Stereometria

Przekątna sześcianu i prostopadłościanu — wzór, kąty, zadania

Przekątna sześcianu to a√3, prostopadłościanu √(a²+b²+c²). Skąd wzór, kąt z podstawą, ścianą i krawędzią, zadania odwrotne i 9 przykładów krok po kroku.

Przekątna sześcianu o krawędzi \(a\) ma długość \(d = a\sqrt{3}\), a przekątna prostopadłościanu o krawędziach \(a\), \(b\), \(c\) ma długość \(d = \sqrt{a^2 + b^2 + c^2}\). Oba wzory to twierdzenie Pitagorasa użyte dwa razy: najpierw w podstawie, potem w pionowym trójkącie prostokątnym. W tej lekcji zobaczysz, skąd biorą się te wzory, jak z przekątnej wrócić do krawędzi, pola i objętości, jak policzyć kąt między przekątną a podstawą, ścianą boczną, krawędzią i drugą przekątną, a na końcu przerobisz dziewięć przykładów: od prostych zadań na poziomie egzaminu ósmoklasisty po zadania z matury podstawowej i jedno zadanie na rozszerzenie.

Wzór na przekątną sześcianu i prostopadłościanu

W bryle są dwa rodzaje przekątnych i w zadaniach trzeba je odróżniać.

Jeśli w zadaniu pada samo słowo „przekątna sześcianu” albo „przekątna prostopadłościanu”, chodzi o przekątną bryły. Przekątną ściany zadania nazywają wprost: „przekątna ściany bocznej”, „przekątna podstawy”.

W całej lekcji używamy oznaczeń typowych dla arkuszy maturalnych: podstawa dolna to \(ABCD\), górna \(EFGH\), przy czym \(E\) leży nad \(A\), \(F\) nad \(B\), \(G\) nad \(C\), \(H\) nad \(D\). Krawędzie: \(AB = a\), \(BC = b\), \(AE = c\). Przekątne bryły to \(AG\), \(BH\), \(CE\) i \(DF\).

Skąd się bierze wzór? Dwa razy twierdzenie Pitagorasa

Szukamy długości \(AG\). Odcinek \(AG\) nie leży na żadnej ścianie, więc trzeba go „wsadzić” w trójkąt prostokątny. Takim trójkątem jest \(ACG\).

  1. Krok 1 — podstawa. Trójkąt \(ABC\) jest prostokątny (kąt prosty przy \(B\)), więc przekątna podstawy ma długość \(AC = \sqrt{a^2 + b^2}\).
  2. Krok 2 — przekrój pionowy. Krawędź \(CG\) jest prostopadła do całej płaszczyzny podstawy, a więc także do każdego odcinka tej płaszczyzny wychodzącego z \(C\), w szczególności do \(AC\). Trójkąt \(ACG\) ma więc kąt prosty przy \(C\), a przekątna bryły \(AG\) jest w nim przeciwprostokątną.
  3. Krok 3 — Pitagoras jeszcze raz. \(AG^2 = AC^2 + CG^2 = (a^2 + b^2) + c^2\).
\[ d = \sqrt{a^2 + b^2 + c^2} \]
Prostopadłościan ABCDEFGH o krawędziach a, b, c. Przekątna podstawy AC ma długość pierwiastek z a kwadrat plus b kwadrat; razem z krawędzią CG tworzy trójkąt prostokątny ACG z kątem prostym przy C, którego przeciwprostokątną jest przekątna AG = dABCDEFGHabcc√(a² + b²)d
Przekątna prostopadłościanu w dwóch krokach: najpierw przekątna podstawy \(AC = \sqrt{a^2 + b^2}\), potem trójkąt prostokątny \(ACG\) z kątem prostym przy \(C\) i przeciwprostokątną \(AG = d\)

Kluczowe jest zdanie z kroku 2: kąt prosty jest przy \(C\), a nie przy \(A\). Uczniowie często widzą na rysunku „ukośny” trójkąt i nie wierzą, że jest prostokątny. Pomaga myśl, że \(CG\) stoi pionowo jak maszt, a \(AC\) leży płasko na podłodze — maszt jest prostopadły do każdej linii narysowanej na podłodze od jego podstawy.

Wzór na przekątną sześcianu

W sześcianie \(a = b = c\), więc \(d^2 = a^2 + a^2 + a^2 = 3a^2\) i \(d = a\sqrt{3}\). Warto zapamiętać „drabinkę”: krawędź to \(a\sqrt{1}\), przekątna kwadratu (ściany) to \(a\sqrt{2}\), przekątna sześcianu to \(a\sqrt{3}\). Każdy kolejny wymiar dokłada jedno \(a^2\) pod pierwiastkiem.

Szybka kontrola wyniku

  • Przekątna jest dłuższa od najdłuższej krawędzi i krótsza od sumy trzech krawędzi: \(\max(a, b, c) < d < a + b + c\).
  • W sześcianie \(d \approx 1{,}73a\). Jeśli dla krawędzi \(10\) wychodzi przekątna \(30\), to na pewno błąd.
  • Licz najpierw \(d^2 = a^2 + b^2 + c^2\), a pierwiastek wyciągaj na końcu. Unikasz wtedy pierwiastka z pierwiastka.
  • Pudełka o całkowitej przekątnej warto znać na pamięć, bo często pojawiają się w zadaniach zamkniętych: \(1 \times 2 \times 2 \to 3\), \(2 \times 3 \times 6 \to 7\), \(1 \times 4 \times 8 \to 9\), \(2 \times 6 \times 9 \to 11\), \(3 \times 4 \times 12 \to 13\).

Przekątna jako najdłuższy odcinek w prostopadłościanie

Wszystkie cztery przekątne prostopadłościanu mają tę samą długość \(d\), przecinają się w jednym punkcie \(O\) — środku bryły — i dzielą się w nim na połowy. Dlatego środek kuli opisanej na prostopadłościanie (i na sześcianie) leży w punkcie \(O\), a promień tej kuli to \(R = \frac{d}{2}\); dla sześcianu \(R = \frac{a\sqrt{3}}{2}\).

Przekątna jest też najdłuższym odcinkiem, jaki mieści się w prostopadłościanie. Dwa dowolne punkty pudełka różnią się co najwyżej o \(a\) w długości, o \(b\) w szerokości i o \(c\) w wysokości, więc kwadrat ich odległości jest nie większy niż \(a^2 + b^2 + c^2 = d^2\). Stąd biorą się zadania typu „czy kij zmieści się w skrzyni”: kij długości \(L\) da się włożyć do zamkniętego pudełka wtedy i tylko wtedy, gdy \(L \le d\). Często mieści się ukośnie, choć nie mieści się płasko na dnie — zobaczysz to w przykładzie 3.

Ogólne wzory na objętość, pole powierzchni i siatki prostopadłościanu znajdziesz w lekcji o graniastosłupach i ostrosłupach — objętości, polu i siatkach. Tutaj skupiamy się na samej przekątnej.

Jak obliczyć krawędź, pole i objętość sześcianu z przekątnej

To najczęstszy typ zadania odwrotnego: dana jest przekątna, a szukamy krawędzi, pola albo objętości. Z \(d = a\sqrt{3}\) dostajemy:

\[ a = \frac{d}{\sqrt{3}} = \frac{d\sqrt{3}}{3}, \qquad P_c = 6a^2 = 2d^2, \qquad V = a^3 = \frac{d^3\sqrt{3}}{9} \]

Wzór \(P_c = 2d^2\) wynika stąd, że \(a^2 = \frac{d^2}{3}\), więc \(6a^2 = 2d^2\). Jest bardzo wygodny w zadaniach zamkniętych: sześcian o przekątnej \(5\) ma pole \(50\), bez liczenia krawędzi. Podobnie z przekątnej ściany \(p = a\sqrt{2}\) mamy \(a^2 = \frac{p^2}{2}\), więc \(P_c = 3p^2\).

Przy dzieleniu przez \(\sqrt{3}\) usuwamy niewymierność z mianownika: \(\frac{d}{\sqrt{3}} = \frac{d\sqrt{3}}{3}\). Jeśli ten krok sprawia kłopot, powtórz go w lekcji o działaniach na pierwiastkach i usuwaniu niewymierności.

Gdy przekątna jest „o k dłuższa od krawędzi”

Częsta treść: „Przekątna sześcianu jest o \(k\) dłuższa od jego krawędzi”. Zapisujemy to równaniem \(a\sqrt{3} - a = k\), wyłączamy \(a\) przed nawias i usuwamy niewymierność, mnożąc licznik i mianownik przez \(\sqrt{3} + 1\):

\[ a(\sqrt{3} - 1) = k \quad\Rightarrow\quad a = \frac{k}{\sqrt{3} - 1} = \frac{k(\sqrt{3} + 1)}{2} \]

W mianowniku wyszło \((\sqrt{3} - 1)(\sqrt{3} + 1) = 3 - 1 = 2\). Gotowy przykład liczbowy jest niżej (przykład 5).

Kąt między przekątną a płaszczyzną podstawy

Kąt między prostą a płaszczyzną to kąt między tą prostą a jej rzutem prostokątnym na płaszczyznę. Wierzchołek \(G\) rzutuje się na podstawę w punkt \(C\), więc rzutem przekątnej \(AG\) jest przekątna podstawy \(AC\). Szukany kąt \(\alpha\) to kąt \(GAC\) w znanym już trójkącie \(ACG\).

Trójkąt prostokątny ACG wyjęty z bryły: przyprostokątna AC to przekątna podstawy p, przyprostokątna CG to wysokość c, przeciwprostokątna AG to przekątna bryły d, kąt alfa przy A to kąt nachylenia przekątnej do podstawy. W sześcianie p = a pierwiastek z 2, c = a, d = a pierwiastek z 3αACGp = √(a² + b²)cdsześcian:p = a√2c = ad = a√3tg α = √2/2α ≈ 35,26°
Trójkąt \(ACG\) „wyjęty” z bryły. Kąt \(\alpha\) między przekątną a podstawą leży przy wierzchołku \(A\), między przekątną bryły a przekątną podstawy: \(\sin\alpha = \frac{c}{d}\), \(\cos\alpha = \frac{p}{d}\), \(\operatorname{tg}\alpha = \frac{c}{p}\). Proporcje na rysunku są jak w sześcianie

Oznaczmy przekątną podstawy przez \(p = \sqrt{a^2 + b^2}\). W trójkącie \(ACG\) przyprostokątna \(c\) leży naprzeciw kąta \(\alpha\), przyprostokątna \(p\) przy kącie, a \(d\) jest przeciwprostokątną:

\[ \sin\alpha = \frac{c}{d}, \qquad \cos\alpha = \frac{p}{d}, \qquad \operatorname{tg}\alpha = \frac{c}{p} \]

W sześcianie \(p = a\sqrt{2}\), \(c = a\), \(d = a\sqrt{3}\), więc kąt nachylenia przekątnej sześcianu do podstawy ma:

\[ \operatorname{tg}\alpha = \frac{\sqrt{2}}{2}, \qquad \sin\alpha = \frac{\sqrt{3}}{3}, \qquad \cos\alpha = \frac{\sqrt{6}}{3}, \qquad \alpha \approx 35{,}26^\circ \]

Ta sama metoda działa w każdym graniastosłupie prostym; więcej o kątach nachylenia odcinków i ścian do podstawy w ostrosłupach i bryłach obrotowych znajdziesz w lekcji o stereometrii na maturze, a o wyznaczaniu wysokości z kąta — w lekcji jak obliczyć wysokość ostrosłupa, graniastosłupa i stożka.

Kąt przekątnej ze ścianą boczną i z krawędzią

O te kąty pytają zadania typu „przekątna prostopadłościanu tworzy ze ścianą boczną kąt…” albo „z krawędziami wychodzącymi z tego samego wierzchołka tworzy kąty…”. Wystarczy jedna obserwacja: zawsze szukamy trójkąta prostokątnego, w którym przekątna jest przeciwprostokątną.

Kąt ze ścianą boczną

Weźmy ścianę \(ADHE\). Krawędź \(GH\) jest do niej prostopadła, więc \(G\) rzutuje się na tę ścianę w punkt \(H\), a rzutem przekątnej \(AG\) jest przekątna ściany \(AH\). W trójkącie prostokątnym \(AHG\) (kąt prosty przy \(H\)) naprzeciw szukanego kąta leży \(GH = a\), więc sinus kąta między przekątną a ścianą \(ADHE\) to \(\frac{a}{d}\). Tak samo dla ściany \(ABFE\) sinus wynosi \(\frac{b}{d}\), a dla podstawy \(\frac{c}{d}\).

Kąt z krawędzią

Kąt \(\beta\) między przekątną \(AG\) a krawędzią \(AB\) liczymy w trójkącie \(ABG\). Krawędź \(AB\) jest prostopadła do całej ściany \(BCGF\), więc także do leżącej w niej przekątnej \(BG\). Kąt prosty jest przy \(B\), a \(AB = a\) przylega do kąta \(\beta\):

Prostopadłościan z zaznaczonym trójkątem ABG. Krawędź AB jest prostopadła do ściany BCGF, więc kąt ABG jest prosty. Kąt beta przy A między przekątną AG a krawędzią AB spełnia cos beta = a/d. Odcinek BG to przekątna ściany bocznejβABCDEFGHa√(b² + c²)d
Kąt \(\beta\) między przekątną \(AG\) a krawędzią \(AB\): w trójkącie \(ABG\) kąt prosty jest przy \(B\), bo krawędź \(AB\) jest prostopadła do całej ściany \(BCGF\). Stąd \(\cos\beta = \frac{a}{d}\)
\[ \cos\beta = \frac{a}{d} \]

Tak samo kąt z krawędzią \(AD\) ma cosinus \(\frac{b}{d}\), a kąt z krawędzią \(AE\) — cosinus \(\frac{c}{d}\). Stąd druga tożsamość, o którą pytają zadania maturalne: jeśli \(\beta_1\), \(\beta_2\), \(\beta_3\) to kąty przekątnej z trzema krawędziami wychodzącymi z jednego wierzchołka, to \(\cos^2\beta_1 + \cos^2\beta_2 + \cos^2\beta_3 = 1\). W sześcianie każdy z tych kątów ma \(\cos\beta = \frac{\sqrt{3}}{3}\), czyli \(\beta \approx 54{,}74^\circ\).

Zwróć uwagę na dwie rzeczy. Po pierwsze, kąt z pionową krawędzią \(AE\) i kąt z podstawą sumują się do \(90^\circ\): ponieważ \(CG \parallel AE\), kąt z krawędzią \(AE\) jest równy kątowi \(AGC\), a kąty ostre trójkąta \(ACG\) dają razem \(90^\circ\). Po drugie, „kąt z krawędzią podstawy” to co innego niż „kąt z płaszczyzną podstawy”: w sześcianie to \(54{,}74^\circ\) i \(35{,}26^\circ\).

Kąt między przekątnymi

Dwie przekątne bryły

Przekątne \(AG\) i \(CE\) leżą w jednym prostokącie \(ACGE\) — to tzw. przekrój przekątny, o bokach \(p = \sqrt{a^2 + b^2}\) i \(c\). Są przekątnymi tego prostokąta, więc przecinają się w środku \(O\) i dzielą na połowy.

Przekrój przekątny sześcianu: prostokąt ACGE o bokach a pierwiastek z 2 (poziomo) i a (pionowo). Przekątne sześcianu AG i CE są przekątnymi tego prostokąta, mają długość a pierwiastek z 3 i przecinają się w środku O. Kąt ostry między nimi, fi, leży naprzeciw krótszego boku i ma cosinus 1/3φACGEOa√2aaAG = CE = a√3OC = OG = a√3/2cos φ = 1/3φ ≈ 70,53°
Dwie przekątne sześcianu leżą w jednym prostokącie \(ACGE\) o bokach \(a\sqrt{2}\) i \(a\). Przecinają się w środku \(O\) sześcianu, a kąt ostry \(\varphi\) między nimi (naprzeciw boku \(a\)) ma \(\cos\varphi = \frac{1}{3}\)

Trójkąt \(OCG\) jest równoramienny (\(OC = OG = \frac{d}{2}\)), a kąt \(OGC\) to kąt przekątnej z pionową krawędzią, czyli \(90^\circ - \alpha\). Kąt przy \(O\) naprzeciw boku \(CG\) wynosi więc \(180^\circ - 2(90^\circ - \alpha) = 2\alpha\), gdzie \(\alpha\) to kąt nachylenia przekątnej do podstawy. Ten sam wynik daje twierdzenie cosinusów:

\[ \cos\varphi = \frac{\left(\frac{d}{2}\right)^2 + \left(\frac{d}{2}\right)^2 - c^2}{2 \cdot \frac{d}{2} \cdot \frac{d}{2}} = 1 - \frac{2c^2}{d^2} \]

W sześcianie \(\cos\varphi = 1 - \frac{2}{3} = \frac{1}{3}\), czyli \(\varphi \approx 70{,}53^\circ = 2 \cdot 35{,}26^\circ\). Drugi kąt przy \(O\) ma \(180^\circ - 70{,}53^\circ = 109{,}47^\circ\). Kąt między prostymi podajemy jako ostry, więc odpowiedź to \(\cos\varphi = \frac{1}{3}\). Jeśli w prostopadłościanie wyjdzie \(\cos\varphi < 0\), weź kąt przyległy.

W sześcianie każde dwie przekątne tworzą ten sam kąt. W prostopadłościanie o różnych krawędziach tak nie jest: para \(AG\), \(BH\) leży w prostokącie \(ABGH\), a para \(AG\), \(DF\) w prostokącie \(ADGF\), więc we wzorze \(1 - \frac{2c^2}{d^2}\) zamiast \(c\) pojawia się odpowiednio \(a\) albo \(b\). Zawsze sprawdź, o którą parę przekątnych pyta zadanie.

Przekątna sześcianu a przekątna ściany

Sześcian ma \(12\) przekątnych ścian i są dwie możliwości:

  • sześć z nich ma wspólny koniec z przekątną \(AG\) (\(AC\), \(AF\), \(AH\), \(GB\), \(GD\), \(GE\)) — każda tworzy z \(AG\) kąt \(\alpha \approx 35{,}26^\circ\), ten sam co z podstawą, bo każdy z tych trójkątów jest kopią trójkąta \(ACG\);
  • pozostałe sześć jest skośnych do \(AG\) (\(BD\), \(BE\), \(DE\), \(CF\), \(CH\), \(FH\)) — każda jest do \(AG\) prostopadła.

Uzasadnienie dla \(BD\): przekątne kwadratu są prostopadłe, więc \(BD \perp AC\), a krawędź \(AE\) jest prostopadła do podstawy, więc \(BD \perp AE\). Prosta prostopadła do dwóch nierównoległych prostych płaszczyzny \(ACGE\) jest prostopadła do całej tej płaszczyzny, a więc i do leżącej w niej przekątnej \(AG\). Dla pozostałych pięciu rozumowanie jest takie samo.

Przykłady krok po kroku

Przykład 1. Przekątna ściany i przekątna sześcianu

Zadanie. Krawędź sześcianu ma \(7\) cm. Oblicz długość przekątnej ściany i przekątnej sześcianu.

Rozwiązanie. Przekątna ściany to przekątna kwadratu o boku \(7\): \(7\sqrt{2}\) cm. Przekątna sześcianu: \(d = 7\sqrt{3}\) cm, czyli około \(12{,}12\) cm. Kontrola: \(7 < 12{,}12 < 21\).

Przykład 2. Prostopadłościan 3 × 4 × 12

Zadanie. Oblicz długość przekątnej prostopadłościanu o wymiarach \(3 \times 4 \times 12\).

Rozwiązanie. Dwa kroki: przekątna podstawy \(3 \times 4\) ma \(\sqrt{9 + 16} = 5\), a potem \(\sqrt{5^2 + 12^2} = \sqrt{169} = 13\). Wzorem od razu: \(\sqrt{9 + 16 + 144} = \sqrt{169} = 13\). Ten przykład dobrze pokazuje, że wzór na przekątną prostopadłościanu to dwa „trójkąty pitagorejskie” \(3, 4, 5\) i \(5, 12, 13\) połączone w jeden.

Przykład 3. Czy pałeczka zmieści się w pudełku?

Zadanie. Pudełko ma wymiary \(20 \times 12 \times 9\) cm. Czy pałeczka długości \(24\) cm zmieści się w nim płasko na dnie? Czy zmieści się w zamkniętym pudełku?

Rozwiązanie. Najdłuższy odcinek na dnie to przekątna prostokąta \(20 \times 12\): \(\sqrt{400 + 144} = \sqrt{544} \approx 23{,}3\) cm. To mniej niż \(24\) cm, więc płasko na dnie pałeczka się nie zmieści. Najdłuższy odcinek w całym pudełku to jego przekątna: \(\sqrt{400 + 144 + 81} = \sqrt{625} = 25\) cm. Pałeczka zmieści się ukośnie, ułożona wzdłuż przekątnej pudełka (od dolnego narożnika w stronę przeciwległego górnego), i zostanie jeszcze \(1\) cm zapasu.

Pudełko 20 na 12 na 9 cm. Przekątna dna ma około 23,3 cm, więc pałeczka 24 cm nie leży płasko na dnie, ale przekątna pudełka ma 25 cm, więc ułożona ukośnie od dolnego do górnego narożnika zmieści się20 cm12 cm9 cmprzekątna dna (szara): √544 ≈ 23,3 cmd = 25 cm
Pudełko \(20 \times 12 \times 9\) cm z przykładu 3: przekątna dna ma tylko \(\sqrt{544} \approx 23{,}3\) cm, ale przekątna całego pudełka ma \(25\) cm

Przykład 4. Przekątna sześcianu ma długość 6

Zadanie. Przekątna sześcianu ma długość \(6\). Oblicz pole powierzchni całkowitej i objętość tego sześcianu.

Rozwiązanie. Z \(a\sqrt{3} = 6\) mamy \(a = \frac{6}{\sqrt{3}} = \frac{6\sqrt{3}}{3} = 2\sqrt{3}\). Pole: \(P_c = 6a^2 = 6 \cdot 12 = 72\) — zgodnie ze skrótem \(2d^2 = 2 \cdot 36 = 72\). Objętość: \(V = (2\sqrt{3})^3 = 8 \cdot 3\sqrt{3} = 24\sqrt{3} \approx 41{,}57\).

Przykład 5. Przekątna dłuższa od krawędzi o 6

Zadanie. Przekątna sześcianu jest o \(6\) dłuższa od jego krawędzi. Oblicz długość krawędzi i pole powierzchni całkowitej sześcianu.

Rozwiązanie. Równanie: \(a\sqrt{3} - a = 6\), czyli \(a(\sqrt{3} - 1) = 6\). Usuwamy niewymierność:

\[ a = \frac{6}{\sqrt{3} - 1} \cdot \frac{\sqrt{3} + 1}{\sqrt{3} + 1} = \frac{6(\sqrt{3} + 1)}{2} = 3 + 3\sqrt{3} \approx 8{,}20 \]

Sprawdzenie: \(d = a\sqrt{3} = 3\sqrt{3} + 9\), a \(d - a = 9 - 3 = 6\). Pole:

\[ P_c = 6a^2 = 6 \cdot 9(1 + \sqrt{3})^2 = 54(4 + 2\sqrt{3}) = 216 + 108\sqrt{3} \]

Przykład 6. Podstawa kwadratowa i kąt 30°

Zadanie. Przekątna prostopadłościanu o podstawie kwadratowej ma długość \(12\) i tworzy z płaszczyzną podstawy kąt \(30^\circ\). Oblicz objętość prostopadłościanu.

Rozwiązanie. W trójkącie \(ACG\): wysokość leży naprzeciw kąta \(30^\circ\), więc \(c = 12\sin 30^\circ = 6\), a przekątna podstawy \(p = 12\cos 30^\circ = 6\sqrt{3}\). Kwadrat o przekątnej \(p\) ma bok \(a = \frac{p}{\sqrt{2}}\), więc \(a^2 = \frac{p^2}{2} = \frac{108}{2} = 54\). Nie trzeba liczyć samego \(a\), wystarczy pole podstawy:

\[ V = a^2 \cdot c = 54 \cdot 6 = 324 \]

Przykład 7. Przekątna 17 i kąt z podstawą

Zadanie. Krawędzie podstawy prostopadłościanu mają długości \(9\) i \(12\), a jego przekątna ma długość \(17\). Oblicz wysokość, objętość oraz sinus, cosinus i tangens kąta nachylenia przekątnej do płaszczyzny podstawy.

Rozwiązanie. Przekątna podstawy: \(p = \sqrt{81 + 144} = 15\). Wysokość: \(c = \sqrt{17^2 - 15^2} = \sqrt{289 - 225} = 8\). Objętość: \(V = 9 \cdot 12 \cdot 8 = 864\). Kąt odczytujemy z trójkąta o bokach \(15\), \(8\), \(17\):

\[ \sin\alpha = \frac{8}{17}, \qquad \cos\alpha = \frac{15}{17}, \qquad \operatorname{tg}\alpha = \frac{8}{15} \]

Typowy błąd w tym zadaniu to wzięcie krawędzi \(9\) albo \(12\) zamiast przekątnej podstawy \(15\) jako przyprostokątnej przy kącie.

Przykład 8. Kąty przekątnej ze ścianami i krawędziami

Zadanie. Prostopadłościan ma wymiary \(2 \times 3 \times 6\) (wysokość \(6\)). Oblicz sinusy kątów, jakie przekątna tworzy z podstawą i dwiema ścianami bocznymi o wspólnym wierzchołku, oraz cosinus kąta przekątnej z krawędzią długości \(6\).

Rozwiązanie. Przekątna: \(d = \sqrt{4 + 9 + 36} = \sqrt{49} = 7\). Według reguły „krawędź prostopadła do ściany przez przekątną”:

  • z podstawą (prostopadła do niej jest krawędź \(6\)): \(\sin\alpha_1 = \frac{6}{7}\), \(\alpha_1 \approx 59{,}0^\circ\);
  • ze ścianą \(3 \times 6\) (prostopadła krawędź \(2\)): \(\sin\alpha_2 = \frac{2}{7}\), \(\alpha_2 \approx 16{,}6^\circ\);
  • ze ścianą \(2 \times 6\) (prostopadła krawędź \(3\)): \(\sin\alpha_3 = \frac{3}{7}\), \(\alpha_3 \approx 25{,}4^\circ\).

Kontrola: \(\frac{36 + 4 + 9}{49} = 1\). Kąt z krawędzią \(6\): \(\cos\beta = \frac{6}{7}\), \(\beta \approx 31{,}0^\circ\), i rzeczywiście \(59{,}0^\circ + 31{,}0^\circ = 90^\circ\).

Przykład 9. Kąt między przekątnymi prostopadłościanu (rozszerzenie)

Zadanie. Prostopadłościan ma podstawę \(4 \times 4\) i wysokość \(2\). Oblicz cosinus kąta ostrego między przekątnymi \(AG\) i \(CE\).

Rozwiązanie. Przekątna: \(d = \sqrt{16 + 16 + 4} = 6\), więc \(OC = OG = 3\). W trójkącie \(OCG\) bok \(CG = 2\) leży naprzeciw kąta \(\varphi\):

\[ \cos\varphi = \frac{3^2 + 3^2 - 2^2}{2 \cdot 3 \cdot 3} = \frac{14}{18} = \frac{7}{9} \]

Wynik jest dodatni, więc \(\varphi \approx 38{,}94^\circ\) to kąt ostry. Sprawdzenie drugą metodą: \(\operatorname{tg}\alpha = \frac{c}{p} = \frac{2}{4\sqrt{2}} = \frac{\sqrt{2}}{4}\), \(\alpha \approx 19{,}47^\circ\), a \(2\alpha \approx 38{,}94^\circ\). Zgadza się.

Typowe błędy

  • Przekątna ściany zamiast przekątnej bryły. W sześcianie to \(a\sqrt{2}\) i \(a\sqrt{3}\); w odpowiedziach zamkniętych zwykle są obie.
  • Krawędź zamiast przekątnej podstawy w trójkącie z kątem. Rzutem przekątnej bryły na podstawę jest przekątna podstawy, nie jej krawędź (przykład 7).
  • Kąt z krawędzią podstawy pomylony z kątem z płaszczyzną podstawy. W sześcianie \(54{,}74^\circ\) i \(35{,}26^\circ\).
  • Założenie, że przekątna sześcianu jest nachylona pod kątem \(45^\circ\). Tak jest tylko z przekątną ściany bocznej.
  • Kąt prosty w złym wierzchołku. W trójkącie \(ACG\) jest przy \(C\), w trójkącie \(ABG\) przy \(B\) — zawsze tam, gdzie spotyka się krawędź z odcinkiem leżącym w ścianie do niej prostopadłej.
  • Zgubiony pierwiastek. \(d^2 = 49\) to nie \(d = 49\). Pisz osobno \(d^2 = \ldots\), a dopiero potem \(d = \ldots\).
  • Rozwarty kąt między prostymi. Jeśli twierdzenie cosinusów daje cosinus ujemny, kąt między prostymi to kąt przyległy.

Ściąga

Sprawdź się

  1. Krawędź sześcianu ma \(5\) cm. Oblicz przekątną ściany i przekątną sześcianu. Odp. \(5\sqrt{2}\) cm i \(5\sqrt{3}\) cm.
  2. Oblicz przekątną prostopadłościanu \(2 \times 6 \times 9\). Odp. \(11\).
  3. Przekątna sześcianu ma długość \(4\sqrt{6}\). Oblicz pole powierzchni i objętość. Odp. \(a = 4\sqrt{2}\), \(P_c = 192\), \(V = 128\sqrt{2}\).
  4. Przekątna sześcianu jest o \(1\) dłuższa od jego krawędzi. Oblicz krawędź. Odp. \(a = \frac{1 + \sqrt{3}}{2}\).
  5. Prostopadłościan ma podstawę \(1 \times 4\) i wysokość \(8\). Oblicz sinus i tangens kąta nachylenia przekątnej do podstawy. Odp. \(\sin\alpha = \frac{8}{9}\), \(\operatorname{tg}\alpha = \frac{8\sqrt{17}}{17}\).
  6. Oblicz cosinus kąta między przekątną sześcianu a jego krawędzią. Odp. \(\frac{\sqrt{3}}{3}\).
  7. Przekątna prostopadłościanu tworzy z dwiema krawędziami wychodzącymi z jej końca kąty o cosinusach \(\frac{1}{3}\) i \(\frac{2}{3}\). Oblicz cosinus kąta z trzecią krawędzią. Odp. \(\frac{2}{3}\).

Zadania z pełnymi rozwiązaniami na DTF Math:

Więcej zadań z brył znajdziesz w dziale stereometria.

Dzisiejszy zestaw zadań → Trening liczenia w pamięci · 2 min