Wielkości fizyczne i jednostki
Notacja wykładnicza i cyfry znaczące w fizyce
Zapis bardzo dużych i małych liczb, działania na potęgach dziesięciu, rzędy wielkości, cyfry znaczące, niepewność pomiaru i analiza wymiarowa.
Fizyka zajmuje się zarówno protonem o średnicy około \(0{,}000\,000\,000\,000\,001\ \text{m}\), jak i galaktyką o rozmiarze około \(1\,000\,000\,000\,000\,000\,000\,000\ \text{m}\). Pisanie takich liczb „po kolei” jest niewygodne i łatwo zgubić zero. Do tego każdy wynik pomiaru jest obarczony niepewnością, więc podawanie go z dziesięcioma cyframi z kalkulatora to udawanie dokładności, której nie mamy. Po tej lekcji zapiszesz każdą liczbę w notacji wykładniczej, wykonasz na niej działania, oszacujesz rząd wielkości wyniku, zaokrąglisz wynik do sensownej liczby cyfr znaczących, podasz wynik pomiaru z niepewnością i sprawdzisz wzór analizą wymiarową. To materiał na start liceum, który przydaje się w każdym zadaniu maturalnym.
Notacja wykładnicza
- \(300\,000\,000 = 3 \cdot 10^{8}\) (prędkość światła w \(\tfrac{\text{m}}{\text{s}}\))
- \(6\,370\,000 = 6{,}37 \cdot 10^{6}\) (promień Ziemi w metrach)
- \(0{,}000\,001 = 10^{-6}\)
- \(0{,}000\,000\,000\,000\,000\,16 = 1{,}6 \cdot 10^{-19}\) (ładunek elementarny w kulombach)
Reguła przesuwania przecinka: przesuwasz go tak, by przed nim została jedna cyfra różna od zera; liczba przesunięć w lewo to dodatni wykładnik, w prawo — ujemny. Przykład: \(0{,}00042\) — przecinek przesuwamy o \(4\) miejsca w prawo, więc \(4{,}2 \cdot 10^{-4}\).
Działania na potęgach dziesięciu
W praktyce: mnożysz (dzielisz) mantysy, dodajesz (odejmujesz) wykładniki, a na końcu poprawiasz zapis, jeśli mantysa wyszła poza przedział \([1, 10)\).
Przykład 1 — mnożenie
\((3 \cdot 10^{8}) \cdot (5 \cdot 10^{-7}) = 15 \cdot 10^{1} = 1{,}5 \cdot 10^{2}\).
Przykład 2 — dzielenie
Ile czasu światło biegnie ze Słońca na Ziemię? \(t = \tfrac{1{,}5 \cdot 10^{11}\ \text{m}}{3 \cdot 10^{8}\ \text{m/s}} = 0{,}5 \cdot 10^{3}\ \text{s} = 500\ \text{s}\) — ponad osiem minut.
Przykład 3 — potęga i pierwiastek
\((2 \cdot 10^{-3})^2 = 4 \cdot 10^{-6}\), a \(\sqrt{9 \cdot 10^{8}} = 3 \cdot 10^{4}\). Pierwiastek z potęgi dziesięciu o nieparzystym wykładniku najpierw przekształć: \(\sqrt{4 \cdot 10^{5}} = \sqrt{40 \cdot 10^{4}} \approx 6{,}32 \cdot 10^{2}\).
Uwaga na dodawanie: tu wykładników nie da się po prostu dodać. Najpierw sprowadź liczby do tej samej potęgi: \(3 \cdot 10^{4} + 5 \cdot 10^{3} = 3 \cdot 10^{4} + 0{,}5 \cdot 10^{4} = 3{,}5 \cdot 10^{4}\).
Na kalkulatorze potęgę dziesięciu wpisuje się klawiszem EXP (lub ×10ˣ): \(6{,}63 \cdot 10^{-34}\) to „6.63 EXP −34”. Częsty błąd to wpisanie „6.63 × 10 EXP −34”, co daje wynik dziesięć razy za duży.
Rzędy wielkości
Rząd wielkości to potęga dziesięciu najbliższa danej liczbie. Szacowanie rzędu wielkości to potężne narzędzie: zanim policzysz dokładnie, wiesz, jakiego wyniku się spodziewać, i natychmiast zauważysz błąd o czynnik tysiąc.
Przykład 4 — oszacowanie
Ile kropel wody jest w szklance? Szklanka ma około \(250\ \text{cm}^3 = 2{,}5 \cdot 10^{2}\ \text{cm}^3\), kropla — około \(0{,}05\ \text{cm}^3 = 5 \cdot 10^{-2}\ \text{cm}^3\). Kropel jest \(\tfrac{2{,}5 \cdot 10^{2}}{5 \cdot 10^{-2}} = 0{,}5 \cdot 10^{4} = 5 \cdot 10^{3}\) — rzędu kilku tysięcy. Takie szacowania (nazywane „zadaniami Fermiego”) pojawiają się na olimpiadach i w zadaniach otwartych.
Cyfry znaczące
Każdy pomiar ma ograniczoną dokładność. Wynik „\(2{,}5\ \text{m}\)” mówi, że zmierzyliśmy z dokładnością do decymetra, a „\(2{,}50\ \text{m}\)” — do centymetra. Cyfry niosące informację to cyfry znaczące:
- wszystkie cyfry niezerowe są znaczące: \(347\) — trzy cyfry
- zera między cyframi niezerowymi są znaczące: \(2005\) — cztery cyfry
- zera na początku nie są znaczące: \(0{,}0047\) — dwie cyfry (widać to w zapisie \(4{,}7 \cdot 10^{-3}\))
- zera na końcu po przecinku są znaczące: \(2{,}50\) — trzy cyfry
- zera na końcu liczby całkowitej są niejednoznaczne: \(1500\) może mieć dwie, trzy lub cztery cyfry znaczące — notacja wykładnicza rozstrzyga: \(1{,}5 \cdot 10^{3}\) ma dwie, \(1{,}500 \cdot 10^{3}\) — cztery
Reguła praktyczna: wynik obliczeń podawaj z taką liczbą cyfr znaczących, jaką ma najmniej dokładna dana. Jeśli masa to \(2{,}4\ \text{kg}\) (dwie cyfry), a przyspieszenie \(9{,}81\ \tfrac{\text{m}}{\text{s}^2}\) (trzy), to ciężar \(23{,}544\ \text{N}\) z kalkulatora zapisujemy jako \(24\ \text{N}\). Obliczenia pośrednie prowadź z jedną–dwiema cyframi zapasu, zaokrąglaj dopiero wynik końcowy.
Niepewność pomiaru
Każdy wynik pomiaru podajemy razem z niepewnością:
- niepewność bezwzględna \(\Delta x\) — w tych samych jednostkach co wynik; często to działka elementarna przyrządu (linijka: \(1\ \text{mm}\)) albo rozrzut wielu pomiarów
- niepewność względna \(\tfrac{\Delta x}{x_0}\) — bez jednostki, zwykle w procentach; mówi, jak dokładny jest pomiar
Niepewność zaokrąglamy zwykle do jednej (najwyżej dwóch) cyfr znaczących, a wynik — do tego samego miejsca dziesiętnego co niepewność. Zapis \(g = (9{,}8173 \pm 0{,}3)\ \tfrac{\text{m}}{\text{s}^2}\) jest niepoprawny; poprawnie: \(g = (9{,}8 \pm 0{,}3)\ \tfrac{\text{m}}{\text{s}^2}\).
Gdy wielkość obliczamy z iloczynu lub ilorazu kilku zmierzonych wielkości, w prostym oszacowaniu (stosowanym na maturze) niepewności względne się dodają, a przy potędze mnożą się przez wykładnik.
Przykład 5 — przyspieszenie ziemskie z wahadła
Zmierzono długość wahadła \(l = (1{,}00 \pm 0{,}01)\ \text{m}\) i okres \(T = (2{,}00 \pm 0{,}02)\ \text{s}\). Oblicz \(g = \tfrac{4\pi^2 l}{T^2}\) z niepewnością.
- \(g = \tfrac{4\pi^2 \cdot 1{,}00}{4{,}00} \approx 9{,}87\ \tfrac{\text{m}}{\text{s}^2}\).
- Niepewności względne: \(\tfrac{\Delta l}{l} = 1\%\), \(\tfrac{\Delta T}{T} = 1\%\); okres jest w kwadracie, więc liczy się podwójnie.
- \(\tfrac{\Delta g}{g} = 1\% + 2 \cdot 1\% = 3\%\), czyli \(\Delta g \approx 0{,}3\ \tfrac{\text{m}}{\text{s}^2}\).
- Wynik: \(g = (9{,}9 \pm 0{,}3)\ \tfrac{\text{m}}{\text{s}^2}\) — zgodny z wartością tablicową \(9{,}81\) w granicach niepewności.
Wniosek praktyczny: najwięcej daje poprawa pomiaru wielkości występującej w najwyższej potędze — tu okresu. Dlatego mierzy się czas wielu wahnięć naraz.
Analiza wymiarowa
Jednostki po obu stronach poprawnego wzoru muszą się zgadzać. To pozwala sprawdzać wzory, a czasem nawet je odgadywać.
Przykład 6 — od czego zależy okres wahadła?
Załóżmy, że okres wahadła może zależeć od długości \(l\) (\(\text{m}\)), masy \(m\) (\(\text{kg}\)) i przyspieszenia \(g\) (\(\tfrac{\text{m}}{\text{s}^2}\)): \(T = C\, l^{a} m^{b} g^{c}\), gdzie \(C\) to liczba bez jednostki.
- Jednostki: \(\text{s} = \text{m}^{a} \cdot \text{kg}^{b} \cdot \text{m}^{c} \cdot \text{s}^{-2c}\).
- Kilogramy: \(b = 0\) — okres nie zależy od masy!
- Sekundy: \(1 = -2c\), więc \(c = -\tfrac12\).
- Metry: \(a + c = 0\), więc \(a = \tfrac12\).
- \(T = C\sqrt{\tfrac{l}{g}}\) — analiza wymiarowa dała postać wzoru; brakującą stałą \(C = 2\pi\) daje teoria lub pomiar.
Ta metoda jest ulubionym narzędziem zadań olimpijskich i konkursu Diament AGH.
Najczęstsze błędy
- dodawanie wykładników przy dodawaniu liczb (\(10^{3} + 10^{3} = 2 \cdot 10^{3}\), a nie \(10^{6}\))
- mantysa poza przedziałem \([1, 10)\) w wyniku końcowym (\(15 \cdot 10^{3}\) zamiast \(1{,}5 \cdot 10^{4}\))
- przepisywanie wszystkich cyfr z kalkulatora
- zaokrąglanie w trakcie obliczeń zamiast na końcu
- niepewność podana z większą liczbą miejsc po przecinku niż wynik (lub odwrotnie)
- „6.63 × 10 EXP −34” na kalkulatorze
Podsumowanie
- Notacja wykładnicza: \(a \cdot 10^{n}\), \(1 \le a < 10\); przy mnożeniu wykładniki się dodają, przy dzieleniu odejmują.
- Rząd wielkości pozwala szybko oszacować wynik i wyłapać błędy.
- Wynik podawaj z liczbą cyfr znaczących najmniej dokładnej danej.
- Wynik pomiaru: \((x_0 \pm \Delta x)\); w iloczynach i ilorazach niepewności względne się dodają.
- Analiza wymiarowa sprawdza wzory i pozwala odgadnąć ich postać.
Przeliczanie jednostek krok po kroku opisuje lekcja jak przeliczać jednostki w fizyce.
Przećwicz: zadania z wielkości fizycznych i trener jednostek.