Logarytmy od zera — definicja, własności, równania i nierówności
Logarytmy krok po kroku: definicja, wzory z uzasadnieniem, zmiana podstawy, funkcja logarytmiczna, równania i nierówności z dziedziną oraz 11 przykładów.
Logarytm to odpowiedź na jedno pytanie: do jakiej potęgi trzeba podnieść daną liczbę, żeby dostać inną. Brzmi niewinnie, ale bez logarytmów nie da się rozwiązać równania \( 2^x = 5 \), policzyć, po ilu latach lokata się podwoi, ani zrozumieć, czym jest skala pH. Po tej lekcji będziesz umiał obliczać logarytmy z definicji, przekształcać wyrażenia za pomocą wzorów na logarytm iloczynu, ilorazu i potęgi, zmieniać podstawę logarytmu, opisywać funkcję logarytmiczną oraz rozwiązywać równania i nierówności logarytmiczne. Na maturze podstawowej logarytmy pojawiają się niemal co roku w zadaniach zamkniętych (oblicz wartość wyrażenia), a na rozszerzonej dochodzą równania i nierówności z dziedziną, zmiana podstawy i zadania z parametrem.
Intuicja: logarytm jako „odwrócona potęga”
Zacznij od potęg, które znasz: \( 2^3 = 8 \), \( 10^2 = 100 \), \( 3^4 = 81 \). W każdym z tych zapisów występują trzy liczby: podstawa, wykładnik i wynik. Potęgowanie odpowiada na pytanie „ile wyjdzie, gdy podniosę 2 do trzeciej?”. Logarytm odwraca to pytanie: „do jakiej potęgi muszę podnieść 2, żeby wyszło 8?”. Odpowiedź to 3, co zapisujemy tak:
Tak samo \( \log_{10} 100 = 2 \), bo \( 10^2 = 100 \), oraz \( \log_{3} 81 = 4 \), bo \( 3^4 = 81 \). Zapamiętaj ten schemat czytania: logarytm to wykładnik. Kiedy widzisz \( \log_{a} b \), zadaj sobie pytanie „a do potęgi ile daje b?”. Większość zadań z obliczania logarytmów sprowadza się właśnie do tego pytania.
Dlaczego to w ogóle potrzebne? Bo niektórych wykładników nie da się odgadnąć. Równanie \( 2^x = 8 \) rozwiążesz w pamięci, ale \( 2^x = 5 \) już nie: rozwiązanie leży gdzieś między 2 a 3 i nie jest liczbą wymierną. Logarytm daje tej liczbie nazwę: \( x = \log_{2} 5 \). Dzięki temu możemy z nią liczyć, zanim w ogóle sięgniemy po kalkulator.
Definicja logarytmu i założenia
Liczbę \( a \) nazywamy podstawą logarytmu, a liczbę \( b \) — liczbą logarytmowaną. Założenia nie są formalnością. Każde z nich ma konkretny powód:
- \( a > 0 \) — potęgi o ujemnej podstawie nie są określone dla wszystkich wykładników rzeczywistych (np. \( (-2)^{1/2} \) nie istnieje w liczbach rzeczywistych), więc logarytm o takiej podstawie nie miałby sensu.
- \( a \neq 1 \) — każda potęga jedynki to 1. Pytanie „do jakiej potęgi podnieść 1, żeby dostać 5?” nie ma odpowiedzi, a pytanie „…żeby dostać 1?” ma nieskończenie wiele odpowiedzi. Logarytm musi być jedną, konkretną liczbą.
- \( b > 0 \) — dodatnia podstawa podniesiona do dowolnej potęgi daje wynik dodatni. Zatem \( \log_{2} 0 \) ani \( \log_{2}(-4) \) nie istnieją.
To trzecie założenie jest najważniejsze w praktyce. Każde równanie i każda nierówność logarytmiczna zaczyna się od sprawdzenia, kiedy wyrażenia pod logarytmem są dodatnie. To jest dziedzina i w tej lekcji wrócimy do niej jeszcze wiele razy.
Logarytmy szczególne
Z definicji od razu wynikają wartości, które warto znać na pamięć, bo skracają rachunki:
Szczególnie ta ostatnia równość jest wygodna: jeśli uda ci się zapisać liczbę logarytmowaną jako potęgę podstawy, wynik czytasz z wykładnika. Na przykład \( \log_{5} \frac{1}{25} = \log_{5} 5^{-2} = -2 \). Jeśli wykładniki ujemne sprawiają kłopot, powtórz najpierw potęgi i działania na nich.
Dwie podstawy mają własne nazwy. Logarytm dziesiętny ma podstawę 10 — w podręcznikach często zapisuje się go bez podstawy, ale w tej lekcji zawsze piszemy ją jawnie: \( \log_{10} 1000 = 3 \). Logarytm naturalny \( \ln x \) ma podstawę \( e \approx 2{,}718 \); pojawia się na rozszerzeniu przy pochodnych i w fizyce. Skąd się bierze liczba \( e \) i jak wygląda wykres \( y = \ln x \), wyjaśnia lekcja o logarytmie naturalnym ln i liczbie e.
Logarytm z zera, z jedynki i z liczby ujemnej
Wszystkie trzy przypadki sprowadzają się do tego samego pytania o wykładnik:
- Logarytm z zera nie istnieje. Równanie \( 2^{c} = 0 \) nie ma rozwiązania, bo dodatnia podstawa w dowolnej potędze daje liczbę dodatnią. Dla coraz mniejszych \( x \) wartość \( \log_{2} x \) spada coraz niżej, na przykład \( \log_{2} \frac{1}{1024} = -10 \), ale zera pod logarytmem wstawić nie wolno.
- Logarytm z jedynki zawsze wynosi 0, bo \( a^{0} = 1 \) dla każdej dopuszczalnej podstawy.
- Logarytm z liczby ujemnej nie istnieje w liczbach rzeczywistych: \( \log_{2}(-4) \) pyta o wykładnik, dla którego \( 2^{c} = -4 \), a takiego nie ma.
Kiedy logarytm jest równy 1, a kiedy jest ujemny
Logarytm jest równy 1 wtedy i tylko wtedy, gdy liczba logarytmowana jest równa podstawie: \( \log_{7} 7 = 1 \), \( \log_{10} 10 = 1 \), \( \ln e = 1 \).
Znak zależy od tego, po której stronie jedynki leżą podstawa i liczba logarytmowana. Gdy po tej samej, logarytm jest dodatni: \( \log_{2} 8 = 3 \) oraz \( \log_{\frac{1}{2}} \frac{1}{8} = 3 \). Gdy po przeciwnych, jest ujemny: \( \log_{2} \frac{1}{8} = -3 \) oraz \( \log_{\frac{1}{2}} 8 = -3 \).
Związek z potęgą: dwie tożsamości
Skoro \( \log_{a} b \) to wykładnik, do którego trzeba podnieść \( a \), żeby otrzymać \( b \), to podniesienie \( a \) do tego wykładnika musi dać \( b \):
Ta tożsamość wygląda groźnie, ale mówi tylko tyle, że potęgowanie i logarytmowanie przy tej samej podstawie wzajemnie się znoszą. Na maturze pojawia się w zadaniach typu „oblicz \( 3^{2\log_{3} 5} \)”. Odwrotny kierunek to znany już wzór \( \log_{a} a^{k} = k \).
Wzory i własności logarytmów
Wszystkie wzory na logarytmy są przetłumaczeniem praw działań na potęgach. Jeśli rozumiesz tę zależność, nie musisz wkuwać wzorów — odtworzysz je w pół minuty.
Logarytm iloczynu i ilorazu
Skąd to się bierze. Oznacz \( m = \log_{a} x \) oraz \( n = \log_{a} y \). Z definicji \( a^{m} = x \) i \( a^{n} = y \). Mnożąc, dostajesz \( xy = a^{m} \cdot a^{n} = a^{m+n} \), czyli z definicji logarytmu \( \log_{a}(xy) = m + n \). Przy dzieleniu \( \frac{x}{y} = a^{m-n} \), więc \( \log_{a} \frac{x}{y} = m - n \). Mnożenie potęg o tej samej podstawie to dodawanie wykładników — i dokładnie to samo mówi wzór na logarytm iloczynu.
Logarytm potęgi
Uzasadnienie. Jeśli \( m = \log_{a} x \), to \( x = a^{m} \), a więc \( x^{k} = (a^{m})^{k} = a^{km} \). Stąd \( \log_{a} x^{k} = km \). Wzór działa w obie strony: współczynnik przed logarytmem możesz „wciągnąć” do wykładnika, co przydaje się przy sprowadzaniu sumy logarytmów do jednego logarytmu. Szczególny przypadek: \( \log_{a} \sqrt{x} = \frac{1}{2} \log_{a} x \).
Zmiana podstawy logarytmu (PR)
Uzasadnienie. Z tożsamości z poprzedniej sekcji \( b = a^{\log_{a} b} \). Zlogarytmuj obie strony przy podstawie \( c \) i użyj wzoru na logarytm potęgi:
Wystarczy podzielić przez \( \log_{c} a \), które jest różne od zera, bo \( a \neq 1 \). Z tego wzoru wynikają dwa użyteczne wnioski:
- \( \log_{a} b \cdot \log_{b} a = 1 \), czyli \( \log_{b} a = \dfrac{1}{\log_{a} b} \) (dla \( b \neq 1 \));
- \( \log_{a^{n}} b = \dfrac{1}{n} \log_{a} b \) — logarytm o podstawie będącej potęgą, np. \( \log_{4} x = \frac{1}{2} \log_{2} x \).
Zmiana podstawy to też sposób, w jaki kalkulator liczy logarytmy o dowolnej podstawie: \( \log_{2} 5 = \frac{\log_{10} 5}{\log_{10} 2} \approx 2{,}32 \).
Obliczanie wartości wyrażeń — przykłady
Poniższe przykłady idą od najprostszych do takich, które zdarzają się w zadaniach otwartych. W każdym zwróć uwagę, jaki wzór jest użyty i dlaczego akurat on.
Przykład 1. Logarytmy z definicji
Oblicz: \( \log_{\frac{1}{2}} 8 \), \( \log_{4} 8 \), \( \log_{\sqrt{3}} 9 \), \( \log_{10} 0{,}001 \).
Rozwiązanie. W każdym przypadku zapisujemy podstawę i liczbę logarytmowaną jako potęgi tej samej liczby i porównujemy wykładniki.
- \( \log_{\frac{1}{2}} 8 = c \iff \left(\frac{1}{2}\right)^{c} = 8 \iff 2^{-c} = 2^{3} \), więc \( c = -3 \).
- \( \log_{4} 8 = c \iff 4^{c} = 8 \iff 2^{2c} = 2^{3} \), więc \( 2c = 3 \) i \( c = \frac{3}{2} \).
- \( \log_{\sqrt{3}} 9 = c \iff \left(3^{\frac{1}{2}}\right)^{c} = 3^{2} \), więc \( \frac{c}{2} = 2 \) i \( c = 4 \).
- \( \log_{10} 0{,}001 = \log_{10} 10^{-3} = -3 \).
Zauważ, że logarytm może być ujemny lub ułamkowy. Ujemny wynik oznacza tylko tyle, że liczba logarytmowana leży po „drugiej stronie” jedynki niż podstawa.
Przykład 2. Suma i różnica logarytmów
Oblicz: a) \( \log_{6} 4 + \log_{6} 9 \); b) \( \log_{2} 48 - \log_{2} 3 \); c) \( 2\log_{3} 6 - \log_{3} 4 \).
Rozwiązanie. Żadnego ze składników nie da się policzyć osobno w pamięci, ale po połączeniu w jeden logarytm wynik jest liczbą całkowitą — to typowy sygnał, że trzeba użyć wzorów.
- a) \( \log_{6} 4 + \log_{6} 9 = \log_{6} (4 \cdot 9) = \log_{6} 36 = 2 \).
- b) \( \log_{2} 48 - \log_{2} 3 = \log_{2} \frac{48}{3} = \log_{2} 16 = 4 \).
- c) Najpierw wciągamy współczynnik do wykładnika: \( 2\log_{3} 6 = \log_{3} 36 \). Potem \( \log_{3} 36 - \log_{3} 4 = \log_{3} 9 = 2 \).
W podpunkcie c) kolejność jest istotna: najpierw logarytm potęgi, dopiero potem różnica. Nie wolno najpierw połączyć \( \log_{3} 6 - \log_{3} 4 \), a dopiero potem mnożyć wyniku przez 2 — współczynnik 2 dotyczy tylko pierwszego logarytmu.
Przykład 3. Potęga z logarytmem w wykładniku
Oblicz \( 3^{2\log_{3} 5} + 4^{\log_{2} 7} \).
Rozwiązanie. Cel: doprowadzić każdy składnik do postaci \( a^{\log_{a} b} \), w której podstawa potęgi jest równa podstawie logarytmu.
W pierwszym składniku podstawy już się zgadzają, trzeba tylko przenieść dwójkę: \( 2\log_{3} 5 = \log_{3} 25 \), więc \( 3^{2\log_{3} 5} = 3^{\log_{3} 25} = 25 \).
W drugim podstawa potęgi to 4, a logarytmu 2. Zapisujemy \( 4 = 2^{2} \):
Odpowiedź: \( 25 + 49 = 74 \).
Przykład 4. Zmiana podstawy (PR)
a) Oblicz iloczyn \( \log_{2} 3 \cdot \log_{3} 4 \cdot \log_{4} 5 \cdot \log_{5} 6 \cdot \log_{6} 7 \cdot \log_{7} 8 \).
b) Wiedząc, że \( \log_{2} 3 = a \), wyraź \( \log_{6} 12 \) za pomocą \( a \).
Rozwiązanie a). Zapisujemy każdy czynnik przy wspólnej podstawie, np. 10: \( \log_{k}(k+1) = \frac{\log_{10}(k+1)}{\log_{10} k} \). Iloczyn staje się iloczynem ułamków, w którym licznik każdego ułamka skraca się z mianownikiem następnego:
Rozwiązanie b). Przechodzimy na podstawę 2, bo tylko o niej coś wiemy, i rozkładamy liczby na czynniki: \( 12 = 2^{2} \cdot 3 \), \( 6 = 2 \cdot 3 \).
Sprawdzenie numeryczne: \( a \approx 1{,}585 \), więc \( \frac{3{,}585}{2{,}585} \approx 1{,}387 \), i rzeczywiście \( 6^{1{,}387} \approx 12 \).
Funkcja logarytmiczna
Funkcją logarytmiczną nazywamy funkcję \( f(x) = \log_{a} x \), gdzie \( a > 0 \) i \( a \neq 1 \). Jej własności wynikają bezpośrednio z definicji:
- dziedzina: \( (0, +\infty) \) — logarytmujemy tylko liczby dodatnie;
- zbiór wartości: wszystkie liczby rzeczywiste;
- miejsce zerowe: \( x = 1 \), bo \( \log_{a} 1 = 0 \); wykres zawsze przechodzi przez punkt \( (1, 0) \), a także przez \( (a, 1) \);
- oś \( Oy \) jest asymptotą pionową wykresu — przy \( x \) zbliżającym się do zera wartości uciekają do \( -\infty \) (dla \( a > 1 \)) albo do \( +\infty \) (dla \( 0 < a < 1 \)).
Wykres funkcji \( y = \log_{a} x \) jest symetryczny do wykresu funkcji wykładniczej \( y = a^{x} \) względem prostej \( y = x \). To naturalne: funkcje te są do siebie odwrotne, więc zamieniają rolami argument i wartość. Punkt \( (2, 4) \) na wykresie \( y = 2^{x} \) odpowiada punktowi \( (4, 2) \) na wykresie \( y = \log_{2} x \).
Monotoniczność zależy od podstawy
Przykład: \( 3 < 5 \), więc \( \log_{3} 3 < \log_{3} 5 \) (podstawa 3 jest większa od 1), ale \( \log_{\frac{1}{2}} 3 > \log_{\frac{1}{2}} 5 \) (podstawa między 0 a 1). Rzeczywiście \( \log_{\frac{1}{2}} 3 \approx -1{,}58 \), a \( \log_{\frac{1}{2}} 5 \approx -2{,}32 \).
Ta własność to klucz do nierówności logarytmicznych. Dla podstawy większej niż 1, opuszczając logarytm, zachowujesz znak nierówności, a dla podstawy z przedziału \( (0, 1) \) musisz go odwrócić — tak jak przy mnożeniu nierówności przez liczbę ujemną.
Funkcja logarytmiczna jest też różnowartościowa: z równości \( \log_{a} x = \log_{a} y \) (przy \( x, y > 0 \)) wynika \( x = y \). Na tym opiera się rozwiązywanie równań.
Równania logarytmiczne krok po kroku
Każde równanie logarytmiczne rozwiązujesz według tego samego planu. Pominięcie pierwszego kroku to najczęstsza przyczyna utraty punktów na maturze.
- Wyznacz dziedzinę: wszystkie wyrażenia pod logarytmami muszą być dodatnie; jeśli w podstawie jest niewiadoma, podstawa musi być dodatnia i różna od 1.
- Sprowadź równanie do postaci \( \log_{a} f(x) = \log_{a} g(x) \) albo \( \log_{a} f(x) = c \) (tu korzystasz ze wzorów i ze zmiany podstawy).
- Opuść logarytmy: \( f(x) = g(x) \) albo \( f(x) = a^{c} \).
- Rozwiąż otrzymane równanie algebraiczne.
- Sprawdź, które rozwiązania należą do dziedziny, i tylko je podaj w odpowiedzi.
Dlaczego dziedzina jest tak ważna? Bo wzór \( \log_{a} x + \log_{a} y = \log_{a}(xy) \) wymaga, żeby \( x \) i \( y \) były dodatnie osobno, a iloczyn \( xy \) może być dodatni także wtedy, gdy oba czynniki są ujemne. Po zastosowaniu wzoru równanie „traci pamięć” o tym warunku i może wygenerować fałszywe rozwiązanie.
Przykład 5. Suma logarytmów w równaniu
Rozwiąż równanie \( \log_{2}(x + 3) + \log_{2}(x - 1) = 5 \).
Dziedzina. \( x + 3 > 0 \) i \( x - 1 > 0 \), czyli \( x > 1 \). Zapisujemy \( D = (1, +\infty) \).
Przekształcenie. Łączymy logarytmy w jeden: \( \log_{2}\big((x+3)(x-1)\big) = 5 \). Z definicji logarytmu \( (x + 3)(x - 1) = 2^{5} = 32 \).
Równanie kwadratowe. \( x^{2} + 2x - 3 = 32 \), czyli \( x^{2} + 2x - 35 = 0 \). Wyróżnik \( \Delta = 4 + 140 = 144 \), więc \( x = \frac{-2 - 12}{2} = -7 \) lub \( x = \frac{-2 + 12}{2} = 5 \).
Dziedzina. \( -7 \notin D \), a \( 5 \in D \). Sprawdzenie: \( \log_{2} 8 + \log_{2} 4 = 3 + 2 = 5 \). Odpowiedź: \( x = 5 \).
Zwróć uwagę, że dla \( x = -7 \) iloczyn \( (x+3)(x-1) = (-4) \cdot (-8) = 32 \) się zgadza, ale wyjściowe logarytmy \( \log_{2}(-4) \) i \( \log_{2}(-8) \) nie istnieją. To właśnie jest fałszywe rozwiązanie, przed którym chroni dziedzina.
Przykład 6. Podstawienie za logarytm
Rozwiąż równanie \( \left(\log_{3} x\right)^{2} - \log_{3} x - 2 = 0 \).
Dziedzina: \( x > 0 \).
Równanie jest kwadratowe względem wyrażenia \( \log_{3} x \). Podstawiamy \( t = \log_{3} x \) (wtedy \( t \) może być dowolną liczbą rzeczywistą) i dostajemy \( t^{2} - t - 2 = 0 \), czyli \( (t - 2)(t + 1) = 0 \). Stąd \( t = 2 \) lub \( t = -1 \).
Wracamy do niewiadomej \( x \): \( \log_{3} x = 2 \) daje \( x = 3^{2} = 9 \), a \( \log_{3} x = -1 \) daje \( x = 3^{-1} = \frac{1}{3} \). Oba rozwiązania są dodatnie. Odpowiedź: \( x \in \left\{ \frac{1}{3}, 9 \right\} \).
Uwaga na zapis: \( \left(\log_{3} x\right)^{2} \) to kwadrat logarytmu, a \( \log_{3} x^{2} \) to logarytm kwadratu. To dwa zupełnie różne wyrażenia.
Przykład 7. Różne podstawy w równaniu (PR)
Rozwiąż równanie \( \log_{2}(x - 1) = \log_{4}(x + 5) \).
Dziedzina. \( x - 1 > 0 \) i \( x + 5 > 0 \), czyli \( x > 1 \).
Wspólna podstawa. Ponieważ \( 4 = 2^{2} \), mamy \( \log_{4}(x + 5) = \frac{1}{2}\log_{2}(x + 5) \). Mnożymy równanie przez 2 i wciągamy dwójkę do wykładnika:
Opuszczenie logarytmów (funkcja jest różnowartościowa): \( (x - 1)^{2} = x + 5 \), czyli \( x^{2} - 3x - 4 = 0 \), a więc \( (x - 4)(x + 1) = 0 \). Stąd \( x = 4 \) lub \( x = -1 \).
Dziedzina eliminuje \( x = -1 \). Sprawdzenie: lewa strona to \( \log_{2} 3 \), prawa \( \log_{4} 9 = \frac{1}{2}\log_{2} 9 = \log_{2} 3 \). Odpowiedź: \( x = 4 \).
Nierówności logarytmiczne
Schemat jest ten sam co przy równaniach, z jedną różnicą w kroku trzecim. Po sprowadzeniu nierówności do postaci \( \log_{a} f(x) < \log_{a} g(x) \) (lub z innym znakiem) opuszczasz logarytmy zgodnie z monotonicznością funkcji:
Liczbę po prawej stronie zamieniasz na logarytm przy tej samej podstawie: \( c = \log_{a} a^{c} \). Na przykład \( 2 = \log_{3} 9 \), a \( -2 = \log_{\frac{1}{2}} 4 \).
Końcowy wynik to zawsze część wspólna rozwiązania nierówności algebraicznej i dziedziny. Najbezpieczniej narysować oba zbiory na jednej osi liczbowej.
Przykład 8. Podstawa większa od 1
Rozwiąż nierówność \( \log_{3}(2x - 1) < 2 \).
Dziedzina: \( 2x - 1 > 0 \), czyli \( x > \frac{1}{2} \).
Zapisujemy \( 2 = \log_{3} 9 \). Podstawa 3 jest większa od 1, więc znak zostaje: \( 2x - 1 < 9 \), czyli \( x < 5 \).
Część wspólna z dziedziną: \( x \in \left(\frac{1}{2}, 5\right) \).
Przykład 9. Podstawa mniejsza od 1
Rozwiąż nierówność \( \log_{\frac{1}{2}}(x - 3) \geq -2 \).
Dziedzina: \( x - 3 > 0 \), czyli \( x > 3 \).
Zapisujemy \( -2 = \log_{\frac{1}{2}} 4 \), bo \( \left(\frac{1}{2}\right)^{-2} = 4 \). Podstawa \( \frac{1}{2} \) należy do przedziału \( (0, 1) \), więc funkcja jest malejąca i odwracamy znak: \( x - 3 \leq 4 \), czyli \( x \leq 7 \).
Część wspólna z dziedziną: \( x \in (3, 7 \rangle \). Kontrola: dla \( x = 5 \) mamy \( \log_{\frac{1}{2}} 2 = -1 \geq -2 \) (spełnia), a dla \( x = 11 \) mamy \( \log_{\frac{1}{2}} 8 = -3 \) (nie spełnia). Gdybyśmy nie odwrócili znaku, dostalibyśmy \( x \geq 7 \) — dokładnie przeciwny, błędny wynik.
Przykład 10. Nierówność z wyrażeniem kwadratowym (PR)
Rozwiąż nierówność \( \log_{\frac{1}{3}}(x^{2} - 2x) > -1 \).
Dziedzina. \( x^{2} - 2x > 0 \iff x(x - 2) > 0 \iff x \in (-\infty, 0) \cup (2, +\infty) \).
Opuszczenie logarytmu. \( -1 = \log_{\frac{1}{3}} 3 \). Podstawa jest mniejsza od 1, więc odwracamy znak: \( x^{2} - 2x < 3 \), czyli \( x^{2} - 2x - 3 < 0 \), a więc \( (x - 3)(x + 1) < 0 \). Parabola ma ramiona skierowane w górę, zatem \( x \in (-1, 3) \).
Część wspólna przedziału \( (-1, 3) \) z dziedziną:
W tym przykładzie dziedzina „wycina” środek przedziału — bez niej odpowiedź \( (-1, 3) \) zawierałaby na przykład \( x = 1 \), dla którego \( x^{2} - 2x = -1 \) i logarytm nie istnieje.
Logarytmy w praktyce: procent składany, pH, decybele
Logarytmy nie są wymysłem szkolnym. Wszędzie tam, gdzie wielkość rośnie wykładniczo albo obejmuje ogromny zakres wartości, logarytm zamienia mnożenie na dodawanie i pozwala wyznaczyć niewiadomą z wykładnika.
Przykład 11. Po ilu latach lokata się podwoi?
Wpłacamy 10 000 zł na lokatę oprocentowaną 5% w skali roku, z roczną kapitalizacją odsetek. Po ilu pełnych latach kapitał po raz pierwszy przekroczy 20 000 zł?
Rozwiązanie. Po \( n \) latach kapitał wynosi \( 10\,000 \cdot 1{,}05^{n} \). Szukamy najmniejszego naturalnego \( n \), dla którego \( 1{,}05^{n} > 2 \). Logarytmujemy obie strony przy podstawie 10 (funkcja rosnąca, więc znak zostaje) i korzystamy ze wzoru na logarytm potęgi:
Dzieląc, nie zmieniamy znaku, bo \( \log_{10} 1{,}05 > 0 \). Najmniejsza liczba naturalna spełniająca warunek to \( n = 15 \). Kontrola: \( 1{,}05^{14} \approx 1{,}980 \) (jeszcze za mało), \( 1{,}05^{15} \approx 2{,}079 \). Odpowiedź: po 15 latach.
Zauważ, że kwota początkowa nie ma znaczenia — podwojenie trwa tyle samo przy 1000 zł i przy milionie. To cecha każdego wzrostu wykładniczego.
Skala pH
Kwasowość roztworu opisuje wzór \( \mathrm{pH} = -\log_{10} [\mathrm{H^{+}}] \), gdzie \( [\mathrm{H^{+}}] \) to stężenie jonów wodorowych w molach na litr. Dla \( [\mathrm{H^{+}}] = 10^{-3} \) mamy \( \mathrm{pH} = 3 \), a dla \( 10^{-5} \) — \( \mathrm{pH} = 5 \). Różnica 2 jednostek pH oznacza stukrotną różnicę stężeń, a roztwór o pH 2 ma tysiąc razy więcej jonów wodorowych niż roztwór o pH 5, bo \( 10^{5 - 2} = 1000 \). Skala logarytmiczna pozwala zmieścić stężenia różniące się o wiele rzędów wielkości na wygodnej skali od 0 do 14.
Decybele
Poziom natężenia dźwięku w decybelach to \( L = 10 \log_{10} \frac{I}{I_{0}} \), gdzie \( I_{0} \) jest progiem słyszalności. Dźwięk milion razy silniejszy od progu ma poziom \( 10 \log_{10} 10^{6} = 60 \) dB (mniej więcej zwykła rozmowa). Co się stanie, gdy natężenie podwoimy? Z wzoru na logarytm iloczynu:
Dwa jednakowe głośniki grają więc głośniej o około 3 dB, a nie dwa razy tyle decybeli. Poziom rośnie o stałą wartość przy każdym pomnożeniu natężenia przez tę samą liczbę — dokładnie tak działa logarytm.
Typowe błędy
Te pomyłki powtarzają się w pracach maturalnych co roku. Przejrzyj je, zanim zaczniesz rozwiązywać zadania.
- Gubienie dziedziny. Rozwiązanie równania algebraicznego po opuszczeniu logarytmów to jeszcze nie odpowiedź. Zawsze sprawdź, czy każde wyrażenie pod logarytmem w wyjściowym zapisie jest dodatnie (przykłady 5 i 10).
- Nieodwrócony znak nierówności przy podstawie z przedziału \( (0, 1) \). Przed opuszczeniem logarytmów zapisz jawnie: „podstawa mniejsza od 1, zmieniam znak”.
- Iloraz logarytmów pomylony z logarytmem ilorazu. \( \frac{\log_{a} x}{\log_{a} y} \) to nie \( \log_{a} \frac{x}{y} \); to (ze wzoru na zmianę podstawy) \( \log_{y} x \).
- Współczynnik przed logarytmem traktowany jak mnożnik liczby logarytmowanej. \( 2\log_{3} 5 = \log_{3} 25 \), a nie \( \log_{3} 10 \).
- Mylenie kwadratu logarytmu z logarytmem kwadratu: \( \left(\log_{a} x\right)^{2} \neq \log_{a} x^{2} \).
- Przekonanie, że logarytm nie może być ujemny. Może — ujemna nie może być tylko liczba logarytmowana. \( \log_{10} 0{,}01 = -2 \) jest w porządku.
- Bezrefleksyjne wyciąganie parzystego wykładnika. \( \log_{a} x^{2} = 2\log_{a} x \) tylko dla \( x > 0 \); dla dowolnego \( x \neq 0 \) poprawnie jest \( \log_{a} x^{2} = 2\log_{a}|x| \). Przekształcenie bez modułu potrafi zmienić dziedzinę równania i zgubić rozwiązania ujemne.
Ściąga: wszystkie wzory na logarytmy
- Definicja: \( \log_{a} b = c \iff a^{c} = b \), przy \( a > 0 \), \( a \neq 1 \), \( b > 0 \).
- Szczególne: \( \log_{a} 1 = 0 \), \( \log_{a} a = 1 \), \( \log_{a} a^{k} = k \), \( a^{\log_{a} b} = b \).
- Iloczyn i iloraz: \( \log_{a}(xy) = \log_{a} x + \log_{a} y \), \( \log_{a} \frac{x}{y} = \log_{a} x - \log_{a} y \).
- Potęga: \( \log_{a} x^{k} = k\log_{a} x \).
- Zmiana podstawy (PR): \( \log_{a} b = \frac{\log_{c} b}{\log_{c} a} \), w szczególności \( \log_{a} b \cdot \log_{b} a = 1 \).
- Funkcja \( y = \log_{a} x \): dziedzina \( (0, +\infty) \), przechodzi przez \( (1, 0) \), rosnąca dla \( a > 1 \), malejąca dla \( 0 < a < 1 \).
- Równania: dziedzina, wspólna podstawa, opuszczenie logarytmów, rozwiązanie, sprawdzenie dziedziny.
- Nierówności: jak równania, ale przy podstawie z \( (0, 1) \) odwracasz znak; wynik to część wspólna z dziedziną.
Sprawdź się
Czas na samodzielną pracę. Zadania są ułożone od najprostszych — przy każdym najpierw spróbuj sam, a dopiero potem zajrzyj do rozwiązania.
- Logarytm o podstawie 1/3 z liczby 27 — rozgrzewka z definicji, jak w przykładzie 1.
- Suma logarytmów log₆4 + log₆9 — wzór na logarytm iloczynu w najczystszej postaci.
- Wartość 5^(2log₅3) + 8^(log₂3) — tożsamość \( a^{\log_{a} b} = b \), bliski krewny przykładu 3.
- Iloczyn rozwiązań równania log₃(x² − 8x) = 2 — równanie z dziedziną.
- Liczby całkowite spełniające nierówność log_{1/2}(x² − 4x) ≥ −5 — nierówność z podstawą mniejszą od 1, podobna do przykładu 10.
- Iloczyn log₂3 · log₃4 · … · log_n(n + 1) równy 10 — zmiana podstawy i skracanie łańcucha, jak w przykładzie 4.
Więcej zadań znajdziesz w dziale Logarytmy, a pełne zestawy w stylu egzaminu — w sekcji Matura.
Dzisiejszy zestaw zadań → Trening liczenia w pamięci · 2 min