Fizyka kwantowa i atomowa

Model Bohra i widmo wodoru — skąd biorą się kolorowe linie

Poziomy energetyczne atomu wodoru, przejścia elektronu, serie Lymana, Balmera i Paschena, widma emisyjne i absorpcyjne, energia jonizacji — z przykładami.

Rozgrzany wodór świeci nie białym, ciągłym światłem, ale kilkoma ostrymi, barwnymi liniami: czerwoną, niebieskozieloną i dwiema fioletowymi. Każdy pierwiastek ma swój własny zestaw linii — jak odcisk palca. Dzięki temu wiemy, z czego zbudowane są gwiazdy, choć nigdy nikt tam nie był. Wyjaśnienie, skąd biorą się linie widmowe, podał w 1913 roku Niels Bohr. Po tej lekcji obliczysz energie poziomów atomu wodoru, energię i długość fali fotonu wysyłanego przy przejściu elektronu, rozpoznasz serie Lymana, Balmera i Paschena, odróżnisz widmo emisyjne od absorpcyjnego i obliczysz energię jonizacji. To materiał matury rozszerzonej; warto znać pojęcie fotonu z lekcji o zjawisku fotoelektrycznym.

Problem atomu

Na początku XX wieku wiedziano już (z doświadczenia Rutherforda), że atom ma maleńkie, dodatnie jądro, wokół którego krążą elektrony. Ale według klasycznej fizyki elektron krążący po okręgu jest przyspieszany, więc powinien stale wypromieniowywać energię, spiralnie zbliżać się do jądra i spaść na nie w ułamku sekundy. Atomy nie mogłyby istnieć. A jednak istnieją — i świecą tylko określonymi barwami.

Postulaty Bohra

Bohr przyjął dwa śmiałe założenia, sprzeczne z fizyką klasyczną:

  1. Elektron w atomie może krążyć tylko po pewnych dozwolonych orbitach (stanach stacjonarnych), na których nie promieniuje energii. Każdej orbicie odpowiada określona energia.
  2. Atom wysyła lub pochłania energię tylko przy przejściu elektronu między orbitami, w postaci jednego fotonu o energii równej różnicy energii poziomów: \(h f = E_m - E_n\).

Dozwolone orbity wyznaczył warunek kwantowania momentu pędu elektronu: \(m v r = n\tfrac{h}{2\pi}\), gdzie \(n = 1, 2, 3, \ldots\) to główna liczba kwantowa.

Poziomy energetyczne atomu wodoru

Z postulatów Bohra wynikają promienie orbit i energie elektronu w atomie wodoru:

\[ r_n = n^2 r_1 \qquad E_n = \frac{E_1}{n^2} = -\frac{13{,}6\ \text{eV}}{n^2} \]

gdzie \(r_1 \approx 0{,}053\ \text{nm}\) (promień Bohra). Energie są ujemne, bo elektron jest związany z jądrem — żeby go oderwać, trzeba dostarczyć energię. Poziom zerowy odpowiada elektronowi swobodnemu, nieskończenie daleko od jądra.

  • \(n = 1\) (stan podstawowy): \(-13{,}6\ \text{eV}\)
  • \(n = 2\): \(-3{,}4\ \text{eV}\)
  • \(n = 3\): \(-1{,}51\ \text{eV}\)
  • \(n = 4\): \(-0{,}85\ \text{eV}\)
  • \(n \to \infty\): \(0\ \text{eV}\)

Poziomy zagęszczają się ku górze. Energia jonizacji atomu wodoru ze stanu podstawowego — energia potrzebna do oderwania elektronu — wynosi \(13{,}6\ \text{eV}\).

Diagram poziomów energetycznych atomu wodoru i serie widmowe−13,6 eV−3,4 eV−1,51 eV−0,85 eV0n = 1n = 2n = 3n = 4n = ∞LymanBalmer(Hα, Hβ)Paschen
Poziomy energetyczne atomu wodoru (w skali) i przejścia elektronu, przy których emitowany jest foton. Przejścia do poziomu \(n = 1\) tworzą serię Lymana (ultrafiolet), do \(n = 2\) — serię Balmera (światło widzialne i bliski ultrafiolet), do \(n = 3\) — serię Paschena (podczerwień)

Emisja fotonu i długość fali linii widmowej

Gdy elektron przechodzi z wyższego poziomu \(m\) na niższy \(n\), atom wysyła foton o energii:

\[ h f = E_m - E_n = 13{,}6\ \text{eV}\left(\frac{1}{n^2} - \frac{1}{m^2}\right) \]

Długość fali obliczymy ze skrótu \(\lambda\,[\text{nm}] = \tfrac{1240}{E\,[\text{eV}]}\).

Przykład 1 — czerwona linia Hα

Oblicz długość fali fotonu wysyłanego przy przejściu z \(n = 3\) na \(n = 2\).

  1. \(E = 13{,}6\left(\tfrac14 - \tfrac19\right) = 13{,}6 \cdot \tfrac{5}{36} \approx 1{,}89\ \text{eV}\).
  2. \(\lambda = \tfrac{1240}{1{,}89} \approx 656\ \text{nm}\) — czerwień. To najjaśniejsza linia wodoru, Hα; w niej astronomowie fotografują mgławice.

Przykład 2 — pierwsza linia serii Lymana

Przejście \(n = 2 \to n = 1\): \(E = 13{,}6\left(1 - \tfrac14\right) = 10{,}2\ \text{eV}\), \(\lambda = \tfrac{1240}{10{,}2} \approx 122\ \text{nm}\) — daleki ultrafiolet, niewidoczny dla oka.

Serie widmowe

Linie widmowe wodoru grupują się w serie według poziomu końcowego:

  • seria Lymana (\(n = 1\)) — ultrafiolet, od \(122\ \text{nm}\) do granicy \(91\ \text{nm}\)
  • seria Balmera (\(n = 2\)) — cztery linie widzialne: Hα \(656\ \text{nm}\) (czerwona), Hβ \(486\ \text{nm}\) (niebieskozielona), Hγ \(434\ \text{nm}\) i Hδ \(410\ \text{nm}\) (fioletowe), dalej bliski ultrafiolet aż do granicy \(365\ \text{nm}\)
  • seria Paschena (\(n = 3\)) — podczerwień

Granica serii to przejście z \(n = \infty\): dla serii Balmera \(E = \tfrac{13{,}6}{4} = 3{,}4\ \text{eV}\), \(\lambda = \tfrac{1240}{3{,}4} \approx 365\ \text{nm}\). Linie wewnątrz serii zagęszczają się ku jej granicy — tak jak poziomy energetyczne ku zeru.

Seria Balmera została opisana wzorem empirycznym przez szwajcarskiego nauczyciela Johanna Balmera w 1885 roku, prawie trzydzieści lat przed modelem Bohra — Bohr pokazał, skąd ten wzór się bierze.

Ile linii może wysłać wzbudzony atom?

Elektron wzbudzony do poziomu \(n\) może wracać do stanu podstawowego różnymi drogami — bezpośrednio albo przez poziomy pośrednie. Każda para poziomów daje jedną linię, więc liczba możliwych linii wynosi

\[ \frac{n(n - 1)}{2} \]

Dla \(n = 4\): \(6\) linii (trzy Lymana, dwie Balmera, jedna Paschena — jak na rysunku).

Absorpcja — widma ciemnych linii

Atom może też pochłonąć foton, ale tylko taki, którego energia dokładnie równa się różnicy energii dwóch poziomów. Gdy białe światło przechodzi przez chłodny gaz, brakuje w nim właśnie tych barw — w widmie ciągłym pojawiają się ciemne linie, dokładnie w miejscach linii emisyjnych tego gazu.

W widmie Słońca takich ciemnych linii (linii Fraunhofera) są tysiące — to „podpisy” pierwiastków w chłodniejszej atmosferze słonecznej. W 1868 roku w widmie Słońca zauważono linię, której nie dawał żaden znany pierwiastek. Nazwano go helem (od greckiego „helios” — słońce), a na Ziemi znaleziono go dopiero 27 lat później.

Foton o energii większej niż energia jonizacji (dla wodoru w stanie podstawowym: \(13{,}6\ \text{eV}\), czyli \(\lambda < 91\ \text{nm}\)) może być pochłonięty zawsze — nadwyżkę energii zabiera wybity elektron jako energię kinetyczną.

Przykład 3

Czy atom wodoru w stanie podstawowym pochłonie foton o energii \(11\ \text{eV}\)? A o energii \(12{,}09\ \text{eV}\)?

  1. Możliwe energie wzbudzenia z \(n = 1\): \(10{,}2\ \text{eV}\) (do \(n = 2\)), \(12{,}09\ \text{eV}\) (do \(n = 3\)), \(12{,}75\ \text{eV}\) (do \(n = 4\))…
  2. \(11\ \text{eV}\) nie pasuje do żadnego przejścia i jest mniejsze od energii jonizacji — foton nie zostanie pochłonięty.
  3. \(12{,}09\ \text{eV}\) dokładnie odpowiada przejściu \(1 \to 3\) — foton zostanie pochłonięty.

Granice modelu Bohra

Model Bohra świetnie opisuje wodór i jony z jednym elektronem (np. \(\text{He}^{+}\)), ale zawodzi dla atomów wieloelektronowych i nie wyjaśnia jasności linii. Elektron nie krąży po torze jak planeta — według mechaniki kwantowej (Schrödinger, Heisenberg, lata 20. XX wieku) opisuje go funkcja falowa, a „orbita” to tylko obszar, w którym najprawdopodobniej go znajdziemy. Same poziomy energii wodoru wychodzą jednak w mechanice kwantowej dokładnie takie jak u Bohra — i to one są potrzebne w zadaniach.

Najczęstsze błędy

  • zapominanie, że energie poziomów są ujemne, i dodawanie zamiast odejmowania
  • mylenie \(n^2\) z \(n\) we wzorze na energię poziomu
  • przypisanie serii Balmera do przejść na poziom \(n = 1\)
  • przekonanie, że atom pochłonie każdy foton o energii mniejszej od energii jonizacji
  • liczenie długości fali z energii w eV bez skrótu \(1240\) lub bez zamiany na dżule

Podsumowanie

  • Elektron zajmuje tylko dozwolone poziomy: \(E_n = -\tfrac{13{,}6\ \text{eV}}{n^2}\), \(r_n = n^2 r_1\).
  • Przejście daje foton: \(hf = E_m - E_n\); \(\lambda[\text{nm}] = \tfrac{1240}{E[\text{eV}]}\).
  • Serie: Lymana (do \(n = 1\), UV), Balmera (do \(n = 2\), widzialne: Hα \(656\ \text{nm}\)), Paschena (do \(n = 3\), IR).
  • Energia jonizacji wodoru: \(13{,}6\ \text{eV}\).
  • Widmo absorpcyjne ma ciemne linie dokładnie tam, gdzie emisyjne — świecące.

Przećwicz: zadania z fizyki współczesnej — w tym linie Hα, Hβ, granice serii i energia jonizacji.

Dzisiejszy zestaw zadań → Trener jednostek