Złożenie funkcji i funkcja odwrotna — jak wyznaczyć, zadania
Złożenie funkcji i funkcja odwrotna: jak obliczyć f(g(x)), dziedzina złożenia, funkcja różnowartościowa, wzór funkcji odwrotnej w 4 krokach i 13 przykładów.
Złożenie funkcji i funkcja odwrotna to dwa pojęcia, które odpowiadają na proste pytania: co się stanie, gdy wynik jednej funkcji podamy drugiej, oraz jak cofnąć działanie funkcji i z wartości odzyskać argument. Po tej lekcji obliczysz \(f(g(x))\) i \(g(f(x))\), wyznaczysz dziedzinę złożenia bez wpadania w pułapkę uproszczonego wzoru, sprawdzisz, czy funkcja jest różnowartościowa, i w czterech krokach wyznaczysz wzór funkcji odwrotnej razem z jej dziedziną. Podstawa programowa liceum wprowadza złożenie funkcji dopiero w zakresie rozszerzonym, a funkcja odwrotna pojawia się w szkole głównie przy logarytmach i pierwiastkach, często bez osobnej definicji. Na studiach oba pojęcia wracają już na pierwszych wykładach z analizy. Przydają się też pośrednio: bez rozpoznania funkcji wewnętrznej i zewnętrznej nie da się policzyć pochodnej funkcji złożonej, a logarytm to nic innego jak funkcja odwrotna do wykładniczej.
Złożenie funkcji — definicja i jak je obliczyć
Pomyśl o funkcji jak o maszynie: wkładasz liczbę, wyjmujesz wynik. Złożenie to dwie maszyny ustawione jedna za drugą. Liczba \(x\) trafia do pierwszej, a to, co z niej wyjdzie, wędruje od razu do drugiej.
Zapis \(g \circ f\) czytamy od prawej do lewej: bliżej iksa stoi funkcja, która działa pierwsza. To najczęstsza dziś konwencja i jej trzymamy się w tej lekcji, ale zdarzają się zbiory zadań, w których kółko czyta się odwrotnie. Jeśli nie masz pewności, zapisuj złożenie w postaci \(g(f(x))\). Tego zapisu nie da się źle odczytać. W tej konwencji \(f \circ g\), w notatkach pisane czasem po prostu „f o g”, oznacza \(f(g(x))\): najpierw \(g\), potem \(f\).
Rachunek jest prosty: w miejsce argumentu funkcji zewnętrznej wstawiasz cały wzór funkcji wewnętrznej, koniecznie w nawiasie.
Przykład 1. Złożenie w obu kolejnościach
Dane są funkcje \(f(x) = 2x + 1\) i \(g(x) = x^2\). Wyznacz \(g(f(x))\) i \(f(g(x))\).
W pierwszym złożeniu do wzoru \(g\) wstawiamy \(2x + 1\):
W drugim do wzoru \(f\) wstawiamy \(x^2\):
Dla \(x = 3\) pierwsza kolejność daje \(f(3) = 7\), a potem \(g(7) = 49\). Druga daje \(g(3) = 9\), a potem \(f(9) = 19\). Te same dwie maszyny, ta sama liczba na wejściu, a wyniki zupełnie różne.
Czy oba złożenia z przykładu 1 mogą być równe dla jakiegoś \(x\)? Tak, ale tylko wyjątkowo. Równanie \(4x^2 + 4x + 1 = 2x^2 + 1\) sprowadza się do \(2x^2 + 4x = 0\), czyli \(2x(x + 2) = 0\). Wyniki pokrywają się więc jedynie dla \(x = 0\) i \(x = -2\), a wzory funkcji są różne.
Składanie jest za to łączne. Przy trzech funkcjach nie ma znaczenia, które dwie złożysz najpierw, byle nie zmieniać ich kolejności: \(h \circ (g \circ f) = (h \circ g) \circ f\). Dlatego bez nawiasów piszemy po prostu \(h(g(f(x)))\).
Złożenie bez wzorów — z tabeli albo z wykresu
Do złożenia nie potrzeba wzorów, wystarczą same wartości. Przypuśćmy, że z tabel odczytaliśmy \(f(1) = 3\), \(f(2) = 5\), \(f(3) = 1\) oraz \(g(1) = 2\), \(g(3) = 4\), \(g(5) = 0\), a innych argumentów te funkcje nie mają. Wtedy \(g(f(1)) = g(3) = 4\), \(g(f(2)) = g(5) = 0\) i \(g(f(3)) = g(1) = 2\). W drugą stronę: \(f(g(1)) = f(2) = 5\), ale \(f(g(3)) = f(4)\) nie istnieje, bo liczby \(4\) nie ma w dziedzinie \(f\). Tak samo postępujesz z wykresami: z pierwszego odczytujesz wartość, a potem szukasz jej na osi argumentów drugiego. Ten przykład pokazuje też, że złożenie nie zawsze da się obliczyć, i tym zajmiemy się teraz.
Dziedzina złożenia funkcji
Żeby obliczyć \(g(f(x))\), muszą się udać dwa kroki: \(x\) musi dać się wstawić do \(f\), a wynik \(f(x)\) musi dać się wstawić do \(g\).
Dziedzinę wyznaczaj zawsze przed uproszczeniem wzoru. Uproszczony wzór potrafi wyglądać niewinnie i ukryć ograniczenia, które wciąż obowiązują. Same warunki (pierwiastek, mianownik, logarytm) omawia osobna lekcja o tym, jak wyznaczyć dziedzinę funkcji.
Przykład 2. Pierwiastek i funkcja kwadratowa
Dane są \(f(x) = \sqrt{x}\) oraz \(g(x) = 4 - x^2\). Wyznacz oba złożenia i ich dziedziny.
Zaczynamy od dziedzin składników: \(D_f = \langle 0, +\infty)\), \(D_g = \mathbb{R}\).
Złożenie \(f(g(x)) = \sqrt{4 - x^2}\). Funkcja wewnętrzna \(g\) przyjmuje każdy \(x\), ale jej wynik musi trafić do dziedziny pierwiastka: \(4 - x^2 \ge 0\), czyli \(x \in \langle -2, 2 \rangle\).
Złożenie \(g(f(x)) = 4 - (\sqrt{x})^2 = 4 - x\). Wzór po uproszczeniu wygląda jak funkcja liniowa określona wszędzie, ale pierwszy krok to pierwiastek z \(x\), więc dziedziną jest tylko \(\langle 0, +\infty)\). Dla \(x = -5\) wzór \(4 - x\) dałby \(9\), tymczasem złożenie w ogóle nie istnieje, bo nie obliczymy \(\sqrt{-5}\).
Przykład 3. Dwa ułamki
Dane są \(f(x) = \frac{1}{x}\) oraz \(g(x) = \frac{1}{x - 2}\). Wyznacz \(g(f(x))\) i \(f(g(x))\) wraz z dziedzinami.
Dla \(g(f(x))\) potrzebujemy \(x \neq 0\) (żeby istniało \(f(x)\)) oraz \(\frac{1}{x} \neq 2\), czyli \(x \neq \frac{1}{2}\) (żeby \(f(x)\) należało do dziedziny \(g\)). Teraz wzór:
Uproszczony ułamek ma sens dla \(x = 0\), ale zero do dziedziny złożenia nie należy.
Dla \(f(g(x))\) potrzebujemy \(x \neq 2\) oraz \(g(x) \neq 0\). Ułamek o liczniku \(1\) nigdy nie jest zerem, więc drugi warunek jest spełniony zawsze:
Wykresem tego złożenia jest prosta \(y = x - 2\) z wyjętym jednym punktem \((2, 0)\).
Funkcja wewnętrzna i zewnętrzna — jak rozłożyć wzór
W zadaniach częściej trzeba zrobić rzecz odwrotną do składania: zobaczyć w gotowym wzorze, z jakich prostszych funkcji powstał. Pomaga jedno pytanie: co zrobiłbyś na samym końcu, licząc wartość na kalkulatorze? Ostatnie działanie to funkcja zewnętrzna, a wszystko, co policzyłeś wcześniej, to funkcja wewnętrzna.
Przykład 4. Rozkład na warstwy
Rozłóż funkcje na funkcję wewnętrzną i zewnętrzną.
- \(h(x) = (3x - 5)^4\): najpierw liczysz \(u = 3x - 5\), na końcu podnosisz do czwartej potęgi. Wewnętrzna: \(3x - 5\), zewnętrzna: \(u^4\).
- \(h(x) = \sqrt{x^2 + 9}\): wewnętrzna \(u = x^2 + 9\), zewnętrzna \(\sqrt{u}\).
- \(h(x) = \log_2 (x^2 + 1)\): wewnętrzna \(u = x^2 + 1\), zewnętrzna \(\log_2 u\).
- \(h(x) = \sqrt{\log_2 (x - 1)}\): tu są trzy warstwy. Najpierw \(u = x - 1\), potem \(v = \log_2 u\), na końcu \(\sqrt{v}\).
W ostatnim podpunkcie warstwy od razu podpowiadają dziedzinę. Logarytm wymaga \(x - 1 > 0\), a pierwiastek wymaga \(\log_2 (x - 1) \ge 0\), czyli \(x - 1 \ge 1\). Razem: \(x \in \langle 2, +\infty)\).
Rozkład nie jest jedyny. Funkcję \((3x - 5)^4\) można też zbudować z \(u = 3x\) i \((u - 5)^4\). Rozkład „po ostatnim działaniu” jest jednak najwygodniejszy, bo z nim najprościej stosuje się regułę łańcuchową: pochodna złożenia to pochodna funkcji zewnętrznej (obliczona dla \(u\)) razy pochodna funkcji wewnętrznej. Rachunki znajdziesz w lekcji o pochodnej funkcji złożonej, iloczynu i ilorazu.
Przykład 5. Złożenie funkcji z samą sobą
Funkcję można złożyć z nią samą. Zapis \(f(f(x))\) oznacza, że wynik wraca do tej samej maszyny. Niech \(f(x) = \frac{1}{1 - x}\). Oblicz \(f(f(x))\), \(f(f(f(x)))\) oraz wartość stukrotnego złożenia funkcji \(f\) w punkcie \(2\).
Wstawiamy wzór do samego siebie i mnożymy licznik oraz mianownik przez \(1 - x\):
Jeszcze jeden krok:
Po trzech krokach wracamy do punktu wyjścia (dla \(x \neq 0\) i \(x \neq 1\), bo te liczby wypadają po drodze z dziedziny). Na liczbach widać to od razu: \(2 \to -1 \to \frac{1}{2} \to 2\). Sto kroków to \(33\) pełne okrążenia i jeszcze jeden krok, bo \(100 = 3 \cdot 33 + 1\). Stukrotne złożenie w punkcie \(2\) ma więc wartość \(f(2) = -1\).
Uwaga na zapis: \(f(f(x))\) to nie to samo co \([f(x)]^2\). Dla \(f(x) = 2x + 1\) mamy \(f(f(x)) = 2(2x + 1) + 1 = 4x + 3\), a \([f(x)]^2 = 4x^2 + 4x + 1\).
Funkcja różnowartościowa — kiedy istnieje funkcja odwrotna
Cofnięcie działania funkcji oznacza odpowiedź na pytanie: „wyszło \(y\), więc jaki był \(x\)?”. Da się na nie odpowiedzieć jednoznacznie tylko wtedy, gdy żadna wartość nie powtarza się dla dwóch różnych argumentów.
Są cztery praktyczne sposoby sprawdzania.
- Kontrprzykład. Żeby pokazać, że funkcja nie jest różnowartościowa, wystarczy jedna para różnych argumentów o tej samej wartości.
- Rachunek. Zakładasz \(f(a) = f(b)\) i przekształcasz równanie. Jeśli jedynym wnioskiem jest \(a = b\), funkcja jest różnowartościowa.
- Monotoniczność. Funkcja rosnąca w całej dziedzinie (albo malejąca w całej dziedzinie) jest różnowartościowa.
- Wykres. Działa tu test poziomej prostej: funkcja jest różnowartościowa dokładnie wtedy, gdy żadna prosta \(y = k\) nie przecina jej wykresu więcej niż raz.
Przykład 6. Trzy funkcje, trzy metody
Sprawdź różnowartościowość funkcji: a) \(f(x) = x^2 - 4x\), b) \(f(x) = \frac{2x + 1}{x - 3}\), c) \(f(x) = x^3 + x\).
a) Kontrprzykład: \(f(1) = 1 - 4 = -3\) oraz \(f(3) = 9 - 12 = -3\). Dwa różne argumenty, jedna wartość, więc funkcja nie jest różnowartościowa. Na wykresie prosta \(y = -3\) przecina parabolę w dwóch punktach.
b) Rachunek. Niech \(a \neq 3\), \(b \neq 3\) i \(f(a) = f(b)\):
Po wymnożeniu dostajemy \(2ab - 6a + b - 3 = 2ab - 6b + a - 3\), czyli \(-7a = -7b\), więc \(a = b\). Funkcja jest różnowartościowa.
c) Monotoniczność. Funkcje \(x^3\) i \(x\) są rosnące w zbiorze liczb rzeczywistych, a suma funkcji rosnących jest rosnąca. Funkcja rosnąca jest różnowartościowa.
Jedna przestroga: z różnowartościowości nie wynika monotoniczność. Funkcja \(y = \frac{1}{x}\) jest różnowartościowa, choć w całej dziedzinie nie jest ani rosnąca, ani malejąca. Więcej o czytaniu monotoniczności znajdziesz w lekcji o własnościach funkcji odczytywanych z wykresu.
Czy każda funkcja ma funkcję odwrotną? Nie. Ma ją tylko funkcja różnowartościowa. Skrajny przykład to funkcja stała \(y = 3\): wszystkim argumentom przypisuje tę samą wartość, więc z wyniku nie da się odtworzyć argumentu. Funkcję, która nie jest różnowartościowa (parabola, sinus, wartość bezwzględna), da się odwrócić dopiero po zawężeniu dziedziny do zbioru, na którym wartości przestają się powtarzać.
Funkcja odwrotna — jak wyznaczyć wzór w czterech krokach
Z definicji wynikają trzy fakty, które warto mieć zawsze pod ręką.
- Dziedzina i zbiór wartości zamieniają się rolami: \(D_{f^{-1}} = Z_f\) oraz \(Z_{f^{-1}} = D_f\).
- Funkcja i funkcja do niej odwrotna znoszą się nawzajem: \(f^{-1}(f(x)) = x\) dla \(x \in D_f\) oraz \(f(f^{-1}(x)) = x\) dla \(x \in Z_f\).
- Funkcją odwrotną do \(f^{-1}\) jest z powrotem \(f\).
Druga własność daje test, czy dwie funkcje \(f\) i \(g\) są wzajemnie odwrotne: trzeba sprawdzić oba złożenia, czyli \(g(f(x)) = x\) dla każdego \(x \in D_f\) oraz \(f(g(x)) = x\) dla każdego \(x \in D_g\). Jedno nie wystarczy. Dla \(f(x) = x^2\) i \(g(x) = \sqrt{x}\) mamy \(f(g(x)) = (\sqrt{x})^2 = x\) dla każdego \(x \ge 0\), ale \(g(f(x)) = \sqrt{x^2} = |x|\), więc na przykład \(g(f(-3)) = 3\), a nie \(-3\). Pierwiastek jest funkcją odwrotną do kwadratu dopiero wtedy, gdy kwadrat zawęzimy do liczb nieujemnych.
W literaturze spotkasz też wymaganie, żeby funkcja była „różnowartościowa i na”, czyli wzajemnie jednoznaczna (bijekcja). To ta sama sytuacja opisana innymi słowami: jeśli za zbiór, do którego prowadzi funkcja, przyjmiemy dokładnie jej zbiór wartości, to każda funkcja różnowartościowa jest bijekcją.
Przykład 7. Funkcja liniowa
Wyznacz funkcję odwrotną do \(f(x) = 3x - 6\).
Krok 1. Funkcja liniowa o niezerowym współczynniku kierunkowym jest rosnąca albo malejąca, więc różnowartościowa. Dziedzina i zbiór wartości to \(\mathbb{R}\).
Krok 2. Z równania \(y = 3x - 6\) dostajemy \(x = \frac{y + 6}{3}\).
Krok 3. Po zamianie liter: \(f^{-1}(x) = \frac{x + 6}{3} = \frac{1}{3}x + 2\).
Krok 4. Dziedziną jest \(\mathbb{R}\). Sprawdzenie w obie strony:
Na liczbach: \(f(4) = 6\), a \(f^{-1}(6) = 4\). Funkcja „pomnóż przez \(3\), odejmij \(6\)” ma funkcję odwrotną „dodaj \(6\), podziel przez \(3\)”: działania odwrotne w odwrotnej kolejności.
Wykres funkcji odwrotnej — symetria względem prostej y = x
Jeśli punkt \((a, b)\) leży na wykresie funkcji \(f\), to \(f(a) = b\), a więc \(f^{-1}(b) = a\) i punkt \((b, a)\) leży na wykresie \(f^{-1}\). Zamiana współrzędnych miejscami to odbicie w prostej \(y = x\).
Najbardziej znana para funkcji wzajemnie odwrotnych to funkcja wykładnicza i logarytm o tej samej podstawie. Punktom \((0, 1)\), \((1, 2)\), \((2, 4)\) wykresu \(y = 2^x\) odpowiadają punkty \((1, 0)\), \((2, 1)\), \((4, 2)\) wykresu \(y = \log_2 x\). Asymptota pozioma \(y = 0\) pierwszego wykresu zamienia się w asymptotę pionową \(x = 0\) drugiego.
Symetria dotyczy też monotoniczności: funkcja odwrotna do rosnącej jest rosnąca, a odwrotna do malejącej jest malejąca. Dokładniej o tej parze piszemy w lekcji o logarytmach i ich własnościach.
Gdzie wykresy \(f\) i \(f^{-1}\) mogą się przecinać? Jeśli \(f\) jest rosnąca, to wyłącznie na prostej \(y = x\), więc zamiast trudnego równania \(f(x) = f^{-1}(x)\) wystarczy rozwiązać \(f(x) = x\). Dla funkcji malejących ta reguła nie działa. Funkcją odwrotną do \(f(x) = -x^3\) jest \(f^{-1}(x) = -\sqrt[3]{x}\), a oba wykresy przechodzą przez punkt \((1, -1)\), który na prostej \(y = x\) nie leży.
Funkcja odwrotna do homograficznej, kwadratowej, wykładniczej i logarytmicznej
Przykład 8. Funkcja homograficzna
Wyznacz funkcję odwrotną do \(f(x) = \frac{2x + 1}{x - 3}\).
Krok 1. Dziedzina: \(\mathbb{R} \setminus \{3\}\). Różnowartościowość pokazaliśmy w przykładzie 6. Zbiór wartości odczytamy z postaci \(f(x) = 2 + \frac{7}{x - 3}\): ułamek przyjmuje każdą wartość oprócz zera, więc \(Z_f = \mathbb{R} \setminus \{2\}\).
Krok 2. Rozwiązujemy \(y = \frac{2x + 1}{x - 3}\) względem \(x\). Mnożymy przez mianownik i zbieramy wyrazy z \(x\) po jednej stronie:
Kroki 3 i 4. Po zamianie liter:
Kontrola na liczbach: \(f(4) = \frac{9}{1} = 9\) oraz \(f^{-1}(9) = \frac{28}{7} = 4\). Zauważ, że asymptoty zamieniły się rolami: wykres \(f\) ma asymptotę pionową \(x = 3\) i poziomą \(y = 2\), a wykres \(f^{-1}\) pionową \(x = 2\) i poziomą \(y = 3\).
Ciekawostka: niektóre funkcje są odwrotne same do siebie. Tak jest dla \(y = \frac{1}{x}\), dla \(y = 5 - x\) i dla \(y = \frac{x + 1}{x - 1}\). Ich wykresy są symetryczne względem prostej \(y = x\), a złożenie takiej funkcji z nią samą oddaje \(x\).
Przykład 9. Funkcja kwadratowa z zawężoną dziedziną
Funkcja \(f(x) = x^2 - 4x\) nie jest różnowartościowa (przykład 6), więc w całej dziedzinie funkcji odwrotnej nie ma. Wyznacz funkcję odwrotną do \(f\) zawężonej do przedziału \(\langle 2, +\infty)\).
Krok 1. Postać kanoniczna: \(f(x) = (x - 2)^2 - 4\). Wierzchołek paraboli to \((2, -4)\), a na prawo od niego funkcja rośnie, więc na przedziale \(\langle 2, +\infty)\) jest różnowartościowa. Zbiór wartości: \(\langle -4, +\infty)\).
Krok 2. Z równania \(y = (x - 2)^2 - 4\) mamy \((x - 2)^2 = y + 4\), czyli \(|x - 2| = \sqrt{y + 4}\). Tu decyduje zawężenie: skoro \(x \ge 2\), to \(|x - 2| = x - 2\) i wybieramy znak plus:
Kroki 3 i 4. Funkcja odwrotna to \(f^{-1}(x) = 2 + \sqrt{x + 4}\) dla \(x \in \langle -4, +\infty)\), a jej zbiorem wartości jest \(\langle 2, +\infty)\). Kontrola: \(f(2) = -4\) i \(f^{-1}(-4) = 2\), \(f(4) = 0\) i \(f^{-1}(0) = 4\).
Gdybyśmy zawęzili parabolę do lewego ramienia, czyli do przedziału \((-\infty, 2\rangle\), wybralibyśmy znak minus i otrzymali \(2 - \sqrt{x + 4}\). Jedna parabola, dwa możliwe zawężenia, dwie różne funkcje odwrotne.
Funkcja zawężona jest rosnąca, więc punkty wspólne obu wykresów leżą na prostej \(y = x\). Równanie \(x^2 - 4x = x\) ma rozwiązania \(x = 0\) i \(x = 5\), a w przedziale \(\langle 2, +\infty)\) leży tylko drugie. Wykresy przecinają się w punkcie \((5, 5)\).
Przykład 10. Funkcja wykładnicza i logarytmiczna
Wyznacz funkcje odwrotne do: a) \(f(x) = 2^{x - 1} + 3\), b) \(g(x) = \log_3 (x + 2)\).
a) Funkcja jest rosnąca w \(\mathbb{R}\), a ponieważ \(2^{x - 1} > 0\), jej zbiorem wartości jest \((3, +\infty)\). Rozwiązujemy \(y = 2^{x - 1} + 3\): najpierw \(2^{x - 1} = y - 3\), potem z definicji logarytmu \(x - 1 = \log_2 (y - 3)\). Stąd:
Kontrola: \(f(3) = 2^2 + 3 = 7\) oraz \(f^{-1}(7) = \log_2 4 + 1 = 3\).
b) Dziedziną \(g\) jest \((-2, +\infty)\), a zbiorem wartości \(\mathbb{R}\). Z równania \(y = \log_3 (x + 2)\) dostajemy \(x + 2 = 3^y\), więc:
Zbiorem wartości \(g^{-1}\) jest \((-2, +\infty)\), czyli dziedzina \(g\). Kontrola: \(g(7) = \log_3 9 = 2\) oraz \(g^{-1}(2) = 9 - 2 = 7\).
Przykład 11. Pierwiastek, czyli dziedzina, której nie widać we wzorze
Wyznacz funkcję odwrotną do \(f(x) = \sqrt{x - 1} + 2\).
Dziedzina: \(\langle 1, +\infty)\). Pierwiastek przyjmuje wartości nieujemne, więc \(Z_f = \langle 2, +\infty)\). Funkcja jest rosnąca. Z równania \(y - 2 = \sqrt{x - 1}\) po podniesieniu do kwadratu dostajemy \(x = (y - 2)^2 + 1\), zatem:
Sam wzór \((x - 2)^2 + 1\) ma sens dla każdej liczby rzeczywistej, ale funkcją odwrotną jest tylko prawe ramię tej paraboli. Dla \(x = 0\) wzór daje \(5\), tymczasem \(f(5) = \sqrt{4} + 2 = 4\), a nie \(0\). Dziedziny funkcji odwrotnej nie odczytuje się z jej wzoru, tylko ze zbioru wartości funkcji wyjściowej.
Funkcja odwrotna do sinusa, cosinusa i tangensa
Funkcje trygonometryczne są okresowe, więc każdą wartość przyjmują nieskończenie wiele razy i w całej dziedzinie funkcji odwrotnej nie mają. Postępuje się z nimi tak jak z parabolą: zawęża dziedzinę. Sinus zawężony do przedziału \(\left\langle -\frac{\pi}{2}, \frac{\pi}{2} \right\rangle\) jest rosnący, a funkcję odwrotną do niego nazywamy arcus sinus i zapisujemy \(\arcsin x\). Podobnie powstają \(\arccos x\) (cosinus zawężony do \(\langle 0, \pi \rangle\)) i \(\operatorname{arctg} x\) (tangens zawężony do \(\left(-\frac{\pi}{2}, \frac{\pi}{2}\right)\)). To funkcje cyklometryczne, które poznaje się zazwyczaj dopiero na studiach. Na kalkulatorze kryją się pod klawiszami \(\sin^{-1}\), \(\cos^{-1}\) i \(\tan^{-1}\), i tu także \(-1\) oznacza funkcję odwrotną, a nie \(\frac{1}{\sin x}\).
Zawężenie ma konsekwencje. Równość \(\sin(\arcsin x) = x\) zachodzi dla każdego \(x \in \langle -1, 1 \rangle\), ale \(\arcsin(\sin x) = x\) tylko dla \(x\) z przedziału \(\left\langle -\frac{\pi}{2}, \frac{\pi}{2} \right\rangle\). Na przykład \(\arcsin\left(\sin \frac{5\pi}{6}\right) = \arcsin \frac{1}{2} = \frac{\pi}{6}\).
Złożenie i funkcja odwrotna w jednym zadaniu
Przykład 12. Funkcja odwrotna do złożenia
Wyznacz funkcję odwrotną do \(h(x) = (2x + 3)^3\).
Funkcja \(h\) to złożenie \(g(f(x))\), gdzie \(f(x) = 2x + 3\) jest wewnętrzna, a \(g(x) = x^3\) zewnętrzna. Żeby cofnąć złożenie, cofamy kroki od końca: najpierw odwracamy to, co zrobiono na końcu.
Mamy \(g^{-1}(x) = \sqrt[3]{x}\) oraz \(f^{-1}(x) = \frac{x - 3}{2}\), więc:
Kontrola: \(h(1) = 5^3 = 125\) oraz \(h^{-1}(125) = \frac{5 - 3}{2} = 1\). Ten sam wynik daje przepis z czterech kroków: z \(y = (2x + 3)^3\) wynika \(2x + 3 = \sqrt[3]{y}\).
Przykład 13. Szukana funkcja w złożeniu
Dana jest funkcja \(f(x) = 2x + 3\). Wyznacz: a) funkcję \(g\), dla której \(f(g(x)) = 4x^2 - 1\), b) funkcję \(k\), dla której \(k(f(x)) = 4x^2 - 1\).
a) Szukana funkcja jest wewnątrz. Na obie strony równości działamy funkcją odwrotną \(f^{-1}(x) = \frac{x - 3}{2}\), która „zdejmuje” funkcję \(f\) z lewej strony:
Sprawdzenie: \(f(g(x)) = 2(2x^2 - 2) + 3 = 4x^2 - 1\).
b) Szukana funkcja jest na zewnątrz, więc stosujemy podstawienie. Oznaczamy \(t = 2x + 3\), skąd \(x = \frac{t - 3}{2}\) (to znów funkcja odwrotna do \(f\)). Wtedy:
Zatem \(k(x) = x^2 - 6x + 8\). Sprawdzenie: \(k(2x + 3) = (2x)^2 - 1 = 4x^2 - 1\). Zwróć uwagę, że \(g\) i \(k\) to różne funkcje, choć oba zadania wyglądają podobnie. To jeszcze jeden skutek tego, że składanie nie jest przemienne.
Typowe błędy
- Mylenie \(f^{-1}(x)\) z \(\frac{1}{f(x)}\). Indeks \(-1\) przy nazwie funkcji oznacza funkcję odwrotną, a nie odwrotność liczby. Dla \(f(x) = 3x - 6\) mamy \(f^{-1}(4) = \frac{10}{3}\), a \(\frac{1}{f(4)} = \frac{1}{6}\).
- Zamiana kolejności w złożeniu. W zapisie \(g(f(x))\) pierwsza działa funkcja stojąca bliżej iksa. Dla funkcji z przykładu 1 różnica to \(49\) wobec \(19\).
- Mylenie \(f(f(x))\) z \([f(x)]^2\). Pierwsze to złożenie, drugie to mnożenie wartości.
- Dziedzina złożenia odczytana z uproszczonego wzoru. Wzór \(4 - x\) z przykładu 2 obowiązuje tylko dla \(x \ge 0\).
- Odwracanie funkcji, która nie jest różnowartościowa. Zapis „funkcja odwrotna do \(x^2\) to \(\pm\sqrt{x}\)” nie opisuje funkcji, bo jednemu argumentowi przypisuje dwie wartości. Najpierw trzeba zawęzić dziedzinę.
- Zły znak przy pierwiastku. O znaku decyduje wybrane ramię paraboli: prawe daje plus, lewe minus (przykład 9).
- Dziedzina funkcji odwrotnej odczytana z jej wzoru. To zawsze zbiór wartości funkcji wyjściowej (przykład 11).
- Brak sprawdzenia. Jedno podstawienie liczby, na przykład \(f(4) = 6\) i \(f^{-1}(6) = 4\), wyłapuje większość pomyłek w znakach.
Ściąga: złożenie funkcji i funkcja odwrotna w pigułce
Zadania do samodzielnego rozwiązania
- Dane są \(f(x) = x - 2\) i \(g(x) = x^2 + 1\). Wyznacz \(g(f(x))\) i \(f(g(x))\). Dla jakiego \(x\) oba złożenia mają tę samą wartość?
- Wyznacz dziedzinę złożenia \(g(f(x))\) dla \(f(x) = \sqrt{x + 3}\) i \(g(x) = \frac{1}{x - 2}\).
- Wyznacz funkcję odwrotną do \(f(x) = \frac{x - 4}{2x + 1}\) i podaj jej dziedzinę.
- Wyznacz funkcję odwrotną do funkcji \(f(x) = x^2 + 2x\) zawężonej do przedziału \((-\infty, -1\rangle\).
- Dana jest funkcja \(f(x) = \log_2 (x - 1) + 3\). Wyznacz \(f^{-1}\) i oblicz \(f^{-1}(5)\).
Odpowiedzi: 1) \(g(f(x)) = x^2 - 4x + 5\), \(f(g(x)) = x^2 - 1\), równe dla \(x = \frac{3}{2}\); 2) \(\langle -3, 1) \cup (1, +\infty)\); 3) \(f^{-1}(x) = \frac{x + 4}{1 - 2x}\), dziedzina \(\mathbb{R} \setminus \left\{\frac{1}{2}\right\}\); 4) \(f^{-1}(x) = -1 - \sqrt{x + 1}\) dla \(x \ge -1\); 5) \(f^{-1}(x) = 2^{x - 3} + 1\), \(f^{-1}(5) = 5\).
Sprawdź się
Zadania z rozwiązaniami krok po kroku, w których złożenie i różnowartościowość grają główną rolę. Większość jest wyraźnie trudniejsza od przykładów z lekcji, więc traktuj je jako następny poziom:
- Wartość 2027-krotnego złożenia funkcji (x − 1)/(x + 1) w punkcie 3 — wielokrotne składanie funkcji z samą sobą, ta sama idea co w przykładzie 5.
- Równanie f(f(x)) = x dla f(x) = x² − 6: najmniejsze rozwiązanie — złożenie funkcji kwadratowej z samą sobą i równanie czwartego stopnia.
- Równanie f(f(x)) = m dla f(x) = x² − 4x z dokładnie czterema rozwiązaniami — ta sama parabola co w przykładach 6 i 9, tym razem z parametrem.
- Trzy różne pierwiastki równania f(f(x)) = 0 dla f(x) = x² + 2x + a — rozwiązywanie złożenia warstwami: najpierw funkcja zewnętrzna, potem wewnętrzna.
- Różnowartościowość funkcji (2m − 1)x − m|x + 1| + 3 — różnowartościowość funkcji z wartością bezwzględną i parametrem.
- Wszystkie zadania z funkcji oraz zadania maturalne — dalsza praktyka ze wzorami i wykresami funkcji.
Dzisiejszy zestaw zadań → Trening liczenia w pamięci · 2 min