Logarytmy

Logarytmy od zera — definicja, własności, równania i nierówności

Logarytmy krok po kroku: definicja, wzory z uzasadnieniem, zmiana podstawy, funkcja logarytmiczna, równania i nierówności z dziedziną oraz 11 przykładów.

Kalkulator naukowy i ołówek na kartce z obliczeniami
Fot. Aaron Lefler / Pexels

Logarytm to odpowiedź na jedno pytanie: do jakiej potęgi trzeba podnieść daną liczbę, żeby dostać inną. Brzmi niewinnie, ale bez logarytmów nie da się rozwiązać równania \( 2^x = 5 \), policzyć, po ilu latach lokata się podwoi, ani zrozumieć, czym jest skala pH. Po tej lekcji będziesz umiał obliczać logarytmy z definicji, przekształcać wyrażenia za pomocą wzorów na logarytm iloczynu, ilorazu i potęgi, zmieniać podstawę logarytmu, opisywać funkcję logarytmiczną oraz rozwiązywać równania i nierówności logarytmiczne. Na maturze podstawowej logarytmy pojawiają się niemal co roku w zadaniach zamkniętych (oblicz wartość wyrażenia), a na rozszerzonej dochodzą równania i nierówności z dziedziną, zmiana podstawy i zadania z parametrem.

Intuicja: logarytm jako „odwrócona potęga”

Zacznij od potęg, które znasz: \( 2^3 = 8 \), \( 10^2 = 100 \), \( 3^4 = 81 \). W każdym z tych zapisów występują trzy liczby: podstawa, wykładnik i wynik. Potęgowanie odpowiada na pytanie „ile wyjdzie, gdy podniosę 2 do trzeciej?”. Logarytm odwraca to pytanie: „do jakiej potęgi muszę podnieść 2, żeby wyszło 8?”. Odpowiedź to 3, co zapisujemy tak:

\[ \log_{2} 8 = 3, \quad \text{bo} \quad 2^{3} = 8. \]

Tak samo \( \log_{10} 100 = 2 \), bo \( 10^2 = 100 \), oraz \( \log_{3} 81 = 4 \), bo \( 3^4 = 81 \). Zapamiętaj ten schemat czytania: logarytm to wykładnik. Kiedy widzisz \( \log_{a} b \), zadaj sobie pytanie „a do potęgi ile daje b?”. Większość zadań z obliczania logarytmów sprowadza się właśnie do tego pytania.

Dlaczego to w ogóle potrzebne? Bo niektórych wykładników nie da się odgadnąć. Równanie \( 2^x = 8 \) rozwiążesz w pamięci, ale \( 2^x = 5 \) już nie: rozwiązanie leży gdzieś między 2 a 3 i nie jest liczbą wymierną. Logarytm daje tej liczbie nazwę: \( x = \log_{2} 5 \). Dzięki temu możemy z nią liczyć, zanim w ogóle sięgniemy po kalkulator.

Definicja logarytmu i założenia

\[ \log_{a} b = c \iff a^{c} = b \]

Liczbę \( a \) nazywamy podstawą logarytmu, a liczbę \( b \) — liczbą logarytmowaną. Założenia nie są formalnością. Każde z nich ma konkretny powód:

  • \( a > 0 \) — potęgi o ujemnej podstawie nie są określone dla wszystkich wykładników rzeczywistych (np. \( (-2)^{1/2} \) nie istnieje w liczbach rzeczywistych), więc logarytm o takiej podstawie nie miałby sensu.
  • \( a \neq 1 \) — każda potęga jedynki to 1. Pytanie „do jakiej potęgi podnieść 1, żeby dostać 5?” nie ma odpowiedzi, a pytanie „…żeby dostać 1?” ma nieskończenie wiele odpowiedzi. Logarytm musi być jedną, konkretną liczbą.
  • \( b > 0 \) — dodatnia podstawa podniesiona do dowolnej potęgi daje wynik dodatni. Zatem \( \log_{2} 0 \) ani \( \log_{2}(-4) \) nie istnieją.

To trzecie założenie jest najważniejsze w praktyce. Każde równanie i każda nierówność logarytmiczna zaczyna się od sprawdzenia, kiedy wyrażenia pod logarytmem są dodatnie. To jest dziedzina i w tej lekcji wrócimy do niej jeszcze wiele razy.

Logarytmy szczególne

Z definicji od razu wynikają wartości, które warto znać na pamięć, bo skracają rachunki:

Szczególnie ta ostatnia równość jest wygodna: jeśli uda ci się zapisać liczbę logarytmowaną jako potęgę podstawy, wynik czytasz z wykładnika. Na przykład \( \log_{5} \frac{1}{25} = \log_{5} 5^{-2} = -2 \). Jeśli wykładniki ujemne sprawiają kłopot, powtórz najpierw potęgi i działania na nich.

Dwie podstawy mają własne nazwy. Logarytm dziesiętny ma podstawę 10 — w podręcznikach często zapisuje się go bez podstawy, ale w tej lekcji zawsze piszemy ją jawnie: \( \log_{10} 1000 = 3 \). Logarytm naturalny \( \ln x \) ma podstawę \( e \approx 2{,}718 \); pojawia się na rozszerzeniu przy pochodnych i w fizyce. Skąd się bierze liczba \( e \) i jak wygląda wykres \( y = \ln x \), wyjaśnia lekcja o logarytmie naturalnym ln i liczbie e.

Logarytm z zera, z jedynki i z liczby ujemnej

Wszystkie trzy przypadki sprowadzają się do tego samego pytania o wykładnik:

  • Logarytm z zera nie istnieje. Równanie \( 2^{c} = 0 \) nie ma rozwiązania, bo dodatnia podstawa w dowolnej potędze daje liczbę dodatnią. Dla coraz mniejszych \( x \) wartość \( \log_{2} x \) spada coraz niżej, na przykład \( \log_{2} \frac{1}{1024} = -10 \), ale zera pod logarytmem wstawić nie wolno.
  • Logarytm z jedynki zawsze wynosi 0, bo \( a^{0} = 1 \) dla każdej dopuszczalnej podstawy.
  • Logarytm z liczby ujemnej nie istnieje w liczbach rzeczywistych: \( \log_{2}(-4) \) pyta o wykładnik, dla którego \( 2^{c} = -4 \), a takiego nie ma.

Kiedy logarytm jest równy 1, a kiedy jest ujemny

Logarytm jest równy 1 wtedy i tylko wtedy, gdy liczba logarytmowana jest równa podstawie: \( \log_{7} 7 = 1 \), \( \log_{10} 10 = 1 \), \( \ln e = 1 \).

Znak zależy od tego, po której stronie jedynki leżą podstawa i liczba logarytmowana. Gdy po tej samej, logarytm jest dodatni: \( \log_{2} 8 = 3 \) oraz \( \log_{\frac{1}{2}} \frac{1}{8} = 3 \). Gdy po przeciwnych, jest ujemny: \( \log_{2} \frac{1}{8} = -3 \) oraz \( \log_{\frac{1}{2}} 8 = -3 \).

Związek z potęgą: dwie tożsamości

Skoro \( \log_{a} b \) to wykładnik, do którego trzeba podnieść \( a \), żeby otrzymać \( b \), to podniesienie \( a \) do tego wykładnika musi dać \( b \):

\[ a^{\log_{a} b} = b \quad \text{dla } a > 0,\ a \neq 1,\ b > 0. \]

Ta tożsamość wygląda groźnie, ale mówi tylko tyle, że potęgowanie i logarytmowanie przy tej samej podstawie wzajemnie się znoszą. Na maturze pojawia się w zadaniach typu „oblicz \( 3^{2\log_{3} 5} \)”. Odwrotny kierunek to znany już wzór \( \log_{a} a^{k} = k \).

Wzory i własności logarytmów

Wszystkie wzory na logarytmy są przetłumaczeniem praw działań na potęgach. Jeśli rozumiesz tę zależność, nie musisz wkuwać wzorów — odtworzysz je w pół minuty.

Logarytm iloczynu i ilorazu

Skąd to się bierze. Oznacz \( m = \log_{a} x \) oraz \( n = \log_{a} y \). Z definicji \( a^{m} = x \) i \( a^{n} = y \). Mnożąc, dostajesz \( xy = a^{m} \cdot a^{n} = a^{m+n} \), czyli z definicji logarytmu \( \log_{a}(xy) = m + n \). Przy dzieleniu \( \frac{x}{y} = a^{m-n} \), więc \( \log_{a} \frac{x}{y} = m - n \). Mnożenie potęg o tej samej podstawie to dodawanie wykładników — i dokładnie to samo mówi wzór na logarytm iloczynu.

Logarytm potęgi

Uzasadnienie. Jeśli \( m = \log_{a} x \), to \( x = a^{m} \), a więc \( x^{k} = (a^{m})^{k} = a^{km} \). Stąd \( \log_{a} x^{k} = km \). Wzór działa w obie strony: współczynnik przed logarytmem możesz „wciągnąć” do wykładnika, co przydaje się przy sprowadzaniu sumy logarytmów do jednego logarytmu. Szczególny przypadek: \( \log_{a} \sqrt{x} = \frac{1}{2} \log_{a} x \).

Zmiana podstawy logarytmu (PR)

Uzasadnienie. Z tożsamości z poprzedniej sekcji \( b = a^{\log_{a} b} \). Zlogarytmuj obie strony przy podstawie \( c \) i użyj wzoru na logarytm potęgi:

\[ \log_{c} b = \log_{c} a^{\log_{a} b} = \log_{a} b \cdot \log_{c} a. \]

Wystarczy podzielić przez \( \log_{c} a \), które jest różne od zera, bo \( a \neq 1 \). Z tego wzoru wynikają dwa użyteczne wnioski:

  • \( \log_{a} b \cdot \log_{b} a = 1 \), czyli \( \log_{b} a = \dfrac{1}{\log_{a} b} \) (dla \( b \neq 1 \));
  • \( \log_{a^{n}} b = \dfrac{1}{n} \log_{a} b \) — logarytm o podstawie będącej potęgą, np. \( \log_{4} x = \frac{1}{2} \log_{2} x \).

Zmiana podstawy to też sposób, w jaki kalkulator liczy logarytmy o dowolnej podstawie: \( \log_{2} 5 = \frac{\log_{10} 5}{\log_{10} 2} \approx 2{,}32 \).

Obliczanie wartości wyrażeń — przykłady

Poniższe przykłady idą od najprostszych do takich, które zdarzają się w zadaniach otwartych. W każdym zwróć uwagę, jaki wzór jest użyty i dlaczego akurat on.

Przykład 1. Logarytmy z definicji

Oblicz: \( \log_{\frac{1}{2}} 8 \), \( \log_{4} 8 \), \( \log_{\sqrt{3}} 9 \), \( \log_{10} 0{,}001 \).

Rozwiązanie. W każdym przypadku zapisujemy podstawę i liczbę logarytmowaną jako potęgi tej samej liczby i porównujemy wykładniki.

  • \( \log_{\frac{1}{2}} 8 = c \iff \left(\frac{1}{2}\right)^{c} = 8 \iff 2^{-c} = 2^{3} \), więc \( c = -3 \).
  • \( \log_{4} 8 = c \iff 4^{c} = 8 \iff 2^{2c} = 2^{3} \), więc \( 2c = 3 \) i \( c = \frac{3}{2} \).
  • \( \log_{\sqrt{3}} 9 = c \iff \left(3^{\frac{1}{2}}\right)^{c} = 3^{2} \), więc \( \frac{c}{2} = 2 \) i \( c = 4 \).
  • \( \log_{10} 0{,}001 = \log_{10} 10^{-3} = -3 \).

Zauważ, że logarytm może być ujemny lub ułamkowy. Ujemny wynik oznacza tylko tyle, że liczba logarytmowana leży po „drugiej stronie” jedynki niż podstawa.

Przykład 2. Suma i różnica logarytmów

Oblicz: a) \( \log_{6} 4 + \log_{6} 9 \); b) \( \log_{2} 48 - \log_{2} 3 \); c) \( 2\log_{3} 6 - \log_{3} 4 \).

Rozwiązanie. Żadnego ze składników nie da się policzyć osobno w pamięci, ale po połączeniu w jeden logarytm wynik jest liczbą całkowitą — to typowy sygnał, że trzeba użyć wzorów.

  • a) \( \log_{6} 4 + \log_{6} 9 = \log_{6} (4 \cdot 9) = \log_{6} 36 = 2 \).
  • b) \( \log_{2} 48 - \log_{2} 3 = \log_{2} \frac{48}{3} = \log_{2} 16 = 4 \).
  • c) Najpierw wciągamy współczynnik do wykładnika: \( 2\log_{3} 6 = \log_{3} 36 \). Potem \( \log_{3} 36 - \log_{3} 4 = \log_{3} 9 = 2 \).

W podpunkcie c) kolejność jest istotna: najpierw logarytm potęgi, dopiero potem różnica. Nie wolno najpierw połączyć \( \log_{3} 6 - \log_{3} 4 \), a dopiero potem mnożyć wyniku przez 2 — współczynnik 2 dotyczy tylko pierwszego logarytmu.

Przykład 3. Potęga z logarytmem w wykładniku

Oblicz \( 3^{2\log_{3} 5} + 4^{\log_{2} 7} \).

Rozwiązanie. Cel: doprowadzić każdy składnik do postaci \( a^{\log_{a} b} \), w której podstawa potęgi jest równa podstawie logarytmu.

W pierwszym składniku podstawy już się zgadzają, trzeba tylko przenieść dwójkę: \( 2\log_{3} 5 = \log_{3} 25 \), więc \( 3^{2\log_{3} 5} = 3^{\log_{3} 25} = 25 \).

W drugim podstawa potęgi to 4, a logarytmu 2. Zapisujemy \( 4 = 2^{2} \):

\[ 4^{\log_{2} 7} = \left(2^{2}\right)^{\log_{2} 7} = 2^{2\log_{2} 7} = 2^{\log_{2} 49} = 49. \]

Odpowiedź: \( 25 + 49 = 74 \).

Przykład 4. Zmiana podstawy (PR)

a) Oblicz iloczyn \( \log_{2} 3 \cdot \log_{3} 4 \cdot \log_{4} 5 \cdot \log_{5} 6 \cdot \log_{6} 7 \cdot \log_{7} 8 \).

b) Wiedząc, że \( \log_{2} 3 = a \), wyraź \( \log_{6} 12 \) za pomocą \( a \).

Rozwiązanie a). Zapisujemy każdy czynnik przy wspólnej podstawie, np. 10: \( \log_{k}(k+1) = \frac{\log_{10}(k+1)}{\log_{10} k} \). Iloczyn staje się iloczynem ułamków, w którym licznik każdego ułamka skraca się z mianownikiem następnego:

\[ \frac{\log_{10} 3}{\log_{10} 2} \cdot \frac{\log_{10} 4}{\log_{10} 3} \cdot \ldots \cdot \frac{\log_{10} 8}{\log_{10} 7} = \frac{\log_{10} 8}{\log_{10} 2} = \log_{2} 8 = 3. \]

Rozwiązanie b). Przechodzimy na podstawę 2, bo tylko o niej coś wiemy, i rozkładamy liczby na czynniki: \( 12 = 2^{2} \cdot 3 \), \( 6 = 2 \cdot 3 \).

\[ \log_{6} 12 = \frac{\log_{2} 12}{\log_{2} 6} = \frac{\log_{2} 4 + \log_{2} 3}{\log_{2} 2 + \log_{2} 3} = \frac{2 + a}{1 + a}. \]

Sprawdzenie numeryczne: \( a \approx 1{,}585 \), więc \( \frac{3{,}585}{2{,}585} \approx 1{,}387 \), i rzeczywiście \( 6^{1{,}387} \approx 12 \).

Funkcja logarytmiczna

Funkcją logarytmiczną nazywamy funkcję \( f(x) = \log_{a} x \), gdzie \( a > 0 \) i \( a \neq 1 \). Jej własności wynikają bezpośrednio z definicji:

  • dziedzina: \( (0, +\infty) \) — logarytmujemy tylko liczby dodatnie;
  • zbiór wartości: wszystkie liczby rzeczywiste;
  • miejsce zerowe: \( x = 1 \), bo \( \log_{a} 1 = 0 \); wykres zawsze przechodzi przez punkt \( (1, 0) \), a także przez \( (a, 1) \);
  • oś \( Oy \) jest asymptotą pionową wykresu — przy \( x \) zbliżającym się do zera wartości uciekają do \( -\infty \) (dla \( a > 1 \)) albo do \( +\infty \) (dla \( 0 < a < 1 \)).

Wykres funkcji \( y = \log_{a} x \) jest symetryczny do wykresu funkcji wykładniczej \( y = a^{x} \) względem prostej \( y = x \). To naturalne: funkcje te są do siebie odwrotne, więc zamieniają rolami argument i wartość. Punkt \( (2, 4) \) na wykresie \( y = 2^{x} \) odpowiada punktowi \( (4, 2) \) na wykresie \( y = \log_{2} x \).

Wykresy y = log o podstawie 2 z x (rosnący) i y = log o podstawie 1/2 z x (malejący). Oba przechodzą przez punkt (1, 0) i nie dotykają osi yxy1248−3−2−1123(1, 0)y = log₂ xy = log½ x
Wykres \( y = \log_{2} x \) (linia kolorowa) rośnie, a \( y = \log_{\frac{1}{2}} x \) (linia szara) maleje. Oba przechodzą przez punkt \( (1, 0) \) i zbliżają się do osi \( y \), ale jej nie dotykają: dla \( x \le 0 \) logarytm nie istnieje.

Monotoniczność zależy od podstawy

Przykład: \( 3 < 5 \), więc \( \log_{3} 3 < \log_{3} 5 \) (podstawa 3 jest większa od 1), ale \( \log_{\frac{1}{2}} 3 > \log_{\frac{1}{2}} 5 \) (podstawa między 0 a 1). Rzeczywiście \( \log_{\frac{1}{2}} 3 \approx -1{,}58 \), a \( \log_{\frac{1}{2}} 5 \approx -2{,}32 \).

Ta własność to klucz do nierówności logarytmicznych. Dla podstawy większej niż 1, opuszczając logarytm, zachowujesz znak nierówności, a dla podstawy z przedziału \( (0, 1) \) musisz go odwrócić — tak jak przy mnożeniu nierówności przez liczbę ujemną.

Funkcja logarytmiczna jest też różnowartościowa: z równości \( \log_{a} x = \log_{a} y \) (przy \( x, y > 0 \)) wynika \( x = y \). Na tym opiera się rozwiązywanie równań.

Równania logarytmiczne krok po kroku

Każde równanie logarytmiczne rozwiązujesz według tego samego planu. Pominięcie pierwszego kroku to najczęstsza przyczyna utraty punktów na maturze.

  1. Wyznacz dziedzinę: wszystkie wyrażenia pod logarytmami muszą być dodatnie; jeśli w podstawie jest niewiadoma, podstawa musi być dodatnia i różna od 1.
  2. Sprowadź równanie do postaci \( \log_{a} f(x) = \log_{a} g(x) \) albo \( \log_{a} f(x) = c \) (tu korzystasz ze wzorów i ze zmiany podstawy).
  3. Opuść logarytmy: \( f(x) = g(x) \) albo \( f(x) = a^{c} \).
  4. Rozwiąż otrzymane równanie algebraiczne.
  5. Sprawdź, które rozwiązania należą do dziedziny, i tylko je podaj w odpowiedzi.

Dlaczego dziedzina jest tak ważna? Bo wzór \( \log_{a} x + \log_{a} y = \log_{a}(xy) \) wymaga, żeby \( x \) i \( y \) były dodatnie osobno, a iloczyn \( xy \) może być dodatni także wtedy, gdy oba czynniki są ujemne. Po zastosowaniu wzoru równanie „traci pamięć” o tym warunku i może wygenerować fałszywe rozwiązanie.

Przykład 5. Suma logarytmów w równaniu

Rozwiąż równanie \( \log_{2}(x + 3) + \log_{2}(x - 1) = 5 \).

Dziedzina. \( x + 3 > 0 \) i \( x - 1 > 0 \), czyli \( x > 1 \). Zapisujemy \( D = (1, +\infty) \).

Przekształcenie. Łączymy logarytmy w jeden: \( \log_{2}\big((x+3)(x-1)\big) = 5 \). Z definicji logarytmu \( (x + 3)(x - 1) = 2^{5} = 32 \).

Równanie kwadratowe. \( x^{2} + 2x - 3 = 32 \), czyli \( x^{2} + 2x - 35 = 0 \). Wyróżnik \( \Delta = 4 + 140 = 144 \), więc \( x = \frac{-2 - 12}{2} = -7 \) lub \( x = \frac{-2 + 12}{2} = 5 \).

Dziedzina. \( -7 \notin D \), a \( 5 \in D \). Sprawdzenie: \( \log_{2} 8 + \log_{2} 4 = 3 + 2 = 5 \). Odpowiedź: \( x = 5 \).

Zwróć uwagę, że dla \( x = -7 \) iloczyn \( (x+3)(x-1) = (-4) \cdot (-8) = 32 \) się zgadza, ale wyjściowe logarytmy \( \log_{2}(-4) \) i \( \log_{2}(-8) \) nie istnieją. To właśnie jest fałszywe rozwiązanie, przed którym chroni dziedzina.

Przykład 6. Podstawienie za logarytm

Rozwiąż równanie \( \left(\log_{3} x\right)^{2} - \log_{3} x - 2 = 0 \).

Dziedzina: \( x > 0 \).

Równanie jest kwadratowe względem wyrażenia \( \log_{3} x \). Podstawiamy \( t = \log_{3} x \) (wtedy \( t \) może być dowolną liczbą rzeczywistą) i dostajemy \( t^{2} - t - 2 = 0 \), czyli \( (t - 2)(t + 1) = 0 \). Stąd \( t = 2 \) lub \( t = -1 \).

Wracamy do niewiadomej \( x \): \( \log_{3} x = 2 \) daje \( x = 3^{2} = 9 \), a \( \log_{3} x = -1 \) daje \( x = 3^{-1} = \frac{1}{3} \). Oba rozwiązania są dodatnie. Odpowiedź: \( x \in \left\{ \frac{1}{3}, 9 \right\} \).

Uwaga na zapis: \( \left(\log_{3} x\right)^{2} \) to kwadrat logarytmu, a \( \log_{3} x^{2} \) to logarytm kwadratu. To dwa zupełnie różne wyrażenia.

Przykład 7. Różne podstawy w równaniu (PR)

Rozwiąż równanie \( \log_{2}(x - 1) = \log_{4}(x + 5) \).

Dziedzina. \( x - 1 > 0 \) i \( x + 5 > 0 \), czyli \( x > 1 \).

Wspólna podstawa. Ponieważ \( 4 = 2^{2} \), mamy \( \log_{4}(x + 5) = \frac{1}{2}\log_{2}(x + 5) \). Mnożymy równanie przez 2 i wciągamy dwójkę do wykładnika:

\[ 2\log_{2}(x - 1) = \log_{2}(x + 5) \iff \log_{2}(x - 1)^{2} = \log_{2}(x + 5). \]

Opuszczenie logarytmów (funkcja jest różnowartościowa): \( (x - 1)^{2} = x + 5 \), czyli \( x^{2} - 3x - 4 = 0 \), a więc \( (x - 4)(x + 1) = 0 \). Stąd \( x = 4 \) lub \( x = -1 \).

Dziedzina eliminuje \( x = -1 \). Sprawdzenie: lewa strona to \( \log_{2} 3 \), prawa \( \log_{4} 9 = \frac{1}{2}\log_{2} 9 = \log_{2} 3 \). Odpowiedź: \( x = 4 \).

Nierówności logarytmiczne

Schemat jest ten sam co przy równaniach, z jedną różnicą w kroku trzecim. Po sprowadzeniu nierówności do postaci \( \log_{a} f(x) < \log_{a} g(x) \) (lub z innym znakiem) opuszczasz logarytmy zgodnie z monotonicznością funkcji:

Liczbę po prawej stronie zamieniasz na logarytm przy tej samej podstawie: \( c = \log_{a} a^{c} \). Na przykład \( 2 = \log_{3} 9 \), a \( -2 = \log_{\frac{1}{2}} 4 \).

Końcowy wynik to zawsze część wspólna rozwiązania nierówności algebraicznej i dziedziny. Najbezpieczniej narysować oba zbiory na jednej osi liczbowej.

Przykład 8. Podstawa większa od 1

Rozwiąż nierówność \( \log_{3}(2x - 1) < 2 \).

Dziedzina: \( 2x - 1 > 0 \), czyli \( x > \frac{1}{2} \).

Zapisujemy \( 2 = \log_{3} 9 \). Podstawa 3 jest większa od 1, więc znak zostaje: \( 2x - 1 < 9 \), czyli \( x < 5 \).

Część wspólna z dziedziną: \( x \in \left(\frac{1}{2}, 5\right) \).

Przykład 9. Podstawa mniejsza od 1

Rozwiąż nierówność \( \log_{\frac{1}{2}}(x - 3) \geq -2 \).

Dziedzina: \( x - 3 > 0 \), czyli \( x > 3 \).

Zapisujemy \( -2 = \log_{\frac{1}{2}} 4 \), bo \( \left(\frac{1}{2}\right)^{-2} = 4 \). Podstawa \( \frac{1}{2} \) należy do przedziału \( (0, 1) \), więc funkcja jest malejąca i odwracamy znak: \( x - 3 \leq 4 \), czyli \( x \leq 7 \).

Część wspólna z dziedziną: \( x \in (3, 7 \rangle \). Kontrola: dla \( x = 5 \) mamy \( \log_{\frac{1}{2}} 2 = -1 \geq -2 \) (spełnia), a dla \( x = 11 \) mamy \( \log_{\frac{1}{2}} 8 = -3 \) (nie spełnia). Gdybyśmy nie odwrócili znaku, dostalibyśmy \( x \geq 7 \) — dokładnie przeciwny, błędny wynik.

Przykład 10. Nierówność z wyrażeniem kwadratowym (PR)

Rozwiąż nierówność \( \log_{\frac{1}{3}}(x^{2} - 2x) > -1 \).

Dziedzina. \( x^{2} - 2x > 0 \iff x(x - 2) > 0 \iff x \in (-\infty, 0) \cup (2, +\infty) \).

Opuszczenie logarytmu. \( -1 = \log_{\frac{1}{3}} 3 \). Podstawa jest mniejsza od 1, więc odwracamy znak: \( x^{2} - 2x < 3 \), czyli \( x^{2} - 2x - 3 < 0 \), a więc \( (x - 3)(x + 1) < 0 \). Parabola ma ramiona skierowane w górę, zatem \( x \in (-1, 3) \).

Część wspólna przedziału \( (-1, 3) \) z dziedziną:

\[ x \in (-1, 0) \cup (2, 3). \]

W tym przykładzie dziedzina „wycina” środek przedziału — bez niej odpowiedź \( (-1, 3) \) zawierałaby na przykład \( x = 1 \), dla którego \( x^{2} - 2x = -1 \) i logarytm nie istnieje.

Logarytmy w praktyce: procent składany, pH, decybele

Logarytmy nie są wymysłem szkolnym. Wszędzie tam, gdzie wielkość rośnie wykładniczo albo obejmuje ogromny zakres wartości, logarytm zamienia mnożenie na dodawanie i pozwala wyznaczyć niewiadomą z wykładnika.

Przykład 11. Po ilu latach lokata się podwoi?

Wpłacamy 10 000 zł na lokatę oprocentowaną 5% w skali roku, z roczną kapitalizacją odsetek. Po ilu pełnych latach kapitał po raz pierwszy przekroczy 20 000 zł?

Rozwiązanie. Po \( n \) latach kapitał wynosi \( 10\,000 \cdot 1{,}05^{n} \). Szukamy najmniejszego naturalnego \( n \), dla którego \( 1{,}05^{n} > 2 \). Logarytmujemy obie strony przy podstawie 10 (funkcja rosnąca, więc znak zostaje) i korzystamy ze wzoru na logarytm potęgi:

\[ n \cdot \log_{10} 1{,}05 > \log_{10} 2 \iff n > \frac{\log_{10} 2}{\log_{10} 1{,}05} \approx 14{,}21. \]

Dzieląc, nie zmieniamy znaku, bo \( \log_{10} 1{,}05 > 0 \). Najmniejsza liczba naturalna spełniająca warunek to \( n = 15 \). Kontrola: \( 1{,}05^{14} \approx 1{,}980 \) (jeszcze za mało), \( 1{,}05^{15} \approx 2{,}079 \). Odpowiedź: po 15 latach.

Zauważ, że kwota początkowa nie ma znaczenia — podwojenie trwa tyle samo przy 1000 zł i przy milionie. To cecha każdego wzrostu wykładniczego.

Skala pH

Kwasowość roztworu opisuje wzór \( \mathrm{pH} = -\log_{10} [\mathrm{H^{+}}] \), gdzie \( [\mathrm{H^{+}}] \) to stężenie jonów wodorowych w molach na litr. Dla \( [\mathrm{H^{+}}] = 10^{-3} \) mamy \( \mathrm{pH} = 3 \), a dla \( 10^{-5} \) — \( \mathrm{pH} = 5 \). Różnica 2 jednostek pH oznacza stukrotną różnicę stężeń, a roztwór o pH 2 ma tysiąc razy więcej jonów wodorowych niż roztwór o pH 5, bo \( 10^{5 - 2} = 1000 \). Skala logarytmiczna pozwala zmieścić stężenia różniące się o wiele rzędów wielkości na wygodnej skali od 0 do 14.

Decybele

Poziom natężenia dźwięku w decybelach to \( L = 10 \log_{10} \frac{I}{I_{0}} \), gdzie \( I_{0} \) jest progiem słyszalności. Dźwięk milion razy silniejszy od progu ma poziom \( 10 \log_{10} 10^{6} = 60 \) dB (mniej więcej zwykła rozmowa). Co się stanie, gdy natężenie podwoimy? Z wzoru na logarytm iloczynu:

\[ 10 \log_{10} \frac{2I}{I_{0}} = 10 \log_{10} 2 + 10 \log_{10} \frac{I}{I_{0}} \approx 3{,}01 + L. \]

Dwa jednakowe głośniki grają więc głośniej o około 3 dB, a nie dwa razy tyle decybeli. Poziom rośnie o stałą wartość przy każdym pomnożeniu natężenia przez tę samą liczbę — dokładnie tak działa logarytm.

Typowe błędy

Te pomyłki powtarzają się w pracach maturalnych co roku. Przejrzyj je, zanim zaczniesz rozwiązywać zadania.

  • Gubienie dziedziny. Rozwiązanie równania algebraicznego po opuszczeniu logarytmów to jeszcze nie odpowiedź. Zawsze sprawdź, czy każde wyrażenie pod logarytmem w wyjściowym zapisie jest dodatnie (przykłady 5 i 10).
  • Nieodwrócony znak nierówności przy podstawie z przedziału \( (0, 1) \). Przed opuszczeniem logarytmów zapisz jawnie: „podstawa mniejsza od 1, zmieniam znak”.
  • Iloraz logarytmów pomylony z logarytmem ilorazu. \( \frac{\log_{a} x}{\log_{a} y} \) to nie \( \log_{a} \frac{x}{y} \); to (ze wzoru na zmianę podstawy) \( \log_{y} x \).
  • Współczynnik przed logarytmem traktowany jak mnożnik liczby logarytmowanej. \( 2\log_{3} 5 = \log_{3} 25 \), a nie \( \log_{3} 10 \).
  • Mylenie kwadratu logarytmu z logarytmem kwadratu: \( \left(\log_{a} x\right)^{2} \neq \log_{a} x^{2} \).
  • Przekonanie, że logarytm nie może być ujemny. Może — ujemna nie może być tylko liczba logarytmowana. \( \log_{10} 0{,}01 = -2 \) jest w porządku.
  • Bezrefleksyjne wyciąganie parzystego wykładnika. \( \log_{a} x^{2} = 2\log_{a} x \) tylko dla \( x > 0 \); dla dowolnego \( x \neq 0 \) poprawnie jest \( \log_{a} x^{2} = 2\log_{a}|x| \). Przekształcenie bez modułu potrafi zmienić dziedzinę równania i zgubić rozwiązania ujemne.

Ściąga: wszystkie wzory na logarytmy

  • Definicja: \( \log_{a} b = c \iff a^{c} = b \), przy \( a > 0 \), \( a \neq 1 \), \( b > 0 \).
  • Szczególne: \( \log_{a} 1 = 0 \), \( \log_{a} a = 1 \), \( \log_{a} a^{k} = k \), \( a^{\log_{a} b} = b \).
  • Iloczyn i iloraz: \( \log_{a}(xy) = \log_{a} x + \log_{a} y \), \( \log_{a} \frac{x}{y} = \log_{a} x - \log_{a} y \).
  • Potęga: \( \log_{a} x^{k} = k\log_{a} x \).
  • Zmiana podstawy (PR): \( \log_{a} b = \frac{\log_{c} b}{\log_{c} a} \), w szczególności \( \log_{a} b \cdot \log_{b} a = 1 \).
  • Funkcja \( y = \log_{a} x \): dziedzina \( (0, +\infty) \), przechodzi przez \( (1, 0) \), rosnąca dla \( a > 1 \), malejąca dla \( 0 < a < 1 \).
  • Równania: dziedzina, wspólna podstawa, opuszczenie logarytmów, rozwiązanie, sprawdzenie dziedziny.
  • Nierówności: jak równania, ale przy podstawie z \( (0, 1) \) odwracasz znak; wynik to część wspólna z dziedziną.

Sprawdź się

Czas na samodzielną pracę. Zadania są ułożone od najprostszych — przy każdym najpierw spróbuj sam, a dopiero potem zajrzyj do rozwiązania.

Więcej zadań znajdziesz w dziale Logarytmy, a pełne zestawy w stylu egzaminu — w sekcji Matura.

Dzisiejszy zestaw zadań → Trening liczenia w pamięci · 2 min