}{4} = \frac{1}{5}\).

Wzdłuż gałęzi mnożymy, między ścieżkami dodajemy: \(P = \frac{3}{5}\). Zauważ, że każda ścieżka ma ten sam iloczyn — liczniki i mianowniki są tymi samymi liczbami w innej kolejności. To nie przypadek i pozwala skrócić rachunek do „liczba ścieżek razy jedna ścieżka”.

Kontrola kombinatoryczna: \(\frac{\binom{2}{1} \binom{4}{2}}{\binom{6}{3}} = \frac{2 \cdot 6}{20} = \frac{3}{5}\). Dodatkowa kontrola drzewka: zero czarnych ma prawdopodobieństwo \(\frac{4}{20} = \frac{1}{5}\), dwie czarne też \(\frac{4}{20} = \frac{1}{5}\), a \(\frac{1}{5} + \frac{3}{5} + \frac{1}{5} = 1\).

Przykład 7 (PR). Ile rzutów, żeby „co najmniej raz” było bardziej prawdopodobne niż nie

Rzucamy \(n\) razy parą kostek. Jaka jest najmniejsza liczba \(n\), przy której prawdopodobieństwo wyrzucenia co najmniej raz dubletu (dwóch jednakowych wyników) jest większe od \(\frac{1}{2}\)?

Jeden rzut parą kostek ma 36 wyników, w tym 6 dubletów i 30 wyników bez dubletu. Przy \(n\) rzutach wynikiem jest ciąg \(n\) par, więc \(|\Omega| = 36^n\), a ciągów bez żadnego dubletu jest \(30^n\). Zdarzenie przeciwne do „co najmniej raz dublet” ma więc prawdopodobieństwo \(\left(\frac{30}{36}\right)^n = \left(\frac{5}{6}\right)^n\). Warunek zadania:

\[ 1 - \left(\frac{5}{6}\right)^n > \frac{1}{2} \iff \left(\frac{5}{6}\right)^n < \frac{1}{2} \]

Lewa strona maleje wraz z \(n\), więc wystarczy sprawdzić kolejne wartości. Dla \(n = 3\): \(\frac{125}{216} \approx 0{,}579\) — za dużo. Dla \(n = 4\): \(\frac{625}{1296} \approx 0{,}482 < \frac{1}{2}\). Odpowiedź: \(n = 4\), a szansa na co najmniej jeden dublet w czterech rzutach wynosi \(\frac{671}{1296} \approx 0{,}518\). Gdyby próg był bardzo bliski 1, zamiast sprawdzania kolejnych \(n\) rozwiązuje się nierówność logarytmem.

Przykład 8 (PR). Urna z parametrem

W urnie jest \(n\) kul białych i 5 czarnych. Losujemy jednocześnie dwie kule. Prawdopodobieństwo wylosowania kul różnych kolorów wynosi \(\frac{5}{9}\). Wyznacz \(n\).

Wszystkich par jest \(\binom{n+5}{2} = \frac{(n+5)(n+4)}{2}\), par różnokolorowych \(5n\). Równanie:

\[ \frac{5n}{\frac{(n+5)(n+4)}{2}} = \frac{5}{9} \iff 18n = (n+5)(n+4) \iff n^2 - 9n + 20 = 0 \]

Pierwiastki to \(n = 4\) i \(n = 5\). Oba są liczbami naturalnymi dodatnimi, więc oba spełniają warunki zadania. Sprawdzenie: dla \(n = 4\) mamy \(\frac{20}{36} = \frac{5}{9}\), dla \(n = 5\) mamy \(\frac{25}{45} = \frac{5}{9}\). Na maturze odrzucenie jednego z poprawnych rozwiązań kosztuje punkt — zawsze sprawdzaj dziedzinę (\(n \in \mathbb{N}\), a w innych zadaniach np. \(n \ge 2\)) i nie odrzucaj niczego bez powodu.

Przykład 9 (PR). Suma dwóch liczb podzielna przez 3

Ze zbioru \(\{1, 2, \ldots, 20\}\) losujemy jednocześnie dwie różne liczby. Oblicz prawdopodobieństwo, że ich suma jest podzielna przez 3.

\(|\Omega| = \binom{20}{2} = 190\). Dzielimy liczby według reszty z dzielenia przez 3: resztę 0 daje 6 liczb (\(3, 6, \ldots, 18\)), resztę 1 daje 7 liczb (\(1, 4, \ldots, 19\)), resztę 2 też 7 liczb (\(2, 5, \ldots, 20\)). Suma dzieli się przez 3 w dwóch rozłącznych przypadkach: obie liczby mają resztę 0 albo jedna ma resztę 1, a druga resztę 2.

  • obie z resztą 0: \(\binom{6}{2} = 15\) par;
  • reszty 1 i 2: \(7 \cdot 7 = 49\) par.

Razem \(|A| = 64\), więc

\[ P(A) = \frac{64}{190} = \frac{32}{95} \]

Klasyfikacja według reszt zamienia zadanie z 190 parami w dwa proste iloczyny. Ten sam pomysł działa przy iloczynach podzielnych przez daną liczbę i przy sumach cyfr.

Typowe błędy w zadaniach z prawdopodobieństwa klasycznego

  • Wyniki, które nie są jednakowo prawdopodobne. Przy dwóch kostkach nie wolno przyjąć, że „suma 11” i „suma 12” mają równe szanse, bo każdą daje jedna „para liczb” (5 i 6 albo 6 i 6). Para 5 i 6 może wypaść na dwa sposoby, \((5, 6)\) i \((6, 5)\), więc \(P(11) = \frac{2}{36}\), a \(P(12) = \frac{1}{36}\). Kostki i kule zawsze rozróżniaj.
  • Mieszanie modeli. Mianownik z kombinacji, a licznik z wariacji (albo odwrotnie). Wynik bywa wtedy nawet większy od 1 — co od razu powinno zapalić lampkę.
  • Pominięte miejsce w modelu z kolejnością. Liczysz „dziewczyna, dziewczyna, chłopiec” i zapominasz, że chłopiec może być na dowolnym z trzech miejsc (przykład 5).
  • Część wspólna przy sumie zdarzeń. Dodawanie \(P(A) + P(B)\) bez odjęcia \(P(A \cap B)\), gdy zdarzenia nie są rozłączne (przykład 2).
  • Mylenie „lub” z „i”. „Lub” to suma, „i” to iloczyn; „dokładnie jedno” to jeszcze coś innego — suma bez części wspólnej (przykład 3).
  • Dopełnienie „co najmniej jednego”. Przeciwieństwem „co najmniej jeden” jest „żaden”, a nie „dokładnie jeden” ani „co najwyżej jeden”.
  • Ze zwracaniem liczone jak bez zwracania. Jeśli kula wraca, w drugim losowaniu mianownik jest ten sam co w pierwszym.
  • Nieskrócony lub przybliżony wynik. Podawaj ułamek nieskracalny; przybliżenie dziesiętne możesz dopisać, ale nie zamiast wyniku dokładnego.

Ściąga: prawdopodobieństwo klasyczne w pigułce

Sprawdź się

Zadania ułożone od najprostszych do poziomu rozszerzonego:

Więcej zadań znajdziesz w działach prawdopodobieństwo i kombinatoryka, a pełne arkusze w sekcji matura.

Dzisiejszy zestaw zadań → Trening liczenia w pamięci · 2 min