Liczby, potęgi i procenty

Procenty — jak obliczać, podwyżki, obniżki i punkty procentowe

Procenty na egzamin ósmoklasisty krok po kroku: procent liczby, liczba z procentu, podwyżki i obniżki, punkty procentowe, VAT, lokata, stężenie i diagramy.

Procenty to temat, bez którego trudno zdać egzamin ósmoklasisty z matematyki: pojawiają się w zadaniach o zakupach i promocjach, o ankietach w klasie, o lokatach w banku, o roztworach soli i na diagramach kołowych. Procent to po prostu ułamek o mianowniku \(100\), a prawie każde zadanie sprowadza się do jednego z trzech pytań: ile to jest \(p\%\) danej liczby, jaka jest liczba, której \(p\%\) znamy, i jakim procentem jednej liczby jest druga. Po tej lekcji rozwiążesz wszystkie trzy typy, policzysz cenę po podwyżce i obniżce (także po dwóch kolejnych zmianach), odróżnisz procenty od punktów procentowych, obliczysz cenę brutto z VAT, odsetki z lokaty na rok i na dwa lata oraz stężenie roztworu, a na koniec sprawdzisz się w zadaniach z odpowiedziami. Wszystkie rachunki da się wykonać bez kalkulatora, tak jak na egzaminie.

Co to jest procent?

Słowo „procent” pochodzi od łacińskiego per centum, czyli „na sto”. Jeden procent to jedna setna całości.

Dlatego \(37\% = \frac{37}{100} = 0{,}37\), \(8\% = 0{,}08\), \(120\% = 1{,}2\), a \(0{,}5\% = 0{,}005\). Procent większy niż \(100\%\) nie jest błędem: oznacza więcej niż całość. Jeżeli w tym roku do klubu należy \(120\%\) liczby członków z zeszłego roku, to członków przybyło, i to o jedną piątą.

Jak zamienić ułamek na procent i procent na ułamek

Żeby zamienić ułamek na procent, rozszerz go (albo skróć) do mianownika \(100\) lub zamień na ułamek dziesiętny i pomnóż przez \(100\%\):

\[ \frac{3}{5} = \frac{60}{100} = 60\%, \qquad \frac{7}{8} = 0{,}875 = 87{,}5\% \]

W drugą stronę zapisujesz liczbę procent jako licznik nad \(100\) i skracasz: \(45\% = \frac{45}{100} = \frac{9}{20}\). Nie każdy ułamek daje „ładny” procent: \(\frac{2}{3} = 0{,}666\ldots \approx 66{,}7\%\). W takiej sytuacji wynik zaokrągla się tak, jak każe polecenie, najczęściej do części dziesiątych procenta.

Kilka par „ułamek — procent” warto znać na pamięć, bo skracają rachunki o połowę:

  • \(\frac{1}{2} = 50\%\), \(\frac{1}{4} = 25\%\), \(\frac{3}{4} = 75\%\),
  • \(\frac{1}{5} = 20\%\), \(\frac{1}{10} = 10\%\), \(\frac{1}{20} = 5\%\),
  • \(\frac{1}{25} = 4\%\), \(\frac{1}{50} = 2\%\), \(\frac{1}{8} = 12{,}5\%\),
  • \(\frac{1}{3} \approx 33{,}3\%\), \(\frac{2}{3} \approx 66{,}7\%\).

Najprościej wyobrazić sobie procent jako kwadrat podzielony na \(100\) jednakowych kratek. Ułamek \(\frac{7}{20}\) po rozszerzeniu przez \(5\) to dokładnie \(\frac{35}{100}\), czyli \(35\) zamalowanych kratek ze \(100\), czyli \(35\%\).

Kwadrat podzielony na 100 kratek, z których 35 jest zamalowanych: 7/20 = 35/100 = 35%35 kratek ze 10035/100 = 7/20= 0,35 = 35%cały kwadrat = 100%jedna kratka = 1%
Kwadrat podzielony na \(100\) jednakowych kratek: każda kratka to \(1\%\). Zamalowane są \(3\) pełne rzędy i \(5\) kratek czwartego rzędu, razem \(35\) kratek, czyli \(\frac{35}{100} = \frac{7}{20} = 35\%\)

Trzy podstawowe typy zadań na procenty

Przed każdym rachunkiem zadaj sobie jedno pytanie: co jest całością, czyli od czego liczymy procent? Ta liczba odpowiada \(100\%\). Gdy to ustalisz, zostaje jeden z trzech schematów.

Jak obliczyć procent danej liczby

Na przykład \(15\%\) z \(360\) zł to \(0{,}15 \cdot 360 = 54\) zł, a \(4\%\) z \(75\) to \(0{,}04 \cdot 75 = 3\). Przy liczeniu w pamięci pomagają „cegiełki” \(10\%\), \(5\%\) i \(1\%\): \(15\%\) to \(10\% + 5\%\), czyli \(36 + 18 = 54\). Więcej takich trików znajdziesz w lekcji liczenie bez kalkulatora — procenty, ułamki, potęgi i pierwiastki.

Przykład 1. Ilu uczniów dojeżdża autobusem?

W szkole uczy się \(640\) uczniów, a \(35\%\) z nich dojeżdża do szkoły autobusem. Ilu uczniów dojeżdża autobusem, a ilu nie?

Całością są wszyscy uczniowie, czyli \(640\). Liczymy \(35\%\) tej liczby:

\[ 0{,}35 \cdot 640 = 224 \]

Autobusem dojeżdża \(224\) uczniów. Pozostali to \(640 - 224 = 416\) uczniów. Można też od razu policzyć \(65\%\) z \(640\), bo \(100\% - 35\% = 65\%\): \(0{,}65 \cdot 640 = 416\). Zgodność obu wyników to darmowe sprawdzenie.

Jak obliczyć liczbę, gdy znasz jej procent

Tym razem znasz część i wiesz, jakim procentem całości jest ta część. Szukasz całości.

Przykład 2. Ile wynosi kieszonkowe?

Ola wydała na książkę \(18\) zł, co stanowiło \(24\%\) jej miesięcznego kieszonkowego. Ile wynosi kieszonkowe Oli?

Szukaną kwotę oznaczmy przez \(x\). Wiemy, że \(24\%\) z \(x\) to \(18\):

\[ 0{,}24 \cdot x = 18 \]

Stąd \(x = 18 : 0{,}24 = 1800 : 24 = 75\). Kieszonkowe wynosi \(75\) zł. Sprawdzenie: \(0{,}24 \cdot 75 = 18\).

Ten sam rachunek można zapisać jako proporcję, którą wielu uczniów zna ze szkoły: \(24\%\) to \(18\) zł, a \(100\%\) to \(x\) zł. Procenty i kwoty są wprost proporcjonalne, więc \(\frac{x}{18} = \frac{100}{24}\), czyli \(x = \frac{18 \cdot 100}{24} = 75\). Obie metody są równie dobre; w proporcji pilnuj tylko, żeby procenty stały naprzeciw odpowiadających im kwot.

Jakim procentem jednej liczby jest druga

Przykład 3. Wynik ze sprawdzianu w procentach

Na sprawdzianie można było zdobyć \(40\) punktów, a Kuba zdobył \(34\). Jaki procent punktów uzyskał?

Całością jest maksymalna liczba punktów, czyli \(40\). Skracamy i rozszerzamy ułamek do mianownika \(100\):

\[ \frac{34}{40} = \frac{17}{20} = \frac{85}{100} = 85\% \]

Kuba uzyskał \(85\%\) punktów. W tej samej klasie \(7\) spośród \(28\) uczniów nosi okulary, co stanowi \(\frac{7}{28} = \frac{1}{4} = 25\%\) klasy. W obu przypadkach w mianowniku stoi całość: wszystkie punkty, wszyscy uczniowie.

Podwyżki i obniżki — mnożnik procentowy

Gdy cena rośnie o \(p\%\), nowa cena to stara cena plus \(p\%\) starej ceny, czyli \(100\% + p\%\) starej ceny. Gdy maleje o \(p\%\), zostaje \(100\% - p\%\) starej ceny. Najwygodniej zapisać to jednym mnożeniem.

Przykład 4. Rower po obniżce

Rower kosztował \(1240\) zł. W wyprzedaży jego cenę obniżono o \(15\%\). Ile kosztuje teraz i ile wynosi obniżka w złotych?

Po obniżce zostaje \(85\%\) ceny:

\[ 1240 \cdot 0{,}85 = 1054 \]

Rower kosztuje \(1054\) zł, a obniżka wynosi \(1240 - 1054 = 186\) zł. Sprawdzenie drugą drogą: \(10\%\) z \(1240\) to \(124\), \(5\%\) to \(62\), razem \(186\) zł.

O ile procent wzrosła lub zmalała cena?

Tu porównujemy zmianę z wartością początkową, bo to ona była całością przed zmianą.

Przykład 5. Bilet zdrożał — o ile procent?

Bilet autobusowy zdrożał z \(3{,}20\) zł do \(4\) zł. O ile procent wzrosła cena? A gdyby bilet później wrócił do ceny \(3{,}20\) zł, o ile procent by staniał?

Zmiana wynosi \(4 - 3{,}20 = 0{,}80\) zł. Podwyżkę porównujemy z ceną przed podwyżką:

\[ \frac{0{,}80}{3{,}20} = \frac{1}{4} = 25\% \]

Bilet zdrożał o \(25\%\). Przy powrocie do starej ceny różnica jest ta sama, \(0{,}80\) zł, ale teraz całością jest \(4\) zł:

\[ \frac{0{,}80}{4} = \frac{1}{5} = 20\% \]

Bilet staniałby o \(20\%\), a nie o \(25\%\). Ta sama kwota jest innym procentem różnych całości. Z tego samego powodu pytania „o ile procent \(A\) jest większe od \(B\)” i „o ile procent \(B\) jest mniejsze od \(A\)” mają różne odpowiedzi: zawsze dzielisz przez tę liczbę, z którą porównujesz.

Model paskowy: 3,20 zł to 4 kawałki po 0,80 zł, a 4 zł to 5 takich kawałków; 0,80 zł to 25% ceny 3,20 zł i 20% ceny 4 zł0,800,800,800,803,20 zł0,800,800,800,800,804,00 złprzed: 4 kawałki, więc 0,80 zł to 1/4 = 25% ceny 3,20 złpo: 5 kawałków, więc 0,80 zł to 1/5 = 20% ceny 4 złpodwyżka
Model paskowy przykładu 5: cena \(3{,}20\) zł to \(4\) kawałki po \(0{,}80\) zł, a cena \(4\) zł to \(5\) takich kawałków. Podwyżka o \(0{,}80\) zł to jedna czwarta starej ceny, czyli \(25\%\), a powrót do starej ceny to obniżka o jedną piątą nowej ceny, czyli \(20\%\)

Kolejne zmiany procentowe — dlaczego procentów nie dodaje się

Druga zmiana procentowa liczy się od ceny po pierwszej zmianie, a nie od ceny wyjściowej. Dlatego kolejne zmiany to kolejne mnożenia przez mnożniki.

Przykład 6. Podwyżka o 10%, potem obniżka o 10%

Gra kosztowała \(200\) zł. Sklep podniósł cenę o \(10\%\), a po miesiącu obniżył nową cenę o \(10\%\). Czy gra wróciła do ceny \(200\) zł?

Po podwyżce gra kosztuje \(200 \cdot 1{,}1 = 220\) zł. Obniżka o \(10\%\) liczy się już od \(220\) zł, czyli wynosi \(22\) zł:

\[ 220 \cdot 0{,}9 = 198 \]

Gra kosztuje \(198\) zł, czyli o \(2\) zł mniej niż na początku. W procentach to spadek o \(1\%\), bo \(1{,}1 \cdot 0{,}9 = 0{,}99\). Wynik nie zależy od ceny wyjściowej: każda cena po takich dwóch zmianach stanowi \(99\%\) ceny początkowej.

Podobnie dwie obniżki po \(20\%\) to nie obniżka o \(40\%\): \(0{,}8 \cdot 0{,}8 = 0{,}64\), więc cena spada o \(36\%\). Gdy takich zmian jest wiele, na przykład przy lokacie na dziesięć lat, kolejne kwoty tworzą ciąg geometryczny; ten mechanizm poznasz w liceum w lekcji ciąg arytmetyczny i geometryczny.

Cena przed podwyżką lub obniżką

To najczęstsza pułapka egzaminacyjna. Znasz cenę po zmianie, a pytają o cenę przed zmianą. Procent liczono od ceny przed zmianą, więc trzeba podzielić przez mnożnik, a nie odjąć procent od nowej ceny.

Przykład 7. Abonament przed podwyżką

Po podwyżce o \(12\%\) abonament telefoniczny kosztuje \(56\) zł miesięcznie. Ile kosztował przed podwyżką?

Cena przed podwyżką, oznaczona przez \(x\), pomnożona przez \(1{,}12\) daje \(56\):

\[ 1{,}12 \cdot x = 56 \]

Stąd \(x = 56 : 1{,}12 = 5600 : 112 = 50\). Abonament kosztował \(50\) zł. Sprawdzenie: \(12\%\) z \(50\) to \(6\), a \(50 + 6 = 56\). Błędny rachunek „\(56\) minus \(12\%\) z \(56\)” dałby \(56 - 6{,}72 = 49{,}28\) zł, bo liczy procent od złej całości.

Z tego samego mechanizmu wynika ciekawy wniosek: żeby po obniżce o \(15\%\) wrócić do ceny wyjściowej, potrzebna jest podwyżka o około \(17{,}6\%\), bo \(1 : 0{,}85 \approx 1{,}176\). Obniżkę i podwyżkę o tyle samo procent liczy się od różnych całości, więc się nie znoszą.

Procenty i punkty procentowe — czym się różnią?

Gdy porównujemy dwie wielkości, które same są procentami (poparcie w ankiecie, oprocentowanie lokaty, odsetek uczniów), zmianę można opisać na dwa sposoby i oba pojawiają się na egzaminie.

Przykład 8. Zajęcia dodatkowe w szkole

Na początku roku szkolnego na zajęcia dodatkowe chodziło \(40\%\) spośród \(600\) uczniów szkoły, a pod koniec roku \(50\%\). Liczba uczniów szkoły się nie zmieniła. O ile punktów procentowych wzrósł odsetek uczniów chodzących na zajęcia? Ilu uczestników przybyło i o ile procent wzrosła ich liczba?

Różnica odsetków to \(50\% - 40\% = 10\) punktów procentowych. Liczba uczestników wzrosła z \(0{,}4 \cdot 600 = 240\) do \(0{,}5 \cdot 600 = 300\), czyli o \(60\) osób. Ten przyrost porównujemy z liczbą początkową:

\[ \frac{60}{240} = \frac{1}{4} = 25\% \]

Odsetek wzrósł o \(10\) punktów procentowych, a liczba uczestników o \(25\%\). Oba zdania są prawdziwe, tylko odpowiadają na różne pytania. Podobnie spadek oprocentowania lokaty z \(6\%\) do \(4{,}5\%\) to spadek o \(1{,}5\) punktu procentowego, czyli o \(25\%\) dotychczasowego oprocentowania, bo \(\frac{1{,}5}{6} = \frac{1}{4}\).

Procenty w praktyce: VAT, lokata i stężenie roztworu

Cena netto, cena brutto i VAT

Cena netto to cena bez podatku, a cena brutto to cena, którą płaci klient. Podatek VAT liczy się od ceny netto. Stawkę zawsze podaje treść zadania; w Polsce podstawowa stawka wynosi \(23\%\), a dla niektórych towarów i usług stosuje się stawki obniżone.

Przykład 9. Od netto do brutto i z powrotem

Słuchawki kosztują \(300\) zł netto, a VAT wynosi \(23\%\). Jaka jest cena brutto? Głośnik kosztuje \(492\) zł brutto przy tej samej stawce VAT. Jaka jest jego cena netto i ile wynosi podatek?

Cena brutto słuchawek to \(300 \cdot 1{,}23 = 369\) zł, w tym \(69\) zł podatku.

Dla głośnika znamy cenę po „podwyżce” o VAT, więc dzielimy przez mnożnik:

\[ 492 : 1{,}23 = 49200 : 123 = 400 \]

Cena netto wynosi \(400\) zł, a VAT \(492 - 400 = 92\) zł, czyli rzeczywiście \(23\%\) z \(400\). Błędem byłoby liczenie \(23\%\) z \(492\) zł, które daje \(113{,}16\) zł, bo podatek nalicza się od ceny netto, a nie brutto.

Lokata — odsetki po roku i po dwóch latach

Bank za trzymanie pieniędzy na lokacie dopisuje odsetki, czyli procent wpłaconej kwoty. Przy oprocentowaniu \(p\%\) w skali roku po roku na lokacie jest kwota pomnożona przez \(1 + \frac{p}{100}\). Jeżeli odsetki dopisuje się raz w roku i zostają na lokacie, to w drugim roku procent liczy się od kwoty powiększonej o odsetki z pierwszego roku. Na egzaminie najbezpieczniej liczyć każdy rok osobno, krok po kroku.

Przykład 10. Lokata na dwa lata

Pan Nowak wpłacił \(2000\) zł na lokatę oprocentowaną \(5\%\) w skali roku. Odsetki są dopisywane na koniec każdego roku. Ile pieniędzy będzie na lokacie po dwóch latach i ile wyniosą odsetki?

Po pierwszym roku: \(2000 \cdot 1{,}05 = 2100\) zł, czyli \(100\) zł odsetek.

Po drugim roku procent liczymy od \(2100\) zł: \(2100 \cdot 1{,}05 = 2205\) zł, czyli \(105\) zł odsetek.

Na lokacie będzie \(2205\) zł, a odsetki łącznie wyniosą \(205\) zł, a nie \(200\) zł, bo w drugim roku procent „pracował” także na odsetkach z pierwszego roku. Jeżeli treść zadania mówi o podatku od odsetek, na przykład \(19\%\), trzeba go odjąć: z odsetek za pierwszy rok, czyli ze \(100\) zł, podatek wynosi \(19\) zł, więc zostaje \(100 \cdot 0{,}81 = 81\) zł, a na lokacie po roku jest \(2081\) zł.

Stężenie procentowe roztworu

Stężenie mówi, jakim procentem masy całego roztworu jest masa rozpuszczonej substancji, na przykład soli albo cukru.

Przykład 11. Dolewanie i odparowanie wody

Mamy \(400\) g solanki o stężeniu \(6\%\). Ile wody trzeba dolać, żeby stężenie spadło do \(4\%\)? Ile wody trzeba by odparować, żeby stężenie wzrosło do \(8\%\)?

W roztworze jest \(0{,}06 \cdot 400 = 24\) g soli. Dolewanie i odparowanie wody nie zmienia ilości soli, zmienia tylko masę roztworu. Niech \(x\) oznacza masę dolanej wody w gramach:

\[ \frac{24}{400 + x} = 0{,}04 \]

Stąd \(400 + x = 24 : 0{,}04 = 600\), czyli \(x = 200\) g. Przy odparowaniu \(24\) g soli ma stanowić \(8\%\) roztworu, więc roztwór musi ważyć \(24 : 0{,}08 = 300\) g. Trzeba odparować \(400 - 300 = 100\) g wody. Sprawdzenie: \(\frac{24}{600} = 4\%\) oraz \(\frac{24}{300} = 8\%\).

Mieszanie dwóch roztworów o różnych stężeniach rozwiązuje się tak samo: liczysz masę substancji w każdym z nich i dzielisz sumę przez łączną masę. Wygodny skrót, czyli regułę dźwigni, pokazuje lekcja o średniej ważonej i mieszaniu roztworów.

Procenty na diagramie kołowym

Diagram kołowy przedstawia całość jako pełne koło, czyli kąt \(360^\circ\). Skoro całe koło to \(100\%\), każdy procent odpowiada takiemu samemu kawałkowi kąta pełnego.

Przykład 12. Ankieta o ulubionym sporcie

W ankiecie wzięło udział \(40\) uczniów. Piłkę nożną wybrało \(18\) osób, siatkówkę \(10\), koszykówkę \(8\), a pływanie \(4\). Jakim procentem ankietowanych jest każda grupa i jakie kąty mają wycinki diagramu kołowego?

Każdą liczebność dzielimy przez liczbę wszystkich ankietowanych, czyli \(40\), a potem mnożymy procent przez \(3{,}6^\circ\):

  • piłka nożna: \(\frac{18}{40} = 45\%\), kąt \(45 \cdot 3{,}6^\circ = 162^\circ\),
  • siatkówka: \(\frac{10}{40} = 25\%\), kąt \(25 \cdot 3{,}6^\circ = 90^\circ\),
  • koszykówka: \(\frac{8}{40} = 20\%\), kąt \(20 \cdot 3{,}6^\circ = 72^\circ\),
  • pływanie: \(\frac{4}{40} = 10\%\), kąt \(10 \cdot 3{,}6^\circ = 36^\circ\).

Kontrola: \(45\% + 25\% + 20\% + 10\% = 100\%\) oraz \(162^\circ + 90^\circ + 72^\circ + 36^\circ = 360^\circ\). Zadanie bywa też odwrócone: wycinek o kącie \(54^\circ\) to \(54 : 3{,}6 = 15\%\) całości.

Diagram kołowy ankiety: piłka nożna 45% (162°), siatkówka 25% (90°), koszykówka 20% (72°), pływanie 10% (36°)45%piłka nożna: 162°25%siatkówka: 90°20%koszykówka: 72°10%pływanie: 36°
Diagram kołowy ankiety z przykładu 12: piłka nożna \(45\%\) (\(162^\circ\)), siatkówka \(25\%\) (\(90^\circ\)), koszykówka \(20\%\) (\(72^\circ\)), pływanie \(10\%\) (\(36^\circ\)). Każdy procent to \(3{,}6^\circ\), a wycinki razem dają \(360^\circ\)

Zadania tekstowe z procentami krok po kroku

Zadania otwarte na egzaminie łączą zwykle kilka kroków. Pomaga stała procedura:

  1. Ustal, co jest całością przy każdej zmianie procentowej.
  2. Zapisz każdą zmianę jako mnożnik.
  3. Ułóż jedno równanie z jedną niewiadomą albo licz krok po kroku.
  4. Policz wynik i sprawdź go na liczbach z treści zadania.

Przykład 13. Wydatki z oszczędności

Pani Ewa wydała \(30\%\) swoich oszczędności na rower, a potem \(25\%\) pozostałej kwoty na kask i zapięcie. Zostało jej \(1260\) zł. Ile miała oszczędności?

Oznaczmy oszczędności przez \(x\). Po zakupie roweru zostało \(70\%\), czyli \(0{,}7x\). Kolejne \(25\%\) liczymy od pozostałej kwoty, więc zostaje \(75\%\) z \(0{,}7x\):

\[ 0{,}75 \cdot 0{,}7 \cdot x = 1260 \]

Iloczyn mnożników to \(0{,}525\), więc \(x = 1260 : 0{,}525 = 2400\). Pani Ewa miała \(2400\) zł. Sprawdzenie: rower to \(30\%\) z \(2400\), czyli \(720\) zł, zostaje \(1680\) zł; kask i zapięcie to \(25\%\) z \(1680\), czyli \(420\) zł, zostaje \(1260\) zł. Zgadza się.

Typowy błąd w tym zadaniu to dodanie procentów: „wydała \(30\% + 25\% = 55\%\), zostało \(45\%\)”. Wtedy wyszłoby \(1260 : 0{,}45 = 2800\) zł, co nie przechodzi sprawdzenia, bo \(25\%\) liczono od reszty, a nie od całych oszczędności.

Przykład 14. Która promocja jest korzystniejsza?

Bluza kosztuje \(60\) zł. Sklep A daje \(20\%\) rabatu na wszystko, a sklep B ma promocję „druga sztuka \(50\%\) taniej”. Kuba chce kupić dwie bluzy. W którym sklepie zapłaci mniej i jakiemu rabatowi na całość odpowiada promocja w sklepie B?

W sklepie A Kuba zapłaci \(2 \cdot 60 \cdot 0{,}8 = 96\) zł. W sklepie B zapłaci \(60 + 30 = 90\) zł, więc taniej jest w sklepie B. Bez promocji dwie bluzy kosztowałyby \(120\) zł, czyli oszczędność w sklepie B to \(30\) zł, a \(\frac{30}{120} = 25\%\). Promocja „druga sztuka \(50\%\) taniej” przy zakupie dwóch sztuk działa jak rabat \(25\%\) na całość. Gdyby Kuba kupował tylko jedną bluzę, sklep B nie dałby żadnej zniżki, a sklep A nadal \(20\%\).

Najczęstsze błędy w zadaniach z procentami

  • Liczenie procentu od złej całości. Podwyżkę porównuje się z ceną przed podwyżką, VAT liczy się od ceny netto, a „\(25\%\) pozostałej kwoty” od tego, co zostało, a nie od kwoty początkowej.
  • Odejmowanie procentu od nowej ceny zamiast dzielenia przez mnożnik. Cenę sprzed podwyżki o \(12\%\) dostajesz, dzieląc przez \(1{,}12\), jak w przykładzie 7.
  • Dodawanie procentów przy kolejnych zmianach. Podwyżka o \(10\%\) i obniżka o \(10\%\) to nie „zero”, tylko spadek o \(1\%\); dwie obniżki po \(20\%\) to spadek o \(36\%\).
  • Mylenie procentów z punktami procentowymi. Zmiana z \(40\%\) na \(50\%\) to \(10\) punktów procentowych, ale \(25\%\).
  • Przecinek w złym miejscu. \(5\% = 0{,}05\), a nie \(0{,}5\); natomiast \(0{,}5\% = 0{,}005\). Szybki test: \(10\%\) każdej liczby to jej dziesiąta część, więc \(5\%\) musi być jeszcze mniejsze.
  • Zbyt wczesne zaokrąglanie. Zaokrąglaj dopiero wynik końcowy, a kwoty pieniędzy do pełnych groszy.
  • Brak sprawdzenia. Wstaw wynik do treści: czy po obniżce cena jest mniejsza, czy procenty na diagramie sumują się do \(100\%\), a kąty do \(360^\circ\)?

Ściąga: procenty w pigułce

Zadania do samodzielnego rozwiązania

Spróbuj rozwiązać zadania bez kalkulatora, a dopiero potem porównaj wyniki z odpowiedziami pod listą.

  1. Oblicz \(45\%\) liczby \(260\).
  2. Liczba \(18\) to \(12\%\) pewnej liczby. Jaka to liczba?
  3. Jakim procentem liczby \(75\) jest liczba \(27\)?
  4. Kurtka kosztowała \(280\) zł. Najpierw staniała o \(15\%\), a potem nowa cena wzrosła o \(15\%\). Ile kosztuje kurtka i o ile procent zmieniła się jej cena w porównaniu z początkową?
  5. Po obniżce o \(30\%\) buty kosztują \(168\) zł. Ile kosztowały przed obniżką?
  6. Odsetek uczniów jeżdżących do szkoły rowerem wzrósł z \(36\%\) do \(45\%\). O ile punktów procentowych i o ile procent wzrósł ten odsetek?
  7. W \(250\) g roztworu jest \(8\%\) soli. Ile gramów soli zawiera roztwór i ile wody trzeba dolać, żeby stężenie wyniosło \(5\%\)?
  8. Na lokatę oprocentowaną \(3\%\) w skali roku wpłacono \(3000\) zł. Odsetki dopisuje się na koniec każdego roku. Ile pieniędzy będzie na lokacie po dwóch latach?

Odpowiedzi:

  • Zadanie 1: \(117\).
  • Zadanie 2: \(150\).
  • Zadanie 3: \(36\%\).
  • Zadanie 4: \(273{,}70\) zł; cena spadła o \(2{,}25\%\), bo \(0{,}85 \cdot 1{,}15 = 0{,}9775\).
  • Zadanie 5: \(240\) zł.
  • Zadanie 6: o \(9\) punktów procentowych, czyli o \(25\%\).
  • Zadanie 7: \(20\) g soli; trzeba dolać \(150\) g wody.
  • Zadanie 8: \(3182{,}70\) zł (po pierwszym roku \(3090\) zł, odsetki łącznie \(182{,}70\) zł).

Sprawdź się: zadania z procentów z rozwiązaniami

Poniższe zadania mają pełne rozwiązania krok po kroku. Pierwsze dwa to typowe pytania egzaminacyjne, trzecie jest dla chętnych i zagląda już do liceum.

Więcej zadań znajdziesz w dziale liczby, potęgi i procenty oraz w bazie zadań.

Dzisiejszy zestaw zadań → Trening liczenia w pamięci · 2 min