Wielokąty — suma kątów, wielokąt foremny i liczba przekątnych
Suma kątów wielokąta (n−2)·180°, kąty zewnętrzne, kąt wielokąta foremnego, liczba przekątnych n(n−3)/2 i parkietaże. 11 przykładów krok po kroku i ściąga.
Suma kątów wewnętrznych wielokąta o \(n\) bokach wynosi \((n - 2) \cdot 180^\circ\), suma kątów zewnętrznych wielokąta wypukłego zawsze \(360^\circ\), a liczba przekątnych \(\frac{n(n - 3)}{2}\). Z tych trzech wzorów wynika prawie wszystko, o co pytają zadania o wielokątach: kąt wielokąta foremnego, liczba boków wielokąta o danym kącie, liczba przekątnych dwunastokąta czy pytanie, czy da się wyłożyć podłogę płytkami w kształcie pięciokątów. Po tej lekcji będziesz wiedzieć, skąd te wzory się biorą (nie trzeba ich wkuwać na pamięć), odróżnisz wielokąt wypukły od wklęsłego, obliczysz kąty i kąt środkowy pięciokąta i ośmiokąta foremnego, wyznaczysz \(n\) z kąta albo z liczby przekątnych i sprawdzisz, które wielokąty foremne wypełniają płaszczyznę. Ten temat pojawia się na egzaminie ósmoklasisty (kąty w czworokątach i wielokątach foremnych) i na maturze podstawowej, gdzie zwykle jest pierwszym krokiem w zadaniu z planimetrii, ciągów albo prawdopodobieństwa.
Co to jest wielokąt? Wielokąt wypukły i wklęsły
Wielokąt to figura ograniczona łamaną zamkniętą, której boki się nie przecinają. Wielokąt o \(n\) bokach nazywamy \(n\)-kątem: ma \(n\) boków, \(n\) wierzchołków i \(n\) kątów wewnętrznych. Wielokątem o najmniejszej liczbie boków jest trójkąt (\(n = 3\)). Odcinek, który łączy dwa wierzchołki niesąsiednie, to przekątna.
W wielokącie wklęsłym są „wcięcia”. Kąt przy wierzchołku wcięcia jest kątem wklęsłym (ma ponad \(180^\circ\)), a niektóre przekątne wychodzą poza figurę, jak przekątna \(CE\) na rysunku. W wielokącie wypukłym każda przekątna leży w środku. Trójkąt jest zawsze wypukły, czworokąt może już być wklęsły (kształt grotu strzały). Jeśli zadanie nie mówi inaczej, w szkolnych zadaniach chodzi o wielokąty wypukłe.
Ile wynosi suma kątów wewnętrznych wielokąta? Wzór (n − 2) · 180°
Podstawą jest suma kątów trójkąta, czyli \(180^\circ\). Jej uzasadnienie przez prostą równoległą i kąty naprzemianległe znajdziesz w lekcji o kątach, trójkątach i twierdzeniu Pitagorasa. Każdy wielokąt da się pociąć na trójkąty, a wtedy kąty trójkątów składają się na kąty wielokąta.
Skąd ten wzór? Podział na trójkąty
Wybierz jeden wierzchołek \(A\) wielokąta wypukłego. Przekątne możesz z niego poprowadzić do wszystkich wierzchołków oprócz samego \(A\) i jego dwóch sąsiadów, czyli do \(n - 3\) wierzchołków. Te \(n - 3\) przekątne dzielą wielokąt na \(n - 2\) trójkąty. Kąty wszystkich trójkątów razem dają dokładnie kąty wielokąta: kąt przy \(A\) jest podzielony na kawałki, a kąt przy każdym z pozostałych wierzchołków należy w całości do jednego trójkąta albo jest podzielony przekątną między dwa trójkąty. Stąd suma \((n - 2) \cdot 180^\circ\).
Drugi sposób: wybierz punkt \(O\) wewnątrz wielokąta i połącz go ze wszystkimi wierzchołkami. Powstaje \(n\) trójkątów, czyli \(n \cdot 180^\circ\). Kąty przy \(O\) nie są kątami wielokąta, a razem tworzą kąt pełny, więc trzeba je odjąć:
Oba sposoby dają ten sam wynik. Wzór działa też dla wielokątów wklęsłych: każdy wielokąt da się podzielić przekątnymi na \(n - 2\) trójkąty, trzeba tylko wybierać przekątne leżące w środku figury. Kąt wklęsły liczy się wtedy z pełną miarą, np. pięciokąt wklęsły z pierwszego rysunku ma kąty około \(90^\circ\), \(90^\circ\), \(50^\circ\), \(260^\circ\) i \(50^\circ\), razem \(540^\circ\).
Sumy kątów, które warto znać
Każdy dodatkowy bok zwiększa sumę o \(180^\circ\), bo dochodzi jeden trójkąt:
- trójkąt: \(180^\circ\), czworokąt: \(360^\circ\), pięciokąt: \(540^\circ\),
- sześciokąt: \(720^\circ\), siedmiokąt: \(900^\circ\), ośmiokąt: \(1080^\circ\),
- dziewięciokąt: \(1260^\circ\), dziesięciokąt: \(1440^\circ\), dwunastokąt: \(1800^\circ\).
W drugą stronę: z sumy kątów wyznaczysz liczbę boków. Podziel sumę przez \(180^\circ\) i dodaj \(2\). Jeśli wynik nie jest liczbą całkowitą, wielokąt o takiej sumie nie istnieje. Suma kątów wewnętrznych jest zawsze wielokrotnością \(180^\circ\).
Czworokąty: suma kątów 360°
Każdy czworokąt (kwadrat, prostokąt, romb, trapez, deltoid, czworokąt dowolny, także wklęsły) ma sumę kątów \(2 \cdot 180^\circ = 360^\circ\), bo jedna przekątna dzieli go na dwa trójkąty. Z tego wynikają znane własności:
- w równoległoboku kąty przy jednym boku sumują się do \(180^\circ\), a kąty przeciwległe są równe;
- w trapezie kąty przy każdym ramieniu sumują się do \(180^\circ\) (to kąty jednostronne przy prostych równoległych);
- w czworokącie wpisanym w okrąg kąty przeciwległe sumują się do \(180^\circ\).
Odwrotnie: jeśli dwa kąty przy jednym boku czworokąta sumują się do \(180^\circ\), to dwa boki wychodzące z końców tego boku (drugie ramiona tych kątów) są równoległe i czworokąt jest trapezem (lub równoległobokiem).
Suma kątów zewnętrznych wielokąta wypukłego = 360°
Kąt zewnętrzny wielokąta przy danym wierzchołku to kąt między jednym bokiem a przedłużeniem sąsiedniego boku. Jest przyległy do kąta wewnętrznego, więc jeśli kąt wewnętrzny ma miarę \(\alpha\), to zewnętrzny ma \(180^\circ - \alpha\). Przy każdym wierzchołku liczymy jeden kąt zewnętrzny.
Rachunek: kąt wewnętrzny i zewnętrzny przy jednym wierzchołku dają \(180^\circ\), więc wszystkie razem \(n \cdot 180^\circ\). Odejmij sumę kątów wewnętrznych:
Jest też intuicja bez wzorów. Wyobraź sobie, że idziesz wzdłuż brzegu wielokąta. Na każdym wierzchołku skręcasz w lewo dokładnie o kąt zewnętrzny. Po obejściu całej figury patrzysz w tym samym kierunku co na początku, więc wykonałeś pełny obrót, czyli \(360^\circ\). Dlatego suma kątów zewnętrznych nie zależy od \(n\): dziesięciokąt ma po prostu więcej mniejszych skrętów niż trójkąt.
Ten fakt jest najkrótszą drogą do wielu odpowiedzi. Kąty zewnętrzne wielokąta wypukłego są dodatnie i sumują się do \(360^\circ\), więc na przykład najwyżej trzy z nich mogą być większe od \(90^\circ\) (przykład 11).
Kąt wielokąta foremnego — wzór i jak wyznaczyć n
Wielokąt foremny ma wszystkie boki równe i wszystkie kąty równe. Oba warunki są potrzebne: romb o kącie \(60^\circ\) ma równe boki, ale nie jest foremny, a prostokąt \(2 \times 5\) ma równe kąty, ale też nie jest foremny. Jedynie dla trójkąta równe boki wymuszają równe kąty. Foremny trójkąt to trójkąt równoboczny, a foremny czworokąt to kwadrat.
W \(n\)-kącie foremnym wszystkie \(n\) kątów jest równych, więc każdy to suma podzielona przez \(n\). Kąt zewnętrzny to \(360^\circ\) podzielone na \(n\) równych części.
Wartości, które pojawiają się najczęściej:
- trójkąt równoboczny \(60^\circ\), kwadrat \(90^\circ\), pięciokąt \(108^\circ\), sześciokąt \(120^\circ\),
- ośmiokąt \(135^\circ\), dziewięciokąt \(140^\circ\), dziesięciokąt \(144^\circ\), dwunastokąt \(150^\circ\),
- piętnastokąt \(156^\circ\), osiemnastokąt \(160^\circ\), dwudziestokąt \(162^\circ\).
Im więcej boków, tym kąt jest bliższy \(180^\circ\), ale nigdy go nie osiąga. Wielokąt foremny o bardzo wielu bokach wygląda prawie jak okrąg.
Jak wyznaczyć liczbę boków z kąta wielokąta foremnego?
Najprościej przez kąt zewnętrzny. Jeśli kąt wewnętrzny ma \(\alpha\), to zewnętrzny ma \(180^\circ - \alpha\), a liczba boków to
Wielokąt foremny o kącie \(\alpha\) istnieje tylko wtedy, gdy ten iloraz jest liczbą całkowitą co najmniej \(3\). Na przykład dla \(\alpha = 165^\circ\): \(n = 360 : 15 = 24\). Dla \(\alpha = 130^\circ\): \(360 : 50 = 7{,}2\), więc takiego wielokąta foremnego nie ma. Wielokątów foremnych, których kąt jest całkowitą liczbą stopni, jest dokładnie \(22\): tyle jest dzielników liczby \(360\) większych od \(2\) (od trójkąta do \(360\)-kąta z kątem \(179^\circ\)).
Środek wielokąta foremnego i kąt środkowy 360°/n
Każdy wielokąt foremny ma środek \(O\): punkt jednakowo oddalony od wszystkich wierzchołków (środek okręgu opisanego) i od wszystkich boków (środek okręgu wpisanego). Odcinki z \(O\) do wierzchołków dzielą \(n\)-kąt foremny na \(n\) przystających trójkątów równoramiennych.
Te trójkąty dają trzeci sposób na kąt wewnętrzny. Kąty przy podstawie trójkąta równoramiennego mają po \(\frac{1}{2}\left(180^\circ - \frac{360^\circ}{n}\right) = 90^\circ - \frac{180^\circ}{n}\), a kąt wielokąta składa się z dwóch takich kątów z sąsiednich trójkątów: \(180^\circ - \frac{360^\circ}{n}\). Zgadza się ze wzorem.
Pięciokąt foremny
- Kąt wewnętrzny \(108^\circ\), kąt zewnętrzny i środkowy \(72^\circ\), kąty przy podstawie trójkąta środkowego \(54^\circ\).
- Ma \(5\) przekątnych, wszystkie równej długości. Tworzą gwiazdę pięcioramienną (pentagram) o kątach \(36^\circ\) w ramionach.
- Trójkąt z dwóch boków i przekątnej (np. \(ABC\)) ma kąty \(108^\circ\), \(36^\circ\), \(36^\circ\).
- Stosunek przekątnej do boku to złota liczba \(\frac{1 + \sqrt{5}}{2} \approx 1{,}618\) (przykład 8).
Ośmiokąt foremny
- Kąt wewnętrzny \(135^\circ\), kąt zewnętrzny i środkowy \(45^\circ\), kąty przy podstawie trójkąta środkowego \(67{,}5^\circ\).
- Ma \(20\) przekątnych trzech różnych długości. Cztery najdłuższe przechodzą przez środek.
- Powstaje z kwadratu przez odcięcie czterech jednakowych trójkątów prostokątnych równoramiennych z narożników (przykład 9). Pole ośmiokąta foremnego o boku \(a\) to \(2(1 + \sqrt{2})a^2\).
Sześciokąt foremny jest wyjątkowy, bo jego trójkąty środkowe są równoboczne (kąt środkowy \(60^\circ\)). Wzory na jego pole, przekątne i promienie omawia osobna lekcja o polu sześciokąta foremnego i jego przekątnych, więc tutaj go pomijamy.
Ile przekątnych ma wielokąt? Wzór n(n − 3)/2
Z każdego wierzchołka \(n\)-kąta wychodzi \(n - 3\) przekątnych: łączysz go ze wszystkimi wierzchołkami oprócz niego samego i dwóch sąsiadów (z sąsiadami łączą go boki). Wierzchołków jest \(n\), więc iloczyn \(n(n - 3)\) liczy przekątne, ale każdą dwa razy, raz z każdego końca. Stąd:
Ten sam wynik daje kombinatoryka. Wszystkich odcinków łączących dwa spośród \(n\) wierzchołków jest \(\binom{n}{2} = \frac{n(n - 1)}{2}\), a \(n\) z nich to boki:
Symbol Newtona i zliczanie par wyjaśnia lekcja o kombinacjach, permutacjach i wariacjach. Liczby przekątnych dla najczęstszych wielokątów:
- czworokąt: \(2\), pięciokąt: \(5\), sześciokąt: \(9\), siedmiokąt: \(14\),
- ośmiokąt: \(20\), dziewięciokąt: \(27\), dziesięciokąt: \(35\), dwunastokąt: \(54\), dwudziestokąt: \(170\).
Trójkąt nie ma przekątnych (\(\frac{3 \cdot 0}{2} = 0\)), a pięciokąt jest jedynym wielokątem, który ma tyle samo przekątnych co boków. Wzór na liczbę przekątnych nie zależy od tego, czy wielokąt jest foremny ani czy jest wypukły: liczy pary niesąsiednich wierzchołków.
Jak wyznaczyć n z liczby przekątnych?
Jeśli wielokąt ma \(p\) przekątnych, to \(\frac{n(n - 3)}{2} = p\), czyli \(n^2 - 3n - 2p = 0\). To równanie kwadratowe: bierzesz pierwiastek dodatni i sprawdzasz, czy jest liczbą naturalną. Jeśli wyróżnik nie jest kwadratem liczby całkowitej, wielokąt o takiej liczbie przekątnych nie istnieje (przykład 5). W zadaniach zamkniętych często szybciej jest sprawdzić kilka kolejnych \(n\) w pamięci: \(5, 9, 14, 20, 27, 35, 44, 54, \ldots\)
Parkietaże: które wielokąty foremne wypełniają płaszczyznę?
Parkietaż (kafelkowanie) to pokrycie płaszczyzny wielokątami bez luk i bez nakładania się. W każdym wierzchołku parkietażu kąty spotykających się płytek muszą razem dać dokładnie \(360^\circ\).
Jeśli używamy tylko jednego rodzaju wielokąta foremnego i w wierzchołku spotyka się \(k\) płytek, to \(k \cdot \alpha_n = 360^\circ\), więc kąt \(\alpha_n\) musi dzielić \(360^\circ\). Sprawdź po kolei:
- trójkąt równoboczny: \(360 : 60 = 6\) płytek w wierzchołku, pasuje;
- kwadrat: \(360 : 90 = 4\), pasuje;
- pięciokąt foremny: \(360 : 108 = 3{,}33\ldots\), nie pasuje: trzy pięciokąty zostawiają lukę \(36^\circ\), a czwarty się nie zmieści;
- sześciokąt foremny: \(360 : 120 = 3\), pasuje (stąd plaster miodu);
- dla \(n \ge 7\) kąt jest większy od \(120^\circ\) i mniejszy od \(180^\circ\), więc w wierzchołku mieszczą się mniej niż trzy, a więcej niż dwie płytki, co jest niemożliwe.
Gdy łączymy różne wielokąty foremne, możliwości jest więcej. Klasyczna podłoga łazienkowa to ośmiokąty foremne z małymi kwadratami (\(135^\circ + 135^\circ + 90^\circ = 360^\circ\)). Pasują też np. kwadrat, sześciokąt i dwunastokąt (\(90^\circ + 120^\circ + 150^\circ\)) oraz trójkąt i dwa dwunastokąty (\(60^\circ + 150^\circ + 150^\circ\)). Uwaga: suma \(360^\circ\) w jednym punkcie to warunek konieczny, ale nie zawsze wystarczający. Dwa pięciokąty foremne i dziesięciokąt foremny (\(108^\circ + 108^\circ + 144^\circ = 360^\circ\)) pasują wokół jednego punktu, a mimo to takim zestawem nie wyłożysz całej płaszczyzny.
Przykłady rozwiązane krok po kroku
Jak rozwiązywać zadania o kątach i przekątnych wielokąta?
- Ustal, czego dotyczy pytanie: suma kątów, pojedynczy kąt wielokąta foremnego, kąt zewnętrzny czy liczba przekątnych.
- Zapisz właściwy wzór: \((n - 2) \cdot 180^\circ\), \(180^\circ - \frac{360^\circ}{n}\), \(\frac{360^\circ}{n}\) albo \(\frac{n(n - 3)}{2}\).
- Jeśli szukasz \(n\), ułóż równanie z danych i rozwiąż je. Przy kącie wielokąta foremnego najszybciej przejść przez kąt zewnętrzny.
- Sprawdź, czy \(n\) jest liczbą naturalną co najmniej \(3\). Jeśli nie, odpowiedź brzmi „taki wielokąt nie istnieje”.
- Przy wielokącie wypukłym sprawdź, czy każdy kąt wewnętrzny jest mniejszy od \(180^\circ\) (a każdy kąt zewnętrzny dodatni).
- Sprawdź wynik w drugą stronę: podstaw \(n\) do wzoru i porównaj z danymi.
Przykład 1: kąty pięciokąta w stosunku 4 : 5 : 5 : 6 : 7
Miary kątów pięciokąta wypukłego są w stosunku \(4 : 5 : 5 : 6 : 7\). Oblicz miarę największego kąta.
Rozwiązanie. Suma kątów pięciokąta to \((5 - 2) \cdot 180^\circ = 540^\circ\). Oznacz kąty \(4x, 5x, 5x, 6x, 7x\). Wtedy \(27x = 540^\circ\), więc \(x = 20^\circ\). Kąty mają \(80^\circ\), \(100^\circ\), \(100^\circ\), \(120^\circ\) i \(140^\circ\). Wszystkie są mniejsze od \(180^\circ\), więc taki pięciokąt wypukły istnieje. Sprawdzenie: \(80 + 100 + 100 + 120 + 140 = 540\).
Odpowiedź: największy kąt ma \(140^\circ\).
Przykład 2: brakujące kąty czworokąta (egzamin ósmoklasisty)
W czworokącie \(ABCD\) kąt przy wierzchołku \(A\) ma \(75^\circ\), kąt przy \(B\) jest o \(30^\circ\) większy od kąta przy \(A\), a kąt przy \(C\) jest dwa razy większy od kąta przy \(D\). Oblicz kąty \(C\) i \(D\). Uzasadnij, że boki \(AD\) i \(BC\) są równoległe.
Rozwiązanie. Kąt \(B\) ma \(75^\circ + 30^\circ = 105^\circ\). Suma kątów czworokąta to \(360^\circ\), więc \(|\angle C| + |\angle D| = 360^\circ - 75^\circ - 105^\circ = 180^\circ\). Skoro \(|\angle C| = 2|\angle D|\), to \(3|\angle D| = 180^\circ\), czyli \(|\angle D| = 60^\circ\) i \(|\angle C| = 120^\circ\).
Kąty \(A\) i \(B\) leżą przy wspólnym boku \(AB\) i sumują się do \(75^\circ + 105^\circ = 180^\circ\). To kąty jednostronne przy prostych \(AD\) i \(BC\) przeciętych prostą \(AB\), a jednostronne sumują się do \(180^\circ\) wtedy i tylko wtedy, gdy proste są równoległe.
Odpowiedź: \(|\angle C| = 120^\circ\), \(|\angle D| = 60^\circ\); \(AD \parallel BC\), więc \(ABCD\) jest trapezem.
Przykład 3: kąt wewnętrzny o 100° większy od zewnętrznego
Kąt wewnętrzny wielokąta foremnego jest o \(100^\circ\) większy od jego kąta zewnętrznego. Ile boków ma ten wielokąt? Czy istnieje wielokąt foremny o kącie wewnętrznym \(130^\circ\)?
Rozwiązanie. Oznacz kąt wewnętrzny przez \(\alpha\). Kąt zewnętrzny to \(180^\circ - \alpha\), więc
Kąt zewnętrzny ma \(40^\circ\), a \(n = 360 : 40 = 9\). Sprawdzenie: \(\frac{7 \cdot 180^\circ}{9} = 140^\circ\). Dla kąta \(130^\circ\) kąt zewnętrzny ma \(50^\circ\), a \(360 : 50 = 7{,}2\) nie jest liczbą całkowitą.
Odpowiedź: dziewięciokąt foremny; wielokąt foremny o kącie \(130^\circ\) nie istnieje.
Przykład 4: suma kątów wewnętrznych cztery razy większa od sumy zewnętrznych
Suma kątów wewnętrznych wielokąta wypukłego jest cztery razy większa od sumy jego kątów zewnętrznych. Ile przekątnych ma ten wielokąt?
Rozwiązanie. Suma kątów zewnętrznych to zawsze \(360^\circ\), więc suma wewnętrznych wynosi \(4 \cdot 360^\circ = 1440^\circ\). Stąd \((n - 2) \cdot 180^\circ = 1440^\circ\), czyli \(n - 2 = 8\) i \(n = 10\). Liczba przekątnych:
Odpowiedź: to dziesięciokąt, który ma \(35\) przekątnych.
Przykład 5: ile boków ma wielokąt o 44 przekątnych?
Ile przekątnych ma dwunastokąt? Ile boków ma wielokąt, który ma \(44\) przekątne? Czy istnieje wielokąt, który ma dokładnie \(30\) przekątnych?
Rozwiązanie. Dwunastokąt: \(\frac{12 \cdot 9}{2} = 54\). Dla \(44\) przekątnych:
Liczba boków jest dodatnia, więc \(n = 11\). Sprawdzenie: \(\frac{11 \cdot 8}{2} = 44\). Dla \(30\) przekątnych równanie \(n^2 - 3n - 60 = 0\) ma wyróżnik \(\Delta = 9 + 240 = 249\), który nie jest kwadratem liczby całkowitej, więc \(n\) nie jest liczbą naturalną. Widać to też z ciągu \(27, 35\): dziewięciokąt ma \(27\) przekątnych, dziesięciokąt już \(35\).
Odpowiedź: dwunastokąt ma \(54\) przekątne; wielokąt o \(44\) przekątnych to jedenastokąt; wielokąt o \(30\) przekątnych nie istnieje.
Przykład 6: trzy razy więcej przekątnych niż boków
Wielokąt ma trzy razy więcej przekątnych niż boków. Oblicz sumę jego kątów wewnętrznych.
Rozwiązanie. Warunek to \(\frac{n(n - 3)}{2} = 3n\). Dzielimy obie strony przez \(n > 0\): \(\frac{n - 3}{2} = 3\), więc \(n - 3 = 6\) i \(n = 9\). Sprawdzenie: dziewięciokąt ma \(27\) przekątnych, a \(27 = 3 \cdot 9\). Suma kątów: \((9 - 2) \cdot 180^\circ = 1260^\circ\).
Odpowiedź: \(1260^\circ\).
Przykład 7: kąty między przekątnymi pięciokąta foremnego
W pięciokącie foremnym \(ABCDE\) przekątne \(AC\) i \(BD\) przecinają się w punkcie \(P\). Oblicz miary kątów \(BAC\), \(ACD\) i \(APB\).
Rozwiązanie. Trójkąt \(ABC\) jest równoramienny (\(|AB| = |BC|\)) z kątem \(108^\circ\) przy \(B\). Kąty przy podstawie mają po
więc \(|\angle BAC| = |\angle BCA| = 36^\circ\). Kąt \(ACD\) to kąt pięciokąta przy \(C\) bez kąta \(BCA\): \(108^\circ - 36^\circ = 72^\circ\).
Z tego samego powodu w trójkącie \(BCD\) jest \(|\angle CBD| = 36^\circ\), więc \(|\angle ABD| = 108^\circ - 36^\circ = 72^\circ\). W trójkącie \(ABP\) znamy dwa kąty: \(|\angle BAP| = 36^\circ\) i \(|\angle ABP| = 72^\circ\). Trzeci kąt:
Odpowiedź: \(|\angle BAC| = 36^\circ\), \(|\angle ACD| = 72^\circ\), \(|\angle APB| = 72^\circ\) (przekątne przecinają się pod kątami \(72^\circ\) i \(108^\circ\)).
Przykład 8: przekątna pięciokąta foremnego o boku 2 (matura PP/PR)
Oblicz długość przekątnej pięciokąta foremnego o boku \(2\).
Rozwiązanie. Skorzystaj z kątów z przykładu 7. Oznacz bok przez \(a\), przekątną przez \(d\). W trójkącie \(ABP\) kąty przy \(B\) i \(P\) mają po \(72^\circ\), więc jest równoramienny: \(|AP| = |AB| = a\). Stąd \(|PC| = d - a\). W trójkącie \(PBC\) kąty przy \(B\) i \(C\) mają po \(36^\circ\), więc \(|PB| = |PC| = d - a\), a kąt przy \(P\) ma \(108^\circ\).
Trójkąty \(ABC\) (kąty \(36^\circ, 108^\circ, 36^\circ\), boki \(a, a, d\)) i \(PBC\) (kąty \(36^\circ, 108^\circ, 36^\circ\), boki \(d - a, d - a, a\)) są podobne z cechy kk. Podstawa do ramienia daje proporcję (cechy podobieństwa powtórzysz w lekcji o podobieństwie trójkątów):
Dodatni pierwiastek to \(d = \frac{1 + \sqrt{5}}{2} \, a\). Dla \(a = 2\): \(d = 1 + \sqrt{5} \approx 3{,}24\). Na maturze rozszerzonej można to samo dostać z trygonometrii: w trójkącie \(ABC\) mamy \(d = 2a \cos 36^\circ\), a \(\cos 36^\circ = \frac{1 + \sqrt{5}}{4}\).
Odpowiedź: \(d = 1 + \sqrt{5}\).
Przykład 9: blat w kształcie ośmiokąta foremnego
Stolarz wycina z kwadratowej płyty blat w kształcie ośmiokąta foremnego o boku \(4\) dm, odcinając cztery jednakowe narożniki. Jaki bok ma płyta? Oblicz pole blatu i ustal, jaki procent płyty idzie do odpadu.
Rozwiązanie. Kąt ośmiokąta foremnego ma \(135^\circ\), więc odcięte narożniki to trójkąty prostokątne równoramienne (kąty \(45^\circ, 45^\circ, 90^\circ\)). Ich przeciwprostokątna to bok ośmiokąta, \(4\) dm, więc przyprostokątna ma \(x = \frac{4}{\sqrt{2}} = 2\sqrt{2}\) dm. Bok płyty to przyprostokątna, bok ośmiokąta i przyprostokątna:
Pole płyty to \((4 + 4\sqrt{2})^2 = 16 + 32\sqrt{2} + 32 = 48 + 32\sqrt{2}\). Cztery narożniki mają razem \(4 \cdot \frac{1}{2} \cdot (2\sqrt{2})^2 = 16\). Pole blatu:
Zgadza się ze wzorem \(2(1 + \sqrt{2})a^2 = 2(1 + \sqrt{2}) \cdot 16\). Odpad to \(\frac{16}{48 + 32\sqrt{2}} \approx 0{,}172\), czyli około \(17\%\) płyty.
Odpowiedź: płyta ma bok \(4 + 4\sqrt{2} \approx 9{,}66\) dm, blat ma pole \(32 + 32\sqrt{2} \approx 77{,}25\) dm², a odpad to około \(17\%\).
Przykład 10: jaki wielokąt dopasować w parkietażu?
W jednym wierzchołku parkietażu spotykają się kwadrat, sześciokąt foremny i pewien \(n\)-kąt foremny. Oblicz \(n\). Czy w wierzchołku mogą się spotkać dwa ośmiokąty foremne i trójkąt równoboczny?
Rozwiązanie. Kąty w wierzchołku sumują się do \(360^\circ\). Na \(n\)-kąt zostaje \(360^\circ - 90^\circ - 120^\circ = 150^\circ\), więc kąt zewnętrzny ma \(30^\circ\) i \(n = 360 : 30 = 12\). Dwa ośmiokąty zajmują \(2 \cdot 135^\circ = 270^\circ\), zostaje \(90^\circ\), a trójkąt równoboczny ma \(60^\circ\). Zostałaby luka \(30^\circ\). Do dwóch ośmiokątów pasuje dopiero kwadrat.
Odpowiedź: \(n = 12\) (dwunastokąt foremny); dwa ośmiokąty i trójkąt nie pasują, potrzebny jest kwadrat.
Przykład 11: ile kątów ostrych może mieć wielokąt wypukły? (PR, dowód)
Uzasadnij, że wielokąt wypukły ma co najwyżej trzy kąty ostre.
Rozwiązanie. Jeśli kąt wewnętrzny jest ostry (\(\alpha < 90^\circ\)), to kąt zewnętrzny przy tym wierzchołku ma \(180^\circ - \alpha > 90^\circ\). Przypuśćmy, że kątów ostrych jest co najmniej cztery. Wtedy cztery kąty zewnętrzne mają razem więcej niż \(4 \cdot 90^\circ = 360^\circ\), a pozostałe kąty zewnętrzne są dodatnie (wielokąt jest wypukły). Suma kątów zewnętrznych byłaby większa od \(360^\circ\), a jest równa \(360^\circ\). Sprzeczność.
Granica jest osiągalna: każdy trójkąt ostrokątny ma trzy kąty ostre, a czworokąt o kątach \(80^\circ, 80^\circ, 80^\circ, 120^\circ\) ma ich trzy przy sumie \(360^\circ\).
Odpowiedź: co najwyżej trzy kąty ostre.
Typowe błędy w zadaniach o wielokątach
- Mnożenie \(n \cdot 180^\circ\). Suma kątów wewnętrznych to \((n - 2) \cdot 180^\circ\). Szybki test: czworokąt musi dać \(360^\circ\), nie \(720^\circ\).
- Suma kątów zewnętrznych zależna od \(n\). Dla każdego wielokąta wypukłego wynosi \(360^\circ\). Rośnie liczba kątów, ale każdy jest mniejszy.
- Zapomniane dzielenie przez 2 przy przekątnych. \(n(n - 3)\) liczy każdą przekątną dwa razy. Ośmiokąt ma \(20\), a nie \(40\) przekątnych.
- \(\binom{n}{2}\) bez odjęcia boków. Liczba wszystkich odcinków między wierzchołkami to nie liczba przekątnych, trzeba odjąć \(n\) boków.
- „Foremny, bo ma równe boki”. Romb ma równe boki i nie jest foremny. Potrzebne są równe boki i równe kąty.
- Ułamkowe \(n\). Gdy z równania wychodzi \(n = 7{,}2\), odpowiedź brzmi „taki wielokąt nie istnieje”, a nie „około siedmiu boków”.
- Kąt środkowy pomylony z kątem wewnętrznym. W ośmiokącie foremnym kąt środkowy ma \(45^\circ\), a kąt wewnętrzny \(135^\circ\). Razem dają \(180^\circ\), co ułatwia sprawdzenie.
- Kąt wklęsły liczony jak zwykły. W wielokącie wklęsłym kąt przy wcięciu ma więcej niż \(180^\circ\), a nie tyle, ile widać „od zewnątrz”.
Najczęstsze pytania o wielokąty
Czy wzór (n − 2) · 180° działa dla wielokątów wklęsłych?
Tak. Każdy wielokąt (bez przecinających się boków) da się podzielić przekątnymi leżącymi w środku na \(n - 2\) trójkąty. Trzeba tylko pamiętać, że kąt wklęsły ma więcej niż \(180^\circ\). Wzór na sumę kątów zewnętrznych \(360^\circ\) w prostej postaci dotyczy wielokątów wypukłych.
Ile przekątnych ma trójkąt, czworokąt i pięciokąt?
Trójkąt nie ma żadnej, czworokąt ma \(2\), pięciokąt \(5\). Kolejne liczby to \(9, 14, 20, 27, 35\) dla sześciokąta, siedmiokąta, ośmiokąta, dziewięciokąta i dziesięciokąta.
Ile kątów prostych może mieć wielokąt wypukły?
Cztery kąty proste ma tylko prostokąt: ich kąty zewnętrzne dają już \(4 \cdot 90^\circ = 360^\circ\), więc innych wierzchołków być nie może. Wielokąt wypukły o pięciu lub więcej bokach ma co najwyżej trzy kąty proste.
Czy istnieje wielokąt foremny o kącie 175°?
Tak. Kąt zewnętrzny ma \(5^\circ\), więc \(n = 360 : 5 = 72\). To siedemdziesięciodwukąt foremny. Ogólnie wielokąt foremny o kącie \(\alpha\) istnieje, gdy \(180^\circ - \alpha\) dzieli \(360^\circ\) i daje co najmniej \(3\).
Ściąga — wielokąty
- Suma kątów wewnętrznych \(n\)-kąta: \((n - 2) \cdot 180^\circ\). Czworokąt \(360^\circ\), pięciokąt \(540^\circ\), sześciokąt \(720^\circ\).
- Suma kątów zewnętrznych wielokąta wypukłego: \(360^\circ\). Kąt zewnętrzny \(= 180^\circ -\) kąt wewnętrzny.
- Wielokąt wypukły: wszystkie kąty mniejsze od \(180^\circ\); wklęsły: co najmniej jeden większy.
- \(n\)-kąt foremny: kąt wewnętrzny \(180^\circ - \frac{360^\circ}{n}\), kąt zewnętrzny i środkowy \(\frac{360^\circ}{n}\).
- Liczba boków z kąta foremnego: \(n = \frac{360^\circ}{180^\circ - \alpha}\) (musi wyjść liczba całkowita).
- Pięciokąt foremny: \(108^\circ\), środkowy \(72^\circ\), przekątna \(\frac{1 + \sqrt{5}}{2} \, a\). Ośmiokąt foremny: \(135^\circ\), środkowy \(45^\circ\), pole \(2(1 + \sqrt{2})a^2\).
- Z jednego wierzchołka: \(n - 3\) przekątnych, \(n - 2\) trójkąty. Wszystkich przekątnych: \(\frac{n(n - 3)}{2}\).
- Parkietaż z jednego rodzaju wielokąta foremnego: tylko trójkąty, kwadraty, sześciokąty. W każdym wierzchołku kąty dają \(360^\circ\).
Sprawdź się
Rozwiąż te zadania samodzielnie, a potem porównaj z rozwiązaniem na stronie zadania:
- Kąty wielokąta wypukłego tworzą ciąg arytmetyczny od 100° z różnicą 10° — suma \((n - 2) \cdot 180^\circ\) połączona z sumą ciągu arytmetycznego; pamiętaj o warunku wypukłości.
- Dla ilu n przekątna odcinająca trójkąt ma prawdopodobieństwo między 0,05 a 0,1 — najpierw policz, ile przekątnych odcina od \(n\)-kąta trójkąt.
- Losowy trójkąt z wierzchołków dwunastokąta foremnego jest rozwartokątny — kąt środkowy \(30^\circ\) i kąt wpisany w okrąg opisany.
- Trójkąty rozwartokątne o wierzchołkach w dwunastokącie foremnym — ta sama figura w wersji konkursowej.
- Sześciokąt wpisany w okrąg o bokach na przemian 2 i 5 — sześciokąt nieforemny, ale o równych kątach; suma \(720^\circ\) daje kąt \(120^\circ\).
Więcej zadań z geometrii płaskiej znajdziesz w dziale zadania z planimetrii, a pełne arkusze egzaminacyjne na stronie matura.
Dzisiejszy zestaw zadań → Trening liczenia w pamięci · 2 min