Ciepło i termodynamika

Gaz doskonały — równanie Clapeyrona i przemiany gazowe

Model gazu doskonałego, równanie Clapeyrona, przemiany izotermiczna, izobaryczna i izochoryczna na wykresie p(V), praca gazu i temperatura w kelwinach.

Dlaczego opony mają wyższe ciśnienie po długiej jeździe, pęcherzyk powietrza rośnie, wypływając z dna jeziora, a pompka rowerowa się nagrzewa? Zachowanie gazów opisuje zaskakująco prosty model — gaz doskonały — i jedno równanie, które łączy ciśnienie, objętość, temperaturę i ilość gazu. Po tej lekcji zastosujesz równanie Clapeyrona, rozpoznasz przemiany izotermiczną, izobaryczną i izochoryczną, narysujesz je na wykresie \(p(V)\), obliczysz pracę gazu i zrozumiesz, czym w gruncie rzeczy jest temperatura. To materiał liceum i matury rozszerzonej.

Model gazu doskonałego

Gaz doskonały to gaz, którego cząsteczki:

  • są punktami materialnymi (ich własna objętość jest zaniedbywalna w porównaniu z objętością naczynia)
  • nie oddziałują ze sobą, z wyjątkiem krótkich, sprężystych zderzeń
  • poruszają się chaotycznie, zderzając się ze sobą i ze ściankami naczynia

Ciśnienie gazu to skutek uderzeń cząsteczek o ścianki. Gazy rzeczywiste (powietrze, hel, azot) zachowują się w przybliżeniu jak gaz doskonały, jeśli nie są bardzo ściśnięte i nie są bliskie skroplenia.

Ilość gazu wyrażamy w molach: \(1\ \text{mol}\) to \(N_A \approx 6{,}02 \cdot 10^{23}\) cząsteczek. Masa jednego mola to masa molowa \(M\) (dla azotu \(28\ \tfrac{\text{g}}{\text{mol}}\), dla powietrza średnio \(29\ \tfrac{\text{g}}{\text{mol}}\)), a liczba moli \(n = \tfrac{m}{M}\).

Równanie Clapeyrona

Jednostki muszą być układu SI: ciśnienie w paskalach, objętość w metrach sześciennych (\(1\ \text{l} = 10^{-3}\ \text{m}^3\)), temperatura w kelwinach (\(T = t + 273\)).

Jeden mol dowolnego gazu w warunkach normalnych (\(0^\circ\text{C}\), \(1013\ \text{hPa}\)) zajmuje:

\[ V = \frac{n R T}{p} = \frac{1 \cdot 8{,}31 \cdot 273}{101\,300}\ \text{m}^3 \approx 0{,}0224\ \text{m}^3 = 22{,}4\ \text{l} \]

Przykład 1 — ile waży powietrze w pokoju?

Pokój ma objętość \(60\ \text{m}^3\). Ciśnienie wynosi \(1000\ \text{hPa}\), temperatura \(20^\circ\text{C}\). Jaka jest masa powietrza? Masa molowa powietrza \(29\ \tfrac{\text{g}}{\text{mol}}\).

  1. \(T = 293\ \text{K}\), \(p = 10^{5}\ \text{Pa}\).
  2. \(n = \tfrac{p V}{R T} = \tfrac{10^{5} \cdot 60}{8{,}31 \cdot 293} \approx 2464\ \text{mol}\).
  3. \(m = n M \approx 2464 \cdot 0{,}029 \approx 71{,}5\ \text{kg}\) — mniej więcej tyle, co dorosły człowiek.

Przemiany gazowe

Gdy ilość gazu się nie zmienia (\(n = \text{const}\)), z równania Clapeyrona wynika, że \(\tfrac{p V}{T} = \text{const}\). Jeśli dodatkowo jeden z parametrów jest stały, dostajemy trzy prawa:

  • izotermiczna (\(T = \text{const}\), prawo Boyle'a–Mariotte'a): \(p V = \text{const}\) — dwukrotnie mniejsza objętość, dwukrotnie większe ciśnienie
  • izobaryczna (\(p = \text{const}\), prawo Gay-Lussaca): \(\tfrac{V}{T} = \text{const}\) — gaz ogrzany przy stałym ciśnieniu rozszerza się proporcjonalnie do temperatury bezwzględnej
  • izochoryczna (\(V = \text{const}\), prawo Charles'a): \(\tfrac{p}{T} = \text{const}\) — gaz zamknięty w sztywnym naczyniu po ogrzaniu ma większe ciśnienie
Izoterma, izobara i izochora na wykresie p(V)pVizobara (p = const)izochora(V = const)izoterma (T = const)W = pΔV
Przemiany gazowe na wykresie \(p(V)\): izoterma to hiperbola (\(pV = \text{const}\)), izobara — odcinek poziomy, izochora — odcinek pionowy. Pole pod wykresem przemiany to praca wykonana przez gaz; w przemianie izobarycznej jest to prostokąt \(W = p\Delta V\)

Przykład 2 — pęcherzyk z dna jeziora

Pęcherzyk powietrza o objętości \(2\ \text{cm}^3\) odrywa się od dna jeziora na głębokości \(20\ \text{m}\) i wypływa na powierzchnię. Temperatura wody jest wszędzie taka sama. Jaką objętość ma przy powierzchni? Ciśnienie atmosferyczne \(100\ \text{kPa}\), \(g = 10\ \tfrac{\text{m}}{\text{s}^2}\).

  1. Ciśnienie na dnie: \(p_1 = 100 + 1000 \cdot 10 \cdot 20 / 1000 = 300\ \text{kPa}\); na powierzchni \(p_2 = 100\ \text{kPa}\).
  2. Izotermicznie: \(p_1 V_1 = p_2 V_2\), więc \(V_2 = 2 \cdot \tfrac{300}{100} = 6\ \text{cm}^3\).

Gdyby woda przy dnie była zimniejsza niż przy powierzchni, trzeba by użyć pełnego prawa \(\tfrac{pV}{T} = \text{const}\).

Przykład 3 — opona po jeździe

Ciśnienie w oponie (ciśnienie bezwzględne, czyli z atmosferycznym) wynosiło \(250\ \text{kPa}\) w temperaturze \(7^\circ\text{C}\). Po długiej jeździe powietrze w oponie nagrzało się do \(47^\circ\text{C}\). Jakie jest ciśnienie, jeśli objętość opony się nie zmieniła?

  1. Temperatury w kelwinach: \(T_1 = 280\ \text{K}\), \(T_2 = 320\ \text{K}\).
  2. Izochorycznie: \(p_2 = p_1 \cdot \tfrac{T_2}{T_1} = 250 \cdot \tfrac{320}{280} \approx 286\ \text{kPa}\).

Gdyby ktoś podstawił stopnie Celsjusza, wyszłoby, że ciśnienie wzrosło prawie siedmiokrotnie (\(\tfrac{47}{7}\)) — absurd. Uwaga też na manometr: pokazuje on zwykle nadciśnienie (ponad atmosferyczne), a prawa gazowe wymagają ciśnienia bezwzględnego.

Praca gazu

Gaz, który się rozpręża, przesuwa tłok — wykonuje pracę. Przy stałym ciśnieniu:

\[ W = p \Delta V \]

W ogólnym przypadku praca gazu to pole pod wykresem \(p(V)\) (zaznaczone na rysunku dla przemiany izobarycznej). W przemianie izochorycznej objętość się nie zmienia, więc gaz nie wykonuje pracy. Gdy gaz jest sprężany, praca gazu jest ujemna — to otoczenie wykonuje pracę nad gazem.

Przykład: gaz pod tłokiem przy ciśnieniu \(200\ \text{kPa}\) zwiększył objętość o \(3\ \text{l}\). Wykonał pracę \(W = 2 \cdot 10^{5} \cdot 3 \cdot 10^{-3} = 600\ \text{J}\).

Dla przemiany izobarycznej można też napisać \(W = n R \Delta T\) — praca jednego mola gazu ogrzanego o \(1\ \text{K}\) przy stałym ciśnieniu wynosi \(8{,}31\ \text{J}\). To fizyczny sens stałej gazowej.

Czym jest temperatura?

Teoria kinetyczna gazów łączy świat cząsteczek z wielkościami, które mierzymy. Średnia energia kinetyczna ruchu postępowego cząsteczki gazu jest proporcjonalna do temperatury bezwzględnej:

\[ \overline{E_k} = \frac32 k T \qquad k = \frac{R}{N_A} \approx 1{,}38 \cdot 10^{-23}\ \frac{\text{J}}{\text{K}} \]

Temperatura jest więc miarą średniej energii chaotycznego ruchu cząsteczek. W temperaturze \(0\ \text{K}\) (zero bezwzględne, \(-273{,}15^\circ\text{C}\)) ten ruch ustałby całkowicie — dlatego nie ma temperatur niższych. Cząsteczki azotu w temperaturze pokojowej mają średnią prędkość kwadratową około \(517\ \tfrac{\text{m}}{\text{s}}\).

Energia wewnętrzna gazu doskonałego jednoatomowego (hel, neon, argon) to suma energii kinetycznych jego atomów:

\[ U = \frac32 n R T \]

Zależy tylko od temperatury — w przemianie izotermicznej energia wewnętrzna gazu doskonałego się nie zmienia. To klucz do pierwszej zasady termodynamiki.

Najczęstsze błędy

  • temperatura w stopniach Celsjusza w równaniu Clapeyrona lub w prawach gazowych
  • litry i centymetry sześcienne zamiast metrów sześciennych przy liczeniu z \(R\) (w stosunkach typu \(\tfrac{V_1}{V_2}\) jednostki mogą zostać dowolne, byle jednakowe)
  • ciśnienie z manometru (nadciśnienie) zamiast ciśnienia bezwzględnego
  • pominięcie ciśnienia atmosferycznego przy liczeniu ciśnienia pod wodą
  • przekonanie, że w przemianie izochorycznej gaz wykonuje pracę
  • mylenie nazw przemian: izoterma — stała temperatura, izobara — stałe ciśnienie (bar), izochora — stała objętość

Podsumowanie

  • \(p V = n R T\), \(R \approx 8{,}31\ \tfrac{\text{J}}{\text{mol} \cdot \text{K}}\), temperatura w kelwinach, jednostki SI.
  • Dla stałej ilości gazu \(\tfrac{pV}{T} = \text{const}\); izotermiczna \(pV = \text{const}\), izobaryczna \(\tfrac{V}{T} = \text{const}\), izochoryczna \(\tfrac{p}{T} = \text{const}\).
  • Praca gazu = pole pod wykresem \(p(V)\); przy stałym ciśnieniu \(W = p\Delta V = nR\Delta T\).
  • Temperatura mierzy średnią energię kinetyczną cząsteczek: \(\overline{E_k} = \tfrac32 kT\).

Przećwicz: zadania z termodynamiki — w tym butle z gazem, pęcherzyki i cylindry z tłokiem w stylu Diamentu AGH.

Dzisiejszy zestaw zadań → Trener jednostek