Wektory na płaszczyźnie — współrzędne, długość, działania i zadania
Wektory od podstaw: współrzędne i długość, dodawanie, mnożenie przez liczbę, równoległość, podział odcinka, przesunięcie, iloczyn skalarny i 10 zadań.
Wektory na płaszczyźnie to najkrótszy sposób zapisania przesunięcia: o ile w prawo i o ile w górę. Z jednej zasady — „koniec minus początek” — wynikają wzory na długość i środek odcinka, środek ciężkości trójkąta, czwarty wierzchołek równoległoboku i przesunięcie wykresu funkcji. Po tej lekcji będziesz umieć obliczyć współrzędne i długość wektora, dodawać i odejmować wektory (rachunkiem i na rysunku), mnożyć je przez liczbę, sprawdzić równoległość wektorów i współliniowość punktów, podzielić odcinek w zadanym stosunku, przesunąć figurę lub wykres o wektor, a także użyć iloczynu skalarnego do badania prostopadłości i kątów. W podstawie programowej z 2024 roku, na której od 2025 roku opiera się matura w formule 2023, wektory są wymaganiem zakresu rozszerzonego (dział „Geometria analityczna na płaszczyźnie kartezjańskiej”), a karta „Wybrane wzory matematyczne” CKE zawiera wzory na współrzędne, długość i działania na wektorach oraz na przesunięcie o wektor. Na końcu czeka dziesięć przykładów rozwiązanych krok po kroku — od rachunków na współrzędnych po dowód wektorowy.
Czym jest wektor — przesunięcie, a nie tylko strzałka
Wektor najłatwiej zrozumieć jako instrukcję ruchu: „przejdź 3 kratki w prawo i 2 w dół”. Ta instrukcja nie zależy od miejsca startu — z punktu \((0, 0)\) trafisz do \((3, -2)\), a z punktu \((5, 1)\) do \((8, -1)\). Na rysunku przedstawiamy ją strzałką, ale wszystkie strzałki o tym samym kierunku, zwrocie i długości opisują ten sam ruch, więc są tym samym wektorem.
W szkole używa się dwóch ujęć:
- wektor zaczepiony \(\overrightarrow{AB}\) ma ustalony początek \(A\) i koniec \(B\) — to konkretna strzałka na rysunku;
- wektor swobodny \(\vec{u}\) to samo przesunięcie, bez przywiązania do punktu startu; można go zaczepić w dowolnym punkcie.
Każdy niezerowy wektor ma trzy cechy: kierunek (prosta, na której leży, a ściślej cała rodzina prostych do niej równoległych), zwrot (w którą stronę wskazuje grot) i długość. Dwa wektory o tym samym kierunku mogą mieć zwroty zgodne albo przeciwne. Szczególnym przypadkiem jest wektor zerowy \(\vec{0} = [0, 0]\), czyli „stój w miejscu”, na przykład \(\overrightarrow{AA}\). Nie ma on określonego kierunku ani zwrotu, a jego długość wynosi \(0\).
Wektor przeciwny do \(\vec{u}\), oznaczany \(-\vec{u}\), to ruch powrotny: ten sam kierunek i ta sama długość, przeciwny zwrot. W szczególności \(\overrightarrow{BA} = -\overrightarrow{AB}\).
Współrzędne wektora i długość wektora
Współrzędne wektora AB — koniec minus początek
W układzie współrzędnych przesunięcie zapisujemy dwiema liczbami: zmianą pierwszej współrzędnej i zmianą drugiej. Współrzędne wektora piszemy w nawiasach kwadratowych, żeby nie pomylić wektora z punktem.
Kolejność jest kluczowa: od końca odejmujesz początek. Dla \(A = (1, 4)\) i \(B = (-2, 6)\) mamy \(\overrightarrow{AB} = [-3, 2]\), a \(\overrightarrow{BA} = [3, -2]\). Wzór działa też w drugą stronę: jeśli znasz początek i wektor, koniec dostajesz, dodając współrzędne wektora do współrzędnych początku. Punkt \(A = (1, 4)\) przesunięty o \([-3, 2]\) to właśnie \(B = (-2, 6)\).
Długość wektora
Współrzędne wektora to (z dokładnością do znaku) przyprostokątne trójkąta prostokątnego, a strzałka jest jego przeciwprostokątną. Z twierdzenia Pitagorasa:
Długość wektora \(\overrightarrow{AB}\) to po prostu długość odcinka \(AB\), więc wzór na odległość punktów z lekcji o prostej, okręgu i odległości w geometrii analitycznej jest szczególnym przypadkiem tego wzoru. Przykłady: \(|[-3, 2]| = \sqrt{9 + 4} = \sqrt{13}\), \(|[5, -12]| = \sqrt{25 + 144} = 13\). Wektor o długości \(1\) nazywamy jednostkowym; z niezerowego wektora otrzymasz go, dzieląc obie współrzędne przez długość. Dla \([3, 4]\) to \(\left[\frac35, \frac45\right]\).
Równość wektorów
Dwa wektory są równe, gdy mają równe odpowiednie współrzędne: \([u_1, u_2] = [v_1, v_2]\) wtedy i tylko wtedy, gdy \(u_1 = v_1\) i \(u_2 = v_2\). Geometrycznie oznacza to ten sam kierunek, zwrot i długość.
Najważniejsza konsekwencja dotyczy równoległoboków. Jeśli punkty \(A\), \(B\), \(C\) nie leżą na jednej prostej, to czworokąt \(ABCD\) jest równoległobokiem wtedy i tylko wtedy, gdy \(\overrightarrow{AB} = \overrightarrow{DC}\). Jedna równość wektorów niesie naraz trzy informacje: boki \(AB\) i \(DC\) są równoległe, mają równe długości i są tak samo skierowane. Uwaga na kolejność liter: przy obchodzeniu \(ABCD\) bok \(CD\) przechodzimy w przeciwną stronę niż \(AB\), dlatego porównujemy \(\overrightarrow{AB}\) z \(\overrightarrow{DC}\), a nie z \(\overrightarrow{CD}\).
Z tej równości wynika wzór na czwarty wierzchołek: \(x_D = x_A + x_C - x_B\) i \(y_D = y_A + y_C - y_B\). Ten sam wynik daje własność „przekątne równoległoboku dzielą się na połowy” — środki odcinków \(AC\) i \(BD\) muszą się pokrywać.
Dodawanie i odejmowanie wektorów
Reguła trójkąta (reguła łańcucha)
Dodać dwa wektory to wykonać dwa przesunięcia po kolei. Jeśli najpierw przechodzisz z \(A\) do \(B\), a potem z \(B\) do \(C\), to w sumie przeszedłeś z \(A\) do \(C\):
Na rysunku zaczepiasz drugi wektor w końcu pierwszego, a suma to strzałka od początku pierwszego do końca drugiego. Regułę można przedłużać na dowolnie wiele wektorów, np. \(\overrightarrow{AB} + \overrightarrow{BC} + \overrightarrow{CD} = \overrightarrow{AD}\). Gdy łańcuch wraca do punktu startu, suma jest wektorem zerowym: \(\overrightarrow{AB} + \overrightarrow{BC} + \overrightarrow{CA} = \vec{0}\).
We współrzędnych dodawanie jest jeszcze prostsze — dodajesz odpowiednie współrzędne:
Reguła równoległoboku
Gdy oba wektory zaczepisz w tym samym punkcie, np. \(\vec{u} = \overrightarrow{AB}\) i \(\vec{v} = \overrightarrow{AD}\), dorysuj równoległobok \(ABCD\). Suma \(\vec{u} + \vec{v}\) to przekątna \(\overrightarrow{AC}\) wychodząca z \(A\). To ta sama reguła co poprzednio, bo \(\overrightarrow{AD} = \overrightarrow{BC}\), więc \(\vec{u} + \vec{v} = \overrightarrow{AB} + \overrightarrow{BC} = \overrightarrow{AC}\). Druga przekątna, \(\overrightarrow{DB}\), to różnica \(\vec{u} - \vec{v}\).
Reguła równoległoboku od razu pokazuje, że dodawanie jest przemienne: \(\vec{u} + \vec{v} = \vec{v} + \vec{u}\), bo obie drogi po bokach równoległoboku prowadzą do tego samego wierzchołka. Dodawanie jest też łączne, a dodanie wektora zerowego niczego nie zmienia. Wniosek przydatny w planimetrii: przekątne równoległoboku rozpiętego na \(\vec{u}\) i \(\vec{v}\) to \(\vec{u} + \vec{v}\) i \(\vec{u} - \vec{v}\).
Odejmowanie wektorów
Odjąć wektor to dodać wektor przeciwny: \(\vec{u} - \vec{v} = \vec{u} + (-\vec{v})\). Bardzo przydatna jest wersja z dowolnym punktem pomocniczym \(O\):
Gdy \(O\) jest początkiem układu współrzędnych, wektor \(\overrightarrow{OA}\) ma takie same współrzędne jak punkt \(A\) (to tzw. wektor wodzący punktu), a powyższy wzór to dokładnie „koniec minus początek”. Przykład rachunkowy: dla \(\vec{u} = [4, -1]\) i \(\vec{v} = [-2, 3]\) mamy \(\vec{u} + \vec{v} = [2, 2]\) oraz \(\vec{u} - \vec{v} = [6, -4]\).
Mnożenie wektora przez liczbę i wektory równoległe
Iloczyn wektora przez liczbę
Pomnożenie wektora przez liczbę \(k\) to „rozciągnięcie” przesunięcia \(k\) razy:
Dla \(k > 0\) zwrot zostaje ten sam, dla \(k < 0\) zmienia się na przeciwny, a dla \(k = 0\) dostajemy wektor zerowy. Na przykład \(3 \cdot [2, -1] = [6, -3]\) oraz \(-\frac12 \cdot [4, 6] = [-2, -3]\). Działania łączą się według zwykłych reguł algebry: \(k(\vec{u} + \vec{v}) = k\vec{u} + k\vec{v}\) i \((k + l)\vec{u} = k\vec{u} + l\vec{u}\). Wyrażenie postaci \(a\vec{u} + b\vec{v}\) nazywamy kombinacją liniową wektorów \(\vec{u}\) i \(\vec{v}\).
Warunek równoległości wektorów
Niezerowe wektory \(\vec{u}\) i \(\vec{v}\) są równoległe (mówi się też: współliniowe), gdy jeden jest wielokrotnością drugiego, czyli \(\vec{v} = k \vec{u}\) dla pewnej liczby \(k \neq 0\). Wtedy ich współrzędne są proporcjonalne. Proporcję wygodniej zapisać bez ułamków, żeby nie dzielić przez zero:
Liczbę \(u_1 v_2 - u_2 v_1\) nazywa się wyznacznikiem pary wektorów i zapisuje \(\det(\vec{u}, \vec{v})\). Jej wartość bezwzględna to pole równoległoboku rozpiętego na tych wektorach, a równoległobok „spłaszczony” do odcinka ma pole zero — stąd warunek. Przykład: \([2, -3]\) i \([-6, 9]\) są równoległe, bo \(2 \cdot 9 - (-3) \cdot (-6) = 18 - 18 = 0\). Tutaj \([-6, 9] = -3 \cdot [2, -3]\), więc zwroty są przeciwne.
Współliniowość punktów i równoległość odcinków
Punkty \(A\), \(B\), \(C\) leżą na jednej prostej wtedy i tylko wtedy, gdy wektory \(\overrightarrow{AB}\) i \(\overrightarrow{AC}\) są równoległe, czyli \(\det(\overrightarrow{AB}, \overrightarrow{AC}) = 0\). To najszybszy test współliniowości: nie trzeba wyznaczać równania prostej i nie ma kłopotu z prostymi pionowymi. Podobnie odcinki \(AB\) i \(CD\) są równoległe, gdy \(\det(\overrightarrow{AB}, \overrightarrow{CD}) = 0\) — tak sprawdzisz na przykład, czy czworokąt o danych wierzchołkach jest trapezem.
Środek odcinka, środek ciężkości i podział odcinka w stosunku
Środek odcinka wektorowo
Środek \(S\) odcinka \(AB\) to punkt, do którego dochodzisz z \(A\), wykonując połowę przesunięcia: \(\overrightarrow{AS} = \frac12 \overrightarrow{AB}\). Po rozpisaniu na współrzędne dostajesz znaną średnią arytmetyczną:
Zapis wektorowy ma tę przewagę, że uogólnia się na dowolny podział odcinka i na środek ciężkości trójkąta.
Punkt dzielący odcinek w stosunku m : n
Szukamy punktu \(P\) odcinka \(AB\), dla którego \(|AP| : |PB| = m : n\). Cały odcinek ma wtedy \(m + n\) równych części, a \(P\) leży po \(m\) z nich, licząc od \(A\):
Zwróć uwagę na „zamianę” wag: przy \(A\) stoi \(n\), przy \(B\) stoi \(m\). Im większą wagę ma punkt, tym bliżej niego leży \(P\) — punkt dzielący odcinek w stosunku \(1 : 3\) jest bliżej \(A\), więc \(A\) dostaje wagę \(3\). Dla \(m = n\) wzór daje środek odcinka. Przykład: dla \(A = (0, 0)\), \(B = (8, 4)\) i stosunku \(1 : 3\) mamy \(\overrightarrow{AP} = \frac14 [8, 4] = [2, 1]\), więc \(P = (2, 1)\).
Środek ciężkości trójkąta
Środkowe trójkąta przecinają się w jednym punkcie — środku ciężkości \(G\) — który dzieli każdą z nich w stosunku \(2 : 1\), licząc od wierzchołka. Wektorowo: jeśli \(M\) jest środkiem boku \(AB\), to \(\overrightarrow{CG} = \frac23 \overrightarrow{CM}\). Po przeliczeniu współrzędnych wychodzi bardzo prosty wzór:
Skąd się bierze: \(x_G = x_C + \frac23 (x_M - x_C) = \frac13 x_C + \frac23 x_M\), a \(x_M = \frac{x_A + x_B}{2}\), więc \(\frac23 x_M = \frac13 x_A + \frac13 x_B\). Z drugą współrzędną jest identycznie. Wynik jest symetryczny względem \(A\), \(B\), \(C\), co przy okazji dowodzi, że wszystkie trzy środkowe przechodzą przez ten sam punkt. Równoważny zapis wektorowy to \(\overrightarrow{GA} + \overrightarrow{GB} + \overrightarrow{GC} = \vec{0}\).
Środek ciężkości jest jednym z punktów szczególnych trójkąta; o pozostałych, w tym o środkach okręgów wpisanego i opisanego, przeczytasz w lekcji o trójkątach, twierdzeniu sinusów i cosinusów.
Przesunięcie o wektor — punkty, figury i wykresy funkcji
Przesunięcie (translacja) o wektor \(\vec{u} = [a, b]\) przenosi każdy punkt \(P = (x, y)\) w punkt \(P' = (x + a,\ y + b)\). To izometria: zachowuje odległości, kąty i kształt, a ponadto każdy odcinek przechodzi na odcinek do niego równoległy i tej samej długości. Obraz figury dostajesz więc, przesuwając jej charakterystyczne punkty:
- wielokąt — przesuwasz wierzchołki;
- okrąg — przesuwasz środek, a promień się nie zmienia; okrąg \((x - 1)^2 + (y + 2)^2 = 9\) przesunięty o \([-4, 3]\) to \((x + 3)^2 + (y - 1)^2 = 9\);
- prosta — przechodzi na prostą równoległą, a gdy wektor jest do niej równoległy, na samą siebie.
Przesunięcie wykresu funkcji o wektor
Wykres funkcji \(y = f(x)\) przesunięty o wektor \([a, b]\) jest wykresem funkcji
Znak przy \(a\) bywa mylący, ale łatwo go uzasadnić: punkt \((x, y)\) leży na nowym wykresie dokładnie wtedy, gdy punkt cofnięty o wektor, czyli \((x - a,\ y - b)\), leżał na starym. Stąd \(y - b = f(x - a)\). Przesunięcie o \([3, 0]\) przesuwa wykres w prawo, choć we wzorze pojawia się \(x - 3\). Przykład: wykres \(y = \frac{1}{x}\) przesunięty o \([2, -1]\) to \(y = \frac{1}{x - 2} - 1\), a asymptoty przesuwają się razem z wykresem i są teraz prostymi \(x = 2\) oraz \(y = -1\).
Szkicowanie wykresów \(y = f(x - a)\) i \(y = f(x) + b\) należy do wymagań zakresu podstawowego, a cały temat — razem z symetriami wykresów i zmianą dziedziny oraz zbioru wartości — rozwija lekcja o przesunięciu wykresu o wektor i symetriach wykresów. Warto też zauważyć, że postać kanoniczna \(y = a(x - p)^2 + q\) to parabola \(y = ax^2\) przesunięta o wektor \([p, q]\) — więcej w lekcji o postaciach funkcji kwadratowej.
Iloczyn skalarny — prostopadłość i kąt między wektorami
Iloczynu skalarnego nie ma wprost w wymaganiach podstawy programowej z 2024 roku ani w karcie wzorów CKE. Mimo to warto go znać: to najwygodniejsze narzędzie do sprawdzania prostopadłości i liczenia kątów, a każdy jego wynik możesz uzasadnić także bez niego — twierdzeniem cosinusów albo warunkiem prostopadłości prostych.
Często zapisuje się go też kropką: \(\vec{u} \cdot \vec{v}\). Kluczowe są dwie własności:
- \(\vec{u} \circ \vec{v} = |\vec{u}| \cdot |\vec{v}| \cdot \cos \alpha\), gdzie \(\alpha \in \langle 0^\circ, 180^\circ \rangle\) to kąt między wektorami;
- \(\vec{u} \circ \vec{u} = |\vec{u}|^2\).
Skąd pierwszy wzór: zaczep oba wektory w jednym punkcie i rozpatrz trójkąt, którego trzecim bokiem jest \(\vec{u} - \vec{v}\). Z twierdzenia cosinusów \(|\vec{u} - \vec{v}|^2 = |\vec{u}|^2 + |\vec{v}|^2 - 2|\vec{u}||\vec{v}|\cos\alpha\). Lewą stronę rozpisz na współrzędne: \((u_1 - v_1)^2 + (u_2 - v_2)^2 = |\vec{u}|^2 + |\vec{v}|^2 - 2(u_1 v_1 + u_2 v_2)\). Porównanie obu stron daje \(u_1 v_1 + u_2 v_2 = |\vec{u}||\vec{v}|\cos\alpha\).
Warunek prostopadłości i kąt między wektorami
Ponieważ \(\cos 90^\circ = 0\), niezerowe wektory są prostopadłe dokładnie wtedy, gdy ich iloczyn skalarny jest zerem:
Sam znak iloczynu mówi, jaki jest kąt: dodatni — ostry, zero — prosty, ujemny — rozwarty. Przykład: \([3, 4] \circ [4, -3] = 12 - 12 = 0\), więc te wektory są prostopadłe. Ogólnie wektor \([-b, a]\) jest prostopadły do \([a, b]\) — to obrót o \(90^\circ\), przydatny, gdy trzeba szybko zbudować kwadrat albo wysokość trójkąta. Znany warunek prostopadłości prostych \(a_1 a_2 = -1\) to szczególny przypadek: proste \(y = a_1 x + b_1\) i \(y = a_2 x + b_2\) mają wektory kierunkowe \([1, a_1]\) i \([1, a_2]\), a ich iloczyn skalarny \(1 + a_1 a_2\) zeruje się dokładnie wtedy, gdy \(a_1 a_2 = -1\).
Przykłady rozwiązane krok po kroku
Przykłady idą od rachunków na współrzędnych do dowodu wektorowego. W każdym zrób najpierw szkic — strzałki na rysunku szybko pokazują, czy zwrot i kolejność punktów są poprawne.
Przykład 1 — współrzędne, długość i punkt końcowy
Dany jest punkt \(A = (-2, 3)\) i wektor \(\vec{u} = [6, -8]\). Wyznacz punkt \(B\) taki, że \(\overrightarrow{AB} = \vec{u}\), punkt \(C\) taki, że \(\overrightarrow{CA} = \vec{u}\), oraz długość wektora \(\vec{u}\).
Koniec to początek przesunięty o wektor: \(B = (-2 + 6,\ 3 - 8) = (4, -5)\). W drugim przypadku \(A\) jest końcem, a \(C\) początkiem, więc cofamy się o wektor: \(C = (-2 - 6,\ 3 + 8) = (-8, 11)\). Długość:
Kontrola: \(\overrightarrow{CA} = [-2 - (-8),\ 3 - 11] = [6, -8]\), zgadza się. Zauważ, że \(A\) jest środkiem odcinka \(CB\), bo \(\overrightarrow{CA} = \overrightarrow{AB}\): rzeczywiście \(\left(\frac{-8 + 4}{2}, \frac{11 - 5}{2}\right) = (-2, 3)\).
Przykład 2 — czwarty wierzchołek równoległoboku
Punkty \(A = (-1, -2)\), \(B = (5, 0)\), \(C = (6, 4)\) są kolejnymi wierzchołkami równoległoboku \(ABCD\). Wyznacz \(D\) i sprawdź wynik przez przekątne.
Warunek równoległoboku: \(\overrightarrow{AB} = \overrightarrow{DC}\). Mamy \(\overrightarrow{AB} = [6, 2]\) oraz \(\overrightarrow{DC} = [6 - x_D,\ 4 - y_D]\). Porównujemy współrzędne: \(6 - x_D = 6\) i \(4 - y_D = 2\), więc \(D = (0, 2)\).
Kontrola: środek przekątnej \(AC\) to \(\left(\frac52, 1\right)\) i środek przekątnej \(BD\) to również \(\left(\frac52, 1\right)\). Przekątne dzielą się na połowy, jak w każdym równoległoboku.
Gdyby polecenie mówiło tylko „trzy wierzchołki równoległoboku”, bez ustalonej kolejności, byłyby trzy odpowiedzi: oprócz \((0, 2)\) (naprzeciw \(B\)) także \((-2, -6)\) (naprzeciw \(C\)) i \((12, 6)\) (naprzeciw \(A\)). Kolejność liter w nazwie czworokąta jest więc istotną daną.
Przykład 3 — kombinacja liniowa wektorów
Dane są wektory \(\vec{u} = [2, -1]\), \(\vec{v} = [-3, 4]\), \(\vec{w} = [1, 2]\). Oblicz \(3\vec{u} - 2\vec{v}\) i jego długość oraz wyznacz liczby \(a\), \(b\), dla których \(a\vec{u} + b\vec{v} = \vec{w}\).
Pierwsza część to rachunek na współrzędnych: \(3\vec{u} = [6, -3]\), \(2\vec{v} = [-6, 8]\), więc \(3\vec{u} - 2\vec{v} = [12, -11]\), a jego długość to \(\sqrt{144 + 121} = \sqrt{265}\).
W drugiej części porównujemy współrzędne w równości \(a[2, -1] + b[-3, 4] = [1, 2]\), co daje układ równań:
Z drugiego równania \(a = 4b - 2\). Po podstawieniu: \(8b - 4 - 3b = 1\), czyli \(b = 1\), a stąd \(a = 2\). Kontrola: \(2[2, -1] + [-3, 4] = [1, 2]\). Rozłożenie wektora na dwa nierównoległe kierunki jest zawsze możliwe i jednoznaczne — na tym opierają się dowody wektorowe.
Przykład 4 — parametr, przy którym wektory są równoległe
Dla jakich \(m\) wektory \(\vec{u} = [m - 1, 4]\) i \(\vec{v} = [3, m + 3]\) są równoległe? Określ, czy mają wtedy zgodne, czy przeciwne zwroty.
Warunek \(u_1 v_2 - u_2 v_1 = 0\):
Wyróżnik: \(\Delta = 4 + 60 = 64\), więc \(m = \frac{-2 - 8}{2} = -5\) lub \(m = \frac{-2 + 8}{2} = 3\).
- \(m = 3\): \(\vec{u} = [2, 4]\), \(\vec{v} = [3, 6] = \frac32 \vec{u}\) — zwroty zgodne.
- \(m = -5\): \(\vec{u} = [-6, 4]\), \(\vec{v} = [3, -2] = -\frac12 \vec{u}\) — zwroty przeciwne.
Gdyby zadanie wymagało wektorów równoległych i o zgodnych zwrotach, odpowiedzią byłoby tylko \(m = 3\). Sprawdzenie znaku współczynnika \(k\) to krok, który uczniowie często pomijają.
Przykład 5 — współliniowość punktów z parametrem
Dla jakiej liczby \(k\) punkty \(A = (-1, -3)\), \(B = (2, 3)\), \(C = (k, 11)\) leżą na jednej prostej?
Wektory: \(\overrightarrow{AB} = [3, 6]\), \(\overrightarrow{AC} = [k + 1, 14]\). Warunek równoległości:
Kontrola innym sposobem: prosta \(AB\) ma współczynnik kierunkowy \(\frac63 = 2\) i równanie \(y = 2x - 1\). Dla \(x = 6\) daje ona \(y = 11\), więc \(C = (6, 11)\) leży na prostej \(AB\). Dodatkowo \(\overrightarrow{AC} = [7, 14] = \frac73 \overrightarrow{AB}\), a ponieważ \(\frac73 > 1\), punkt \(C\) leży za \(B\), na przedłużeniu odcinka \(AB\).
Przykład 6 — podział odcinka i środek ciężkości
Dane są punkty \(A = (-2, 1)\), \(B = (7, -5)\), \(C = (1, 10)\). Wyznacz punkt \(P\) odcinka \(AB\), dla którego \(|AP| : |PB| = 2 : 1\), oraz środek ciężkości \(G\) trójkąta \(ABC\). Sprawdź, że \(G\) dzieli środkową poprowadzoną z wierzchołka \(C\) w stosunku \(2 : 1\).
Punkt \(P\): \(\overrightarrow{AB} = [9, -6]\), więc \(\overrightarrow{AP} = \frac23 \overrightarrow{AB} = [6, -4]\) i \(P = (-2 + 6,\ 1 - 4) = (4, -3)\). Kontrola: \(\overrightarrow{PB} = [3, -2]\), czyli dokładnie połowa \(\overrightarrow{AP}\).
Środek ciężkości ze wzoru:
Środkowa z \(C\) kończy się w środku boku \(AB\), czyli w \(M = \left(\frac52, -2\right)\). Wektor \(\overrightarrow{CM} = \left[\frac32, -12\right]\), a \(\frac23 \overrightarrow{CM} = [1, -8]\). Punkt \(C\) przesunięty o ten wektor to \((1 + 1,\ 10 - 8) = (2, 2)\), czyli właśnie \(G\). Zgadza się: \(|CG| : |GM| = 2 : 1\).
Przykład 7 — przesunięcie paraboli o wektor
Wykres funkcji \(f(x) = x^2 - 4x + 1\) przesunięto o wektor \(\vec{u} = [-3, 2]\) i otrzymano wykres funkcji \(g\). Wyznacz wzór funkcji \(g\). Następnie znajdź wektor, o który trzeba przesunąć wykres \(y = x^2\), żeby otrzymać wykres funkcji \(h(x) = x^2 - 6x + 7\).
Ze wzoru \(g(x) = f(x - a) + b\) dla \(a = -3\), \(b = 2\):
Kontrola przez wierzchołek: \(f(x) = (x - 2)^2 - 3\) ma wierzchołek \((2, -3)\), który po przesunięciu o \([-3, 2]\) trafia do \((-1, -1)\). Rzeczywiście \(g(x) = (x + 1)^2 - 1\) ma wierzchołek \((-1, -1)\).
Druga część: \(h(x) = x^2 - 6x + 7 = (x - 3)^2 - 2\), więc wierzchołek to \((3, -2)\). Parabola \(y = x^2\) ma wierzchołek \((0, 0)\), zatem szukany wektor to \([3, -2]\). Postać kanoniczna od razu podaje wektor przesunięcia — dlatego warto do niej sprowadzać wzór.
Przykład 8 — prostopadłość i kąt w trójkącie
Wierzchołkami trójkąta są \(A = (-1, 2)\), \(B = (3, 4)\), \(C = (1, 8)\). Wykaż, że trójkąt jest prostokątny, i oblicz jego kąt przy wierzchołku \(A\). Następnie wyznacz \(m\), dla którego wektory \([m, 3]\) i \([m - 2, -1]\) są prostopadłe.
Liczymy wektory wychodzące z \(B\): \(\overrightarrow{BA} = [-4, -2]\), \(\overrightarrow{BC} = [-2, 4]\). Iloczyn skalarny: \((-4) \cdot (-2) + (-2) \cdot 4 = 8 - 8 = 0\), więc kąt przy \(B\) jest prosty.
Kąt przy \(A\): \(\overrightarrow{AB} = [4, 2]\), \(\overrightarrow{AC} = [2, 6]\), więc
Stąd \(\alpha = 45^\circ\). Zgadza się to z obserwacją, że \(|AB| = |BC| = \sqrt{20}\) — trójkąt jest prostokątny i równoramienny. Bez iloczynu skalarnego ten sam wniosek daje twierdzenie odwrotne do twierdzenia Pitagorasa: \(|AB|^2 + |BC|^2 = 20 + 20 = 40 = |AC|^2\).
Parametr: \(m(m - 2) + 3 \cdot (-1) = 0\), czyli \(m^2 - 2m - 3 = 0\), skąd \(m = 3\) lub \(m = -1\). Kontrola: dla \(m = 3\) mamy \([3, 3] \circ [1, -1] = 3 - 3 = 0\), a dla \(m = -1\) mamy \([-1, 3] \circ [-3, -1] = 3 - 3 = 0\).
Przykład 9 — trapez i jego linia środkowa
W trapezie \(ABCD\) podstawy \(AB\) i \(CD\) są równoległe, \(A = (-3, -1)\), \(B = (5, 3)\), \(C = (3, 6)\), a podstawa \(CD\) jest dwa razy krótsza od \(AB\). Wyznacz \(D\) i sprawdź, że odcinek łączący środki ramion jest równoległy do podstaw i ma długość równą średniej arytmetycznej długości podstaw.
W trapezie \(ABCD\) wektory \(\overrightarrow{AB}\) i \(\overrightarrow{DC}\) mają zgodne zwroty (oba prowadzą od ramienia \(AD\) do ramienia \(BC\)), więc \(\overrightarrow{DC} = \frac12 \overrightarrow{AB} = \frac12 [8, 4] = [4, 2]\). Stąd \(D = (3 - 4,\ 6 - 2) = (-1, 4)\).
Środki ramion: \(K\) — środek \(AD\), \(L\) — środek \(BC\):
Wektor \([6, 3] = \frac34 [8, 4]\) jest równoległy do \(\overrightarrow{AB}\). Długości: \(|AB| = \sqrt{80} = 4\sqrt{5}\), \(|DC| = \sqrt{20} = 2\sqrt{5}\) oraz \(|KL| = \sqrt{45} = 3\sqrt{5} = \frac{4\sqrt{5} + 2\sqrt{5}}{2}\). Ogólnie w każdym czworokącie \(\overrightarrow{KL} = \frac12 \left( \overrightarrow{AB} + \overrightarrow{DC} \right)\): wystarczy zapisać \(\overrightarrow{KL}\) dwiema drogami, \(\overrightarrow{KA} + \overrightarrow{AB} + \overrightarrow{BL}\) oraz \(\overrightarrow{KD} + \overrightarrow{DC} + \overrightarrow{CL}\), i dodać stronami — wektory \(\overrightarrow{KA}\) i \(\overrightarrow{KD}\) oraz \(\overrightarrow{BL}\) i \(\overrightarrow{CL}\) są przeciwne, więc się redukują.
Przykład 10 (dowód) — środki boków czworokąta tworzą równoległobok
Wykaż, że środki boków dowolnego czworokąta \(ABCD\) są wierzchołkami równoległoboku.
Niech \(K\), \(L\), \(M\), \(N\) będą środkami boków \(AB\), \(BC\), \(CD\), \(DA\). Z reguły łańcucha:
Tak samo dla przeciwległego boku czworokąta \(KLMN\):
Wektory \(\overrightarrow{KL}\) i \(\overrightarrow{NM}\) są równe, więc odcinki \(KL\) i \(NM\) są równoległe, równej długości i jednakowo skierowane — czworokąt \(KLMN\) jest równoległobokiem. Przy okazji \(|KL| = \frac12 |AC|\) i analogicznie \(|LM| = \frac12 |BD|\), więc obwód tego równoległoboku jest równy sumie długości przekątnych czworokąta \(ABCD\). Kontrola liczbowa dla \(A = (0, 0)\), \(B = (6, 0)\), \(C = (8, 6)\), \(D = (2, 8)\): \(K = (3, 0)\), \(L = (7, 3)\), \(M = (5, 7)\), \(N = (1, 4)\) oraz \(\overrightarrow{KL} = [4, 3] = \overrightarrow{NM}\).
Typowe błędy i ściąga wzorów o wektorach
Najczęstsze pomyłki
- Odwrotna kolejność. \(\overrightarrow{AB}\) to współrzędne \(B\) minus współrzędne \(A\). Zamiana daje wektor przeciwny — przy długości to bez znaczenia, ale przy wyznaczaniu punktów i zwrotów prowadzi do złego wyniku.
- \(\overrightarrow{CD}\) zamiast \(\overrightarrow{DC}\) w równoległoboku \(ABCD\). Przy obchodzeniu wierzchołków po kolei przeciwległe boki są skierowane przeciwnie; poprawny warunek to \(\overrightarrow{AB} = \overrightarrow{DC}\) albo \(\overrightarrow{AD} = \overrightarrow{BC}\).
- Pomylenie punktu z wektorem. Punkt \((2, 3)\) i wektor \([2, 3]\) to różne obiekty; „przesunąć punkt o wektor” znaczy dodać współrzędne wektora do współrzędnych punktu.
- Długość jako suma współrzędnych. \(|[3, -4]| = 5\), a nie \(7\) ani \(-1\). Pamiętaj, że \((-4)^2 = 16\).
- Znak w przesunięciu wykresu. Przesunięcie o \([2, 0]\) daje \(f(x - 2)\), nie \(f(x + 2)\). Sprawdź wynik na jednym punkcie, np. na wierzchołku paraboli.
- Zgubione rozwiązanie lub zły zwrot. Równanie \(u_1 v_2 - u_2 v_1 = 0\) z parametrem jest często kwadratowe i ma dwa pierwiastki; jeśli polecenie mówi o zwrotach, sprawdź znak \(k\) dla każdego z nich.
- Wagi w podziale odcinka. Dla \(|AP| : |PB| = m : n\) przy współrzędnych \(A\) stoi \(n\), a przy \(B\) stoi \(m\). Najbezpieczniej liczyć \(\overrightarrow{AP} = \frac{m}{m+n}\overrightarrow{AB}\).
- Iloczyn skalarny zapisany jako wektor. \(\vec{u} \circ \vec{v}\) to liczba; zapis \([u_1 v_1, u_2 v_2]\) jest błędny.
- Kąt bez dzielenia przez długości. Do \(\cos\alpha\) trzeba podzielić iloczyn skalarny przez iloczyn długości; sam znak iloczynu mówi tylko, czy kąt jest ostry, prosty czy rozwarty.
Ściąga — najważniejsze wzory
Strategia na zadanie z wektorami: zapisz wszystkie potrzebne wektory jako „koniec minus początek”, przetłumacz warunek geometryczny na równość wektorów, równoległość (wyznacznik) albo prostopadłość (iloczyn skalarny), rozwiąż otrzymane równania i sprawdź wynik na rysunku lub przez podstawienie. W dowodach rób odwrotnie: wyraź szukany wektor dwiema drogami przez wektory, które już znasz.
Sprawdź się
Zadania ułożone od najprostszych do poziomu rozszerzonego:
- Suma współrzędnych środka odcinka o końcach (−4, 7) i (10, −3) — rozgrzewka: środek odcinka jako połowa wektora.
- Przesunięcie wykresu y = x² o 3 w prawo i o 2 w dół — przesunięcie o wektor \([3, -2]\), jak w przykładzie 7.
- Parametr m, dla którego prosta y = (2m − 1)x + 4 jest równoległa do y = 5x − 2 — równoległość kierunków z parametrem.
- Równoległobok o bokach 7 i 5 z przekątną 6 — cosinus kąta między przekątnymi — przekątne jako \(\vec{u} + \vec{v}\) i \(\vec{u} - \vec{v}\).
- Odcinek równoległy do AC, który dzieli pole trójkąta ABC na połowy — podział boków w zadanym stosunku.
- Środek ciężkości trójkąta z wierzchołkiem na okręgu x² + y² = 9 — wzór na środek ciężkości i zbiór jego możliwych położeń.
- Środki cięciw paraboli widzianych z wierzchołka pod kątem prostym — prostopadłość zapisana iloczynem skalarnym.
Więcej zadań znajdziesz w dziale geometria analityczna, a pełne arkusze w sekcji matura.
Dzisiejszy zestaw zadań → Trening liczenia w pamięci · 2 min