Trapez wpisany w okrąg — trapez opisany na okręgu, wzory i zadania
Trapez wpisany w okrąg i opisany na okręgu: dlaczego jest równoramienny, wzory na R i r, h = 2r, trapez dwuśrodkowy i 9 zadań od matury PR do Diamentu AGH.
Trapez wpisany w okrąg i trapez opisany na okręgu to jedne z najczęstszych konfiguracji w zadaniach z planimetrii — od zamkniętych zadań maturalnych, przez dowody i optymalizację na poziomie rozszerzonym, aż po olimpiadę „O Diamentowy Indeks AGH”, gdzie trapez z okręgiem wraca prawie co roku. Po tej lekcji będziesz umieć sprawdzić, czy czworokąt da się wpisać w okrąg albo opisać na okręgu, uzasadnić, dlaczego trapez wpisany w okrąg musi być równoramienny, obliczyć promień okręgu opisanego (z twierdzenia sinusów albo ze współrzędnych), wykorzystać zależności \(h = 2r\), \(a + b = c + d\) i \(r^2 = xy\) w trapezie opisanym, a także rozwiązać zadanie z trapezem dwuśrodkowym, z okręgiem danym równaniem i z największym polem. Na końcu czeka dziewięć przykładów rozwiązanych krok po kroku, typowe błędy i ściąga.
Warunek wpisania czworokąta w okrąg i warunek opisania na okręgu
Mówimy, że czworokąt jest wpisany w okrąg, gdy wszystkie jego wierzchołki leżą na okręgu (okrąg jest wtedy opisany na czworokącie). Czworokąt jest opisany na okręgu, gdy każdy jego bok jest styczny do okręgu (okrąg jest wpisany w czworokąt). Uważaj na odwrócenie słów: „okrąg wpisany w trapez” i „trapez opisany na okręgu” to ta sama sytuacja.
Skąd to się bierze? Kąty przy \(A\) i \(C\) są kątami wpisanymi opartymi na dwóch łukach \(BD\), które razem dają cały okrąg. Kąty środkowe oparte na tych łukach sumują się do \(360^\circ\), a każdy kąt wpisany jest połową kąta środkowego. Równoważna i bardzo praktyczna postać warunku: czworokąt jest wpisany w okrąg, gdy kąt między bokiem a przekątną jest równy kątowi między przeciwległym bokiem a drugą przekątną, np. \(\angle BAC = \angle BDC\) (kąty wpisane oparte na tym samym łuku \(BC\)). Szczegółowo kąty wpisane i środkowe omawia lekcja okrąg i koło — kąt wpisany i środkowy, czworokąt wpisany.
Uzasadnienie w jedną stronę daje twierdzenie o odcinkach stycznych: z każdego punktu poza okręgiem wychodzą dwa równe odcinki styczne. Oznacz odcinki styczne z wierzchołków \(A\), \(B\), \(C\), \(D\) przez \(x\), \(y\), \(z\), \(w\). Wtedy \(|AB| + |CD| = (x + y) + (z + w)\) oraz \(|BC| + |DA| = (y + z) + (w + x)\) — obie sumy są takie same.
Co to daje dla trapezu \(ABCD\) o podstawach \(AB \parallel CD\)? Kąty przy każdym ramieniu trapezu sumują się do \(180^\circ\) (to kąty jednostronne przy prostych równoległych): \(\alpha + \delta = 180^\circ\) i \(\beta + \gamma = 180^\circ\). Ten jeden fakt, połączony z dwoma warunkami powyżej, wystarcza do wyprowadzenia wszystkich wzorów tej lekcji.
Oznaczenia, których używamy dalej: \(a = |AB|\) to dłuższa podstawa, \(b = |CD|\) krótsza, \(c\) i \(d\) to ramiona (w trapezie równoramiennym oba mają długość \(c\)), \(h\) — wysokość, \(\alpha\) — kąt ostry przy dłuższej podstawie, \(R\) — promień okręgu opisanego, \(r\) — promień okręgu wpisanego.
Trapez wpisany w okrąg jest równoramienny — dowód i wnioski
Dowód zajmuje dwie linijki. Ponieważ \(AB \parallel CD\), kąty przy ramieniu \(AD\) spełniają \(\alpha + \delta = 180^\circ\). Trapez jest wpisany w okrąg, więc z warunku wpisania \(\alpha + \gamma = 180^\circ\). Odejmując stronami, dostajemy \(\gamma = \delta\): kąty przy podstawie \(CD\) są równe. Trapez o równych kątach przy podstawie jest równoramienny (wysokości opuszczone z \(C\) i \(D\) odcinają przystające trójkąty prostokątne).
Drugi, „łukowy” dowód też warto znać: dwie równoległe cięciwy \(AB\) i \(CD\) odcinają między sobą równe łuki \(AD\) i \(BC\) (symetria względem średnicy prostopadłej do cięciw). Równym łukom odpowiadają równe cięciwy, czyli \(|AD| = |BC|\).
Twierdzenie odwrotne: trapez równoramienny jest symetryczny względem prostej przechodzącej przez środki podstaw. Ta prosta jest jednocześnie symetralną \(AB\) i symetralną \(CD\). Symetralna ramienia \(AD\) przecina ją w punkcie \(O\), który jest jednakowo odległy od \(A\) i \(D\), od \(A\) i \(B\), od \(C\) i \(D\) — czyli od wszystkich czterech wierzchołków.
Wnioski, które oszczędzają czas w zadaniach:
- środek okręgu opisanego leży na osi symetrii trapezu (na prostej łączącej środki podstaw);
- przekątne trapezu wpisanego w okrąg są równe, a kąty, jakie tworzą z dłuższą podstawą, też są równe: \(\angle CAB = \angle DBA\);
- okrąg opisany na trapezie to okrąg opisany na dowolnym z trójkątów \(ABC\), \(ABD\), \(ACD\), \(BCD\) — promień można więc liczyć „z trójkąta”;
- środek okręgu wcale nie musi leżeć wewnątrz trapezu, a przy danych podstawach i promieniu zwykle istnieją dwa trapezy (podstawy po przeciwnych stronach środka albo po tej samej).
Promień okręgu opisanego na trapezie równoramiennym i przekątne
W trapezie równoramiennym wysokość opuszczona z wierzchołka \(C\) dzieli dłuższą podstawę na odcinki \(\frac{a-b}{2}\) (rzut ramienia) i \(\frac{a+b}{2}\) (rzut przekątnej). Z twierdzenia Pitagorasa:
Odejmując te równości i korzystając z różnicy kwadratów, \(\left(\frac{a+b}{2}\right)^2 - \left(\frac{a-b}{2}\right)^2 = ab\), dostajemy zgrabny związek (to szczególny przypadek twierdzenia Ptolemeusza):
Promień okręgu opisanego najprościej policzyć z twierdzenia sinusów w trójkącie \(ABC\). Bokiem leżącym naprzeciw kąta \(\alpha = \angle ABC\) jest przekątna \(AC\), więc \(d = 2R\sin\alpha\). Ponieważ \(\sin\alpha = \frac{h}{c}\), otrzymujemy dwie wersje tego samego wzoru (przypomnienie twierdzenia sinusów: planimetria — twierdzenie sinusów i cosinusów):
Druga metoda, niezależna od kątów, to współrzędne na osi symetrii. Niech środek \(O\) leży na osi w (skierowanej) odległości \(x\) od dłuższej podstawy. Z równości \(|OA| = |OD|\):
To równanie jest liniowe względem \(x\). Gdy wyjdzie \(0 < x < h\), środek leży wewnątrz trapezu; gdy \(x < 0\), leży po drugiej stronie dłuższej podstawy. Metoda przydaje się, gdy pytają o położenie środka albo o odległość środków dwóch okręgów.
Na rysunku: podstawy \(14\) i \(4\), ramię \(13\) (pełne rachunki w przykładzie 3). Środek \(O\) leży na osi symetrii w odległości \(\frac{33}{8}\) od podstawy \(AB\), czyli wewnątrz trapezu.
Przekątne. Przekątne trapezu przecinają się w punkcie \(S\), który dzieli każdą z nich w stosunku \(a : b\) (trójkąty \(ABS\) i \(CDS\) są podobne w skali \(\frac{a}{b}\)). Odcinek równoległy do podstaw przechodzący przez \(S\) ma długość \(\frac{2ab}{a+b}\) — to średnia harmoniczna podstaw.
Trapez opisany na okręgu — wysokość, promień i pole
Wysokość to średnica, bo okrąg jest styczny do dwóch równoległych prostych, a odległość takich stycznych to dokładnie \(2r\). Wzór na pole jest szczególnym przypadkiem reguły \(P = p \cdot r\) dla każdego wielokąta opisanego na okręgu (\(p\) to połowa obwodu): tutaj \(p = \frac{a + b + c + d}{2} = a + b\). Zauważ też, że linia środkowa trapezu opisanego ma długość \(\frac{a+b}{2} = \frac{c+d}{2}\). Trapez opisany na okręgu nie musi być równoramienny — przykład 1 i przykład 5 to trapezy opisane o różnych ramionach.
Kąt prosty przy środku okręgu i wzór r² = xy
Środek \(I\) okręgu wpisanego leży na dwusiecznych wszystkich kątów trapezu. Kąty przy ramieniu \(BC\) sumują się do \(180^\circ\), więc ich połówki sumują się do \(90^\circ\). W trójkącie \(BIC\) zostaje więc kąt prosty przy \(I\):
Promień \(IT\) poprowadzony do punktu styczności \(T\) na ramieniu \(BC\) jest wysokością tego trójkąta prostokątnego, opuszczoną na przeciwprostokątną. Wysokość ta jest średnią geometryczną odcinków, na które dzieli przeciwprostokątną. Jeśli \(x = |BT|\) i \(y = |TC|\) (to są zarazem odcinki styczne z wierzchołków \(B\) i \(C\)), to:
To najmocniejsze narzędzie w zadaniach z trapezem opisanym — działa dla każdego ramienia i każdego trapezu opisanego, także prostokątnego.
Trapez równoramienny opisany na okręgu: r = √(ab)/2
W trapezie równoramiennym punkty styczności na podstawach leżą na osi symetrii, więc odcinki styczne z wierzchołków dłuższej podstawy mają długość \(\frac{a}{2}\), a z wierzchołków krótszej — \(\frac{b}{2}\). Wynika stąd od razu:
Ładna obserwacja na koniec: w trapezie równoramiennym opisanym na okręgu ramię (równe linii środkowej) jest średnią arytmetyczną podstaw, wysokość \(\sqrt{ab}\) — średnią geometryczną, a odcinek przez punkt przecięcia przekątnych \(\frac{2ab}{a+b}\) — średnią harmoniczną. Dla podstaw \(16\) i \(9\) z rysunku to odpowiednio \(12{,}5\), \(12\) i \(\frac{288}{25} = 11{,}52\). Nierówność między średnimi widać tu gołym okiem: wysokość nigdy nie przekracza ramienia.
Trapez wpisany w okrąg i opisany na okręgu jednocześnie
Trapez, na którym można opisać okrąg i w który można wpisać okrąg, nazywamy dwuśrodkowym. Jako wpisany musi być równoramienny, a jako opisany — mieć \(2c = a + b\). Na odwrót: każdy trapez równoramienny z ramieniem \(c = \frac{a+b}{2}\) jest dwuśrodkowy. Wszystko wyznaczają więc same podstawy:
Promień okręgu opisanego liczymy jak w każdym trapezie równoramiennym, \(R = \frac{c \cdot d}{2h}\), co po podstawieniu daje
Oba środki leżą na osi symetrii. Środek okręgu wpisanego jest w połowie wysokości, a środek okręgu opisanego — tam, gdzie wskaże równanie z poprzedniej sekcji. Dla czworokątów dwuśrodkowych zachodzi piękne twierdzenie Fussa wiążące \(R\), \(r\) i odległość \(e\) środków: \(\frac{1}{(R-e)^2} + \frac{1}{(R+e)^2} = \frac{1}{r^2}\). Na maturze go nie potrzebujesz, ale sprawdzimy je na liczbach w przykładzie 6.
Przykłady — trapez wpisany w okrąg i opisany na okręgu krok po kroku
Jak zabrać się do zadania z trapezem i okręgiem
- Ustal, który okrąg występuje: opisany (wierzchołki na okręgu) czy wpisany (boki styczne). Przetłumacz to na warunek: równoramienność i kąty albo \(a + b = c + d\) i \(h = 2r\).
- Narysuj wysokości z końców krótszej podstawy i zapisz rzuty: \(\frac{a-b}{2}\) dla ramienia, \(\frac{a+b}{2}\) dla przekątnej (w trapezie równoramiennym).
- Przy okręgu opisanym wybierz trójkąt (\(ABC\) albo \(ABD\)) i twierdzenie sinusów albo połóż środek na osi i ułóż równanie \(|OA| = |OD|\).
- Przy okręgu wpisanym oznacz odcinki styczne i skorzystaj z \(r^2 = xy\).
- Sprawdź, czy zadanie nie ma dwóch konfiguracji (podstawy po tej samej albo po przeciwnych stronach środka).
Przykład 1 (PP/PR): czy da się wpisać okrąg, czy da się opisać okrąg
Trapez ma podstawy \(10\) i \(4\) oraz ramiona \(6\) i \(8\). Czy w ten trapez można wpisać okrąg? Czy można na nim opisać okrąg? Jeśli okrąg wpisany istnieje, oblicz jego promień i pole trapezu.
Suma podstaw \(10 + 4 = 14\) jest równa sumie ramion \(6 + 8 = 14\), więc okrąg można wpisać. Opisać okręgu nie można, bo trapez wpisany w okrąg musiałby być równoramienny, a ramiona mają różne długości.
Promień to połowa wysokości, więc potrzebujemy \(h\). Przesuńmy ramię długości \(6\) równolegle tak, by wychodziło z wierzchołka \(C\) krótszej podstawy: razem z drugim ramieniem i częścią dłuższej podstawy tworzy ono trójkąt o bokach \(6\), \(8\) i \(10 - 4 = 6\) z tą samą wysokością co trapez. Ze wzoru Herona (połowa obwodu \(10\)) jego pole wynosi \(\sqrt{10 \cdot 4 \cdot 2 \cdot 4} = 8\sqrt{5}\). Wysokość opuszczona na bok \(6\):
Pole: \(P = (a + b) \cdot r = 14 \cdot \frac{4\sqrt{5}}{3} = \frac{56\sqrt{5}}{3}\). Ten sam wynik daje klasyczny wzór \(\frac{10 + 4}{2} \cdot \frac{8\sqrt{5}}{3}\) — więcej o polach w lekcji pole trapezu, rombu i równoległoboku.
Przykład 2 (PP/PR): kąty w trapezie wpisanym w okrąg
Trapez \(ABCD\) o podstawach \(AB\) i \(CD\) jest wpisany w okrąg o promieniu \(R\). Wiadomo, że \(\angle DAB = 68^\circ\) i \(\angle CAB = 30^\circ\). Wyznacz kąty trapezu, kąt ostry między przekątnymi i długość ramienia w zależności od \(R\).
Trapez wpisany jest równoramienny, więc \(\angle ABC = 68^\circ\), a \(\angle BCD = \angle CDA = 180^\circ - 68^\circ = 112^\circ\). Z symetrii \(\angle DBA = \angle CAB = 30^\circ\). W trójkącie \(ABS\), gdzie \(S\) to punkt przecięcia przekątnych, kąty przy \(A\) i \(B\) mają po \(30^\circ\), więc \(\angle ASB = 120^\circ\), a kąt ostry między przekątnymi wynosi \(60^\circ\).
Ramię \(BC\) jest cięciwą, na której oparty jest kąt wpisany \(\angle BAC = 30^\circ\). Kąt środkowy \(\angle BOC\) ma więc \(60^\circ\), trójkąt \(BOC\) jest równoboczny i \(|BC| = R\). To samo daje twierdzenie sinusów: \(|BC| = 2R\sin 30^\circ = R\). Kontrola łuków: \(AB\) to \(2 \cdot 82^\circ = 164^\circ\) (bo \(\angle ADB = 180^\circ - 68^\circ - 30^\circ = 82^\circ\)), \(BC\) i \(DA\) po \(60^\circ\), \(CD\) to \(2 \cdot 38^\circ = 76^\circ\) (bo \(\angle CAD = 68^\circ - 30^\circ\)); razem \(360^\circ\).
Przykład 3 (PR): promień okręgu opisanego na trapezie równoramiennym
Trapez równoramienny ma podstawy \(14\) i \(4\) oraz ramiona \(13\). Oblicz promień okręgu opisanego na tym trapezie i rozstrzygnij, czy środek okręgu leży wewnątrz trapezu.
Rzut ramienia: \(\frac{14 - 4}{2} = 5\), więc \(h = \sqrt{169 - 25} = 12\). Rzut przekątnej: \(\frac{14 + 4}{2} = 9\), więc \(d = \sqrt{144 + 81} = 15\). Kontrola: \(d^2 = ab + c^2 = 56 + 169 = 225\). Dalej \(\sin\alpha = \frac{12}{13}\) i:
Położenie środka: z równania \(49 + x^2 = 4 + (12 - x)^2\) dostajemy \(24x = 99\), czyli \(x = \frac{33}{8}\). Ponieważ \(0 < \frac{33}{8} < 12\), środek leży wewnątrz trapezu. Kontrola: \(R^2 = 49 + \left(\frac{33}{8}\right)^2 = \frac{4225}{64}\), więc \(R = \frac{65}{8}\) — zgodnie z pierwszym rachunkiem.
Przykład 4 (PR): trapez równoramienny opisany na okręgu — dane pole i promień
Trapez równoramienny jest opisany na okręgu o promieniu \(6\) i ma pole \(150\). Oblicz długości podstaw i ramienia oraz cosinus kąta ostrego trapezu.
Z \(P = (a + b) \cdot r\) mamy \(a + b = \frac{150}{6} = 25\). Wysokość \(h = 2r = 12\), a w trapezie równoramiennym opisanym \(h^2 = ab\), więc \(ab = 144\). Podstawy są pierwiastkami równania \(t^2 - 25t + 144 = 0\), czyli \(t = 16\) i \(t = 9\). Zatem \(a = 16\), \(b = 9\), a ramię \(c = \frac{a + b}{2} = 12{,}5\).
Kąt ostry: rzut ramienia to \(\frac{16 - 9}{2} = 3{,}5\), więc \(\cos\alpha = \frac{3{,}5}{12{,}5} = \frac{7}{25}\). Kontrola: \(\sin\alpha = \frac{12}{12{,}5} = \frac{24}{25}\) i \(\left(\frac{7}{25}\right)^2 + \left(\frac{24}{25}\right)^2 = 1\). Kontrola wzoru \(r^2 = xy\): odcinki styczne na ramieniu to \(8\) i \(4{,}5\), a \(8 \cdot 4{,}5 = 36 = 6^2\).
Przykład 5 (PR): trapez prostokątny opisany na okręgu
W trapez prostokątny \(ABCD\) (kąty proste przy \(A\) i \(D\)) wpisano okrąg. Punkt styczności \(T\) dzieli ramię \(BC\) na odcinki \(|BT| = 8\) i \(|TC| = 2\). Oblicz promień okręgu, podstawy i pole trapezu.
Z kąta prostego \(\angle BIC\) i wzoru \(r^2 = xy\): \(r^2 = 8 \cdot 2 = 16\), więc \(r = 4\), a wysokość \(|AD| = 8\). Przy kątach prostych odcinki styczne z \(A\) i z \(D\) są równe promieniowi (promienie i odcinki styczne tworzą kwadraty). Stąd:
Kontrola: \(12 + 6 = 18 = 10 + 8\) (warunek opisania) oraz \(6^2 + 8^2 = 10^2\) (rzut ramienia \(BC\) ma długość \(12 - 6 = 6\)). Pole: \(P = 18 \cdot 4 = 72\). Dodatkowo \(|IB| = 4\sqrt{5}\), \(|IC| = 2\sqrt{5}\) i \(|IB| \cdot |IC| = 40 = |BC| \cdot r\) — podwojone pole trójkąta \(BIC\) policzone na dwa sposoby.
Przykład 6 (PR/Diament): trapez dwuśrodkowy — oba promienie i odległość środków
Trapez równoramienny o podstawach \(8\) i \(2\) jest opisany na okręgu. Wykaż, że można na nim opisać okrąg, oblicz promienie obu okręgów i odległość ich środków.
Trapez jest równoramienny, więc da się na nim opisać okrąg. Jest też opisany, więc \(c = \frac{8 + 2}{2} = 5\), \(h = \sqrt{8 \cdot 2} = 4\) (kontrola: \(\sqrt{5^2 - 3^2} = 4\)) i \(r = 2\). Przekątna: \(d = \sqrt{16 + 25} = \sqrt{41}\). Przy \(\sin\alpha = \frac{4}{5}\):
Środek okręgu opisanego: \(16 + x^2 = 1 + (4 - x)^2\) daje \(8x = 1\), czyli \(x = \frac{1}{8}\) — środek leży tuż nad dłuższą podstawą. Środek okręgu wpisanego leży w połowie wysokości, na wysokości \(2\). Odległość środków: \(e = 2 - \frac{1}{8} = \frac{15}{8}\).
Kontrola twierdzeniem Fussa: \(R^2 = \frac{1025}{64}\), \(e^2 = \frac{225}{64}\), więc \(R^2 - e^2 = \frac{25}{2}\) i \(R^2 + e^2 = \frac{625}{32}\). Warunek Fussa jest równoważny \(2r^2(R^2 + e^2) = (R^2 - e^2)^2\), a tu \(8 \cdot \frac{625}{32} = \frac{625}{4} = \left(\frac{25}{2}\right)^2\). Zgadza się.
Przykład 7 (Diament AGH): trapez wpisany w okrąg dany równaniem
Punkty \(A = (-6, 1)\) i \(B = (8, 1)\) leżą na okręgu \(x^2 + y^2 - 2x - 4y - 45 = 0\). Wyznacz współrzędne wierzchołków \(C\) i \(D\) trapezu \(ABCD\) wpisanego w ten okrąg, jeśli \(|CD| = 10\). Oblicz pole trapezu. W którym przypadku środek okręgu leży wewnątrz trapezu?
Po uzupełnieniu do kwadratów: \((x - 1)^2 + (y - 2)^2 = 50\), środek \(S = (1, 2)\), \(R = \sqrt{50}\). Podstawa \(AB\) leży na prostej \(y = 1\), w odległości \(1\) od środka, i ma długość \(14\) (kontrola: połowa cięciwy to \(\sqrt{50 - 1} = 7\)). Podstawa \(CD\) jest równoległa do \(AB\), więc leży na prostej \(y = k\). Cięciwa długości \(10\) jest odległa od środka o \(\sqrt{50 - 25} = 5\), zatem \(k = 2 + 5 = 7\) albo \(k = 2 - 5 = -3\).
- Dla \(y = 7\): \((x - 1)^2 = 25\), więc \(D = (-4, 7)\), \(C = (6, 7)\). Wysokość \(6\), pole \(\frac{14 + 10}{2} \cdot 6 = 72\), ramiona \(2\sqrt{10}\).
- Dla \(y = -3\): \(D = (-4, -3)\), \(C = (6, -3)\). Wysokość \(4\), pole \(\frac{14 + 10}{2} \cdot 4 = 48\), ramiona \(2\sqrt{5}\).
Środek \(S = (1, 2)\) leży wewnątrz trapezu tylko w pierwszym przypadku, bo tylko wtedy \(1 < 2 < 7\). Kolejność liter ma znaczenie: \(D\) musi leżeć po stronie wierzchołka \(A\), a \(C\) po stronie \(B\) — przy zamianie łamana \(ABCD\) przecinałaby samą siebie.
Przykład 8 (PR/Diament): trapez o największym polu wpisany w okrąg
Rozważamy trapezy wpisane w okrąg o promieniu \(6\), których dłuższą podstawą jest średnica okręgu. Wyznacz trapez o największym polu i podaj jego obwód.
Niech \(AB\) będzie średnicą (\(|AB| = 12\)), a krótsza podstawa \(CD\) ma długość \(2x\), gdzie \(x \in (0, 6)\). Środek okręgu leży na \(AB\), więc wysokość to odległość cięciwy \(CD\) od środka: \(h = \sqrt{36 - x^2}\). Pole:
Wygodniej badać kwadrat pola (\(P > 0\), więc oba mają maksimum w tym samym miejscu): \(f(x) = P^2 = (6 + x)^3(6 - x)\). Pochodna (technika z lekcji pochodna funkcji — ekstrema i optymalizacja):
Na przedziale \((0, 6)\) pochodna zeruje się tylko w \(x = 3\), jest dodatnia dla \(x < 3\) i ujemna dla \(x > 3\), więc to maksimum. Wtedy \(|CD| = 6\), \(h = \sqrt{27} = 3\sqrt{3}\) i \(P_{\max} = 9 \cdot 3\sqrt{3} = 27\sqrt{3}\). Ramię: \(\sqrt{3^2 + 27} = 6\), więc obwód wynosi \(12 + 6 + 6 + 6 = 30\). Optymalny trapez to połowa sześciokąta foremnego o boku \(6\) (trzy trójkąty równoboczne: \(3 \cdot \frac{36\sqrt{3}}{4} = 27\sqrt{3}\)). Na końcach przedziału pole dąży do \(36\) (trójkąt) i do \(0\), oba wyniki są mniejsze od \(27\sqrt{3} \approx 46{,}8\).
Przykład 9 (Diament AGH): najmniejszy stosunek R : r w trapezie dwuśrodkowym
Trapez równoramienny o podstawach \(a \ge b\) jest wpisany w okrąg o promieniu \(R\) i opisany na okręgu o promieniu \(r\). a) Wykaż, że \(\frac{R}{r} \ge \sqrt{2}\), i ustal, kiedy zachodzi równość. b) Przy jakim stosunku podstaw \(\frac{R}{r} = \sqrt{6}\)?
a) Ze wzorów dla trapezu dwuśrodkowego \(r = \frac{\sqrt{ab}}{2}\) i \(R = \frac{(a+b)\sqrt{4ab + (a+b)^2}}{8\sqrt{ab}}\). Wprowadźmy wielkość \(s = \frac{(a+b)^2}{4ab}\). Po podzieleniu i podniesieniu do kwadratu:
Ponieważ \(s - 1 = \frac{(a-b)^2}{4ab} \ge 0\), mamy \(s \ge 1\), więc \(\left(\frac{R}{r}\right)^2 \ge 1 \cdot 2\) i \(\frac{R}{r} \ge \sqrt{2}\). Równość zachodzi dla \(s = 1\), czyli \(a = b\) — wtedy „trapez” jest kwadratem o boku \(2r\), a jego przekątna \(2r\sqrt{2}\) jest średnicą okręgu opisanego. Kontrola na trapezie z przykładu 6: \(s = \frac{100}{64} = \frac{25}{16}\) i \(\sqrt{\frac{25}{16} \cdot \frac{41}{16}} = \frac{5\sqrt{41}}{16}\), co zgadza się z \(\frac{R}{r} = \frac{5\sqrt{41}}{8} : 2\).
b) \(s(s + 1) = 6\) daje \(s^2 + s - 6 = 0\), a jedynym rozwiązaniem \(s \ge 1\) jest \(s = 2\). Wtedy \((a + b)^2 = 8ab\). Dla \(k = \frac{a}{b} \ge 1\) dostajemy \(k^2 - 6k + 1 = 0\), czyli \(k = 3 + 2\sqrt{2} = (1 + \sqrt{2})^2\) (drugi pierwiastek, \(3 - 2\sqrt{2}\), jest mniejszy od \(1\)). Odpowiedź: \(a : b = (1 + \sqrt{2})^2 : 1\).
Typowe błędy w zadaniach z trapezem i okręgiem
- Rysowanie trapezu wpisanego „jakiegokolwiek”. Trapez wpisany w okrąg jest równoramienny — jeśli tego nie wykorzystasz, zabraknie ci równania.
- Pomylenie warunków. Kąty przeciwległe sumujące się do \(180^\circ\) dotyczą okręgu opisanego, a równość sum przeciwległych boków — okręgu wpisanego. Zdanie „okrąg wpisany w trapez” oznacza trapez opisany na okręgu.
- \(h = r\) zamiast \(h = 2r\). Okrąg wpisany dotyka obu podstaw, więc wysokość to średnica.
- Wzór \(r = \frac{\sqrt{ab}}{2}\) w trapezie, który nie jest równoramienny. W ogólnym trapezie opisanym korzystaj z \(r^2 = xy\) dla odcinków stycznych na ramieniu albo z wysokości.
- Twierdzenie sinusów w złym trójkącie. Naprzeciw kąta \(\alpha\) przy podstawie w trójkącie \(ABC\) leży przekątna, a nie ramię: \(R = \frac{d}{2\sin\alpha}\), a nie \(\frac{c}{2\sin\alpha}\). Ramię daje wzór \(c = 2R\sin\angle BAC\).
- Jedna konfiguracja zamiast dwóch. Przy danych podstawach i promieniu podstawy mogą leżeć po przeciwnych stronach środka albo po tej samej (przykład 7). Zgubiona druga odpowiedź to strata punktów.
- Założenie, że środek okręgu opisanego leży wewnątrz trapezu. Sprawdź znak \(x\) w równaniu \(|OA| = |OD|\).
- Optymalizacja bez dziedziny. Zapisz przedział zmiennej (np. \(x \in (0, 6)\)), uzasadnij, że punkt krytyczny to maksimum, i porównaj z wartościami na końcach.
Ściąga — trapez wpisany w okrąg i opisany na okręgu
- Czworokąt wpisany w okrąg: \(\alpha + \gamma = \beta + \delta = 180^\circ\); równoważnie \(\angle BAC = \angle BDC\).
- Czworokąt opisany na okręgu: \(|AB| + |CD| = |BC| + |DA|\).
- Trapez wpisany w okrąg \(\Leftrightarrow\) trapez równoramienny; środek okręgu na osi symetrii, przekątne równe.
- Trapez równoramienny: rzut ramienia \(\frac{a-b}{2}\), rzut przekątnej \(\frac{a+b}{2}\), \(d^2 = ab + c^2\).
- Promień okręgu opisanego: \(R = \frac{d}{2\sin\alpha} = \frac{c \cdot d}{2h}\) albo z równania \(\left(\frac{a}{2}\right)^2 + x^2 = \left(\frac{b}{2}\right)^2 + (h - x)^2\).
- Trapez opisany na okręgu: \(a + b = c + d\), \(h = 2r\), \(P = (a + b) \cdot r\), \(\angle BIC = 90^\circ\), \(r^2 = xy\).
- Trapez równoramienny opisany: \(c = \frac{a+b}{2}\), \(h = \sqrt{ab}\), \(r = \frac{\sqrt{ab}}{2}\).
- Trapez dwuśrodkowy: równoramienny z \(c = \frac{a+b}{2}\); \(\frac{R}{r} \ge \sqrt{2}\), równość dla kwadratu.
- Przekątne dzielą się w stosunku \(a : b\); odcinek przez ich punkt przecięcia równoległy do podstaw ma długość \(\frac{2ab}{a+b}\).
Sprawdź się
Zadania do samodzielnego rozwiązania (pełne rozwiązania znajdziesz po kliknięciu):
- Trapez równoramienny opisany na okręgu — obwód 52, przekątna √313, odległość od ramienia
- Trapez prostokątny opisany na okręgu — odległości 5 i 2,5 od końców ramienia
- Promień okręgu opisanego na czworokącie o bokach 3, 5, 8, 5
- Pole czworokąta wpisanego i opisanego jednocześnie o bokach 3, 4, 6, 5
- Trapez o ramionach 8 i 15 — okrąg o średnicy jednego ramienia styczny do drugiego
- Trapez — odcinek przez punkt przecięcia przekątnych równoległy do podstaw
- Czworokąt wpisany o bokach 7, 24, 20, 15 z przekątną będącą średnicą
Więcej zadań z geometrii płaskiej czeka w dziale planimetria, a zadania w stylu olimpiady AGH — w sekcji Diament AGH.
Zadania konkursowe z rozwiązaniami krok po kroku, w których przydaje się ta lekcja:
- Trapezy wpisane w okrąg o promieniu 5 o podstawach 8 i 6 — wszystkie możliwe pola
- Czworokąt z punktów styczności okręgu wpisanego w trapez równoramienny o podstawach 16 i 4
- Trapez o prostopadłych przekątnych i podstawie 24 wpisany w okrąg o promieniu 13
- Trapez wpisany w okrąg i opisany na okręgu przy stosunku promieni R : r = 2√7 : 3
- Pole trapezu opisanego na okręgu o promieniu 6 o ramionach 13 i 15
- Trapez wpisany w okrąg o ramieniu 6, którego przekątne przecinają się pod kątem 60°
Dzisiejszy zestaw zadań → Trening liczenia w pamięci · 2 min