Fale i efekt Dopplera — dlaczego syrena karetki zmienia ton
Długość fali, częstotliwość i prędkość, echo, interferencja, fale stojące w strunie i piszczałce oraz efekt Dopplera dla ruchomego źródła i obserwatora.
Kiedy karetka na sygnale mija cię na ulicy, ton syreny nagle się obniża. Nietoperz lata w ciemności, nie uderzając w ściany, lekarz ogląda płód w łonie matki bez żadnego cięcia, a astronomowie wiedzą, że Wszechświat się rozszerza. Wszystko to wynika z właściwości fal. Po tej lekcji opiszesz falę za pomocą długości, częstotliwości i prędkości, obliczysz odległość z echa, rozpoznasz warunki wzmocnienia i wygaszenia fal, wyznaczysz częstotliwości fal stojących w strunie i piszczałce oraz zastosujesz wzory na efekt Dopplera. Podstawy to materiał klasy 8, dalsze części — liceum i matury rozszerzonej.
Czym jest fala
Fala to rozchodzące się w przestrzeni zaburzenie, które przenosi energię, ale nie przenosi materii. Gdy po stadionie przechodzi „meksykańska fala”, kibice tylko wstają i siadają w miejscu, a fala obiega trybuny. Tak samo cząsteczki wody pod falą morską kołyszą się w miejscu, a fala płynie do brzegu.
- fala poprzeczna — cząsteczki drgają prostopadle do kierunku rozchodzenia się fali (fala na linie, fale na wodzie w przybliżeniu, fale elektromagnetyczne)
- fala podłużna — cząsteczki drgają wzdłuż kierunku rozchodzenia się, tworząc zagęszczenia i rozrzedzenia (dźwięk w powietrzu, fala na sprężynie ściskanej wzdłuż)
Fale mechaniczne (dźwięk, fale na wodzie, fale sejsmiczne) potrzebują ośrodka — dlatego w próżni kosmosu nie słychać wybuchów. Fale elektromagnetyczne (światło, radio, promieniowanie rentgenowskie) rozchodzą się także w próżni.
Długość, częstotliwość, prędkość
- długość fali \(\lambda\) — odległość między dwoma najbliższymi punktami drgającymi tak samo (np. między sąsiednimi grzbietami)
- częstotliwość \(f\) — liczba drgań na sekundę; wyznacza ją źródło fali
- prędkość fali \(v\) — zależy od ośrodka
W czasie jednego okresu fala przesuwa się o jedną długość fali, więc
Gdy fala przechodzi z jednego ośrodka do drugiego, jej częstotliwość się nie zmienia (narzuca ją źródło), a zmieniają się prędkość i długość fali.
Dźwięk w powietrzu rozchodzi się z prędkością około \(340\ \tfrac{\text{m}}{\text{s}}\), w wodzie około \(1500\ \tfrac{\text{m}}{\text{s}}\), w stali około \(5000\ \tfrac{\text{m}}{\text{s}}\). Człowiek słyszy dźwięki o częstotliwościach od około \(20\ \text{Hz}\) do \(20\ \text{kHz}\); niższe to infradźwięki (słyszą je słonie i wieloryby), wyższe — ultradźwięki (słyszą je psy i nietoperze, używa ich USG).
Przykład 1 — długość fali dźwięku
Jaka jest długość fali dźwięku „a” o częstotliwości \(440\ \text{Hz}\) w powietrzu, a jaka ultradźwięków USG o częstotliwości \(3\ \text{MHz}\) w tkance miękkiej (\(v \approx 1540\ \tfrac{\text{m}}{\text{s}}\))?
- \(\lambda = \tfrac{340}{440} \approx 0{,}77\ \text{m}\).
- \(\lambda = \tfrac{1540}{3 \cdot 10^{6}} \approx 0{,}51\ \text{mm}\) — tak krótkie fale pozwalają zobaczyć szczegóły rzędu milimetra.
Odbicie i echo
Fala odbija się od przeszkód. Echo słyszymy, gdy dźwięk wraca po co najmniej około \(0{,}1\ \text{s}\) (wcześniej zlewa się z dźwiękiem pierwotnym). Mierząc czas powrotu echa, można zmierzyć odległość — tak działa echolot, sonar, radar i echolokacja nietoperzy.
Przykład 2 — echo w górach
Turysta krzyknął i usłyszał echo od skalnej ściany po \(0{,}6\ \text{s}\). Jak daleko jest ściana?
- Dźwięk przebył drogę do ściany i z powrotem: \(s = v t = 340 \cdot 0{,}6 = 204\ \text{m}\).
- Odległość to połowa: \(102\ \text{m}\).
Najczęstszy błąd to zapomnienie o podzieleniu przez dwa.
Interferencja — fale się nakładają
Gdy w jednym miejscu spotykają się dwie fale, ich wychylenia się dodają. Jeśli fale o tej samej częstotliwości docierają z dwóch źródeł, wynik zależy od różnicy dróg \(\Delta s\):
- wzmocnienie, gdy \(\Delta s = n\lambda\) (grzbiet spotyka grzbiet)
- wygaszenie, gdy \(\Delta s = \left(n + \tfrac12\right)\lambda\) (grzbiet spotyka dolinę)
Na wygaszaniu fal opierają się słuchawki z aktywną redukcją hałasu: mikrofon „słyszy” hałas, a głośnik emituje falę przesuniętą o pół długości fali. Interferencja światła tłumaczy kolory baniek mydlanych i plam benzyny na wodzie, a siatka dyfrakcyjna rozszczepia światło na barwy.
Fale stojące
Fala odbita od końca struny nakłada się na falę padającą. Przy odpowiednich częstotliwościach powstaje fala stojąca: niektóre punkty (węzły) w ogóle nie drgają, a inne (strzałki) drgają z największą amplitudą. Odległość między sąsiednimi węzłami to \(\tfrac{\lambda}{2}\).
Ze schematu: \(L = n\tfrac{\lambda}{2}\), więc dozwolone częstotliwości struny to
Ton podstawowy (\(n = 1\)) decyduje o wysokości dźwięku, a wyższe harmoniczne — o jego barwie (dlatego to samo „a” brzmi inaczej na skrzypcach i na fortepianie). Gitarzysta skraca strunę, przyciskając ją do progu, i podnosi w ten sposób ton.
W piszczałkach (organy, flet, butelka, w którą dmuchamy) drga słup powietrza. Na końcu otwartym jest strzałka, na zamkniętym — węzeł:
- piszczałka otwarta z obu stron: \(f_n = n\tfrac{v}{2L}\)
- piszczałka zamknięta z jednej strony: \(f_n = (2n - 1)\tfrac{v}{4L}\) — tylko nieparzyste harmoniczne, a ton podstawowy jest o oktawę niższy niż w otwartej rurze tej samej długości
Efekt Dopplera
Gdy źródło dźwięku zbliża się do nas, kolejne grzbiety fali są wysyłane coraz bliżej nas — docierają częściej, więc słyszymy wyższy dźwięk. Gdy źródło się oddala — niższy. Ten sam efekt występuje, gdy to obserwator się porusza.
Dla źródła poruszającego się z prędkością \(v_z\) (obserwator nieruchomy, \(v\) — prędkość dźwięku):
Dla obserwatora poruszającego się z prędkością \(v_o\) (źródło nieruchome):
Łatwa reguła pamięciowa: zbliżanie zawsze podwyższa częstotliwość, oddalanie ją obniża; ruch źródła zmienia mianownik, ruch obserwatora — licznik.
Przykład 3 — karetka
Syrena karetki ma częstotliwość \(700\ \text{Hz}\). Karetka jedzie z prędkością \(20\ \tfrac{\text{m}}{\text{s}}\) (\(72\ \tfrac{\text{km}}{\text{h}}\)). Jaki dźwięk słyszy stojący pieszy, gdy karetka się zbliża, a jaki, gdy się oddala? Prędkość dźwięku \(340\ \tfrac{\text{m}}{\text{s}}\).
- Zbliżanie: \(f' = 700 \cdot \tfrac{340}{320} \approx 744\ \text{Hz}\).
- Oddalanie: \(f' = 700 \cdot \tfrac{340}{360} \approx 661\ \text{Hz}\).
W chwili mijania ton spada o około \(80\ \text{Hz}\) — to ponad cały ton w skali muzycznej, stąd charakterystyczne „iiiii–ooooo”.
Efekt Dopplera ma mnóstwo zastosowań: policyjny radar mierzy prędkość samochodów z przesunięcia częstotliwości fali odbitej od auta, USG dopplerowskie mierzy prędkość przepływu krwi, a nietoperze oceniają, czy ofiara się zbliża. Dla światła efekt Dopplera przesuwa linie widmowe oddalających się galaktyk ku czerwieni — to jeden z głównych dowodów na rozszerzanie się Wszechświata.
Najczęstsze błędy
- przekonanie, że fala przenosi materię
- zapomnienie o podzieleniu drogi echa przez dwa
- przekonanie, że przy przejściu do innego ośrodka zmienia się częstotliwość (zmienia się długość fali)
- odwrócenie znaków we wzorze Dopplera — sprawdź, czy zbliżanie daje wyższy ton
- przekonanie, że efekt Dopplera zależy od odległości (zależy od prędkości)
- w fali stojącej: odległość między węzłami to \(\tfrac{\lambda}{2}\), a nie \(\lambda\)
Podsumowanie
- Fala przenosi energię bez przenoszenia materii; poprzeczna lub podłużna.
- \(v = \lambda f\); częstotliwość narzuca źródło, prędkość — ośrodek.
- Echo: odległość \(= \tfrac{v t}{2}\).
- Wzmocnienie dla \(\Delta s = n\lambda\), wygaszenie dla \(\Delta s = (n + \tfrac12)\lambda\).
- Struna i piszczałka otwarta: \(f_n = n\tfrac{v}{2L}\); piszczałka zamknięta: \((2n - 1)\tfrac{v}{4L}\).
- Doppler: zbliżanie podwyższa częstotliwość, oddalanie obniża.
Przećwicz: zadania z drgań i fal — w tym podwójny efekt Dopplera przy odbiciu i zadania olimpijskie.