Ruch jednostajnie przyspieszony — wzory, wykresy i typowe zadania
Trzy wzory, które rozwiązują prawie każde zadanie z ruchu jednostajnie przyspieszonego, wykres v(t) i pole pod nim oraz droga hamowania krok po kroku.
Ruch jednostajnie przyspieszony to najważniejszy ruch szkolnej kinematyki: tak rusza samochód spod świateł, tak hamuje rowerzysta, tak spada jabłko i tak toczy się kulka po równi. Po tej lekcji będziesz wiedzieć, czym jest przyspieszenie, jakimi trzema wzorami rozwiązać prawie każde zadanie, jak czytać wykres prędkości od czasu i dlaczego droga hamowania rośnie z kwadratem prędkości. Pierwsza część wystarcza na egzamin ósmoklasisty, druga — z wykresami i układaniem równań — przyda się w liceum i na maturze rozszerzonej.
Prędkość, przyspieszenie i co znaczy „jednostajnie”
Prędkość mówi, jak szybko zmienia się położenie ciała, a przyspieszenie — jak szybko zmienia się prędkość:
Jednostką przyspieszenia jest \(\tfrac{\text{m}}{\text{s}^2}\), czyli „metr na sekundę na sekundę”. Przyspieszenie \(3\ \tfrac{\text{m}}{\text{s}^2}\) oznacza, że w każdej sekundzie prędkość rośnie o \(3\ \tfrac{\text{m}}{\text{s}}\).
Przykład z życia: samochód, który przyspiesza „od zera do setki” w \(10\ \text{s}\), ma średnie przyspieszenie \(\tfrac{27{,}8\ \text{m/s}}{10\ \text{s}} \approx 2{,}8\ \tfrac{\text{m}}{\text{s}^2}\) (bo \(100\ \tfrac{\text{km}}{\text{h}} \approx 27{,}8\ \tfrac{\text{m}}{\text{s}}\)).
Trzy wzory na wszystko
Dla ruchu ze stałym przyspieszeniem, prędkością początkową \(v_0\) i startem w chwili \(t = 0\):
Każdy wzór łączy cztery z pięciu wielkości \(v_0, v, a, t, s\). Dobór wzoru jest prosty: wybierz ten, w którym nie ma wielkości, której nie znasz i nie szukasz.
- nie znasz i nie potrzebujesz drogi → \(v = v_0 + a t\)
- nie znasz prędkości końcowej → \(s = v_0 t + \tfrac{a t^2}{2}\)
- nie znasz czasu → \(v^2 = v_0^2 + 2 a s\)
Przy hamowaniu przyspieszenie jest skierowane przeciwnie do prędkości, więc we wzorach pojawia się z minusem: \(v = v_0 - a t\), \(s = v_0 t - \tfrac{a t^2}{2}\), \(v^2 = v_0^2 - 2 a s\), gdzie \(a\) to wartość opóźnienia.
Przydatny jest też czwarty, „średniowy” wzór: w ruchu jednostajnie przyspieszonym prędkość średnia to średnia arytmetyczna prędkości początkowej i końcowej, więc
Wykres v(t) mówi wszystko
W ruchu jednostajnie przyspieszonym wykres prędkości od czasu jest odcinkiem prostej. Z takiego wykresu odczytasz trzy rzeczy:
- nachylenie wykresu to przyspieszenie: \(a = \tfrac{\Delta v}{\Delta t}\)
- pole pod wykresem to przebyta droga
- odcinek poziomy oznacza ruch jednostajny, a opadający — hamowanie
Dlaczego pole pod wykresem to droga? W ruchu jednostajnym droga to \(v \cdot t\), czyli pole prostokąta o bokach \(v\) i \(t\). Gdy prędkość się zmienia, dzielimy czas na bardzo krótkie odcinki, w których prędkość jest prawie stała — suma pól cienkich prostokącików daje pole pod wykresem. Dla trójkąta od zera do \(v\) wychodzi \(\tfrac{v t}{2} = \tfrac{a t^2}{2}\) — dokładnie drugi z naszych wzorów.
Przykład 1 — samochód spod świateł
Samochód rusza z przyspieszeniem \(2{,}5\ \tfrac{\text{m}}{\text{s}^2}\). Jaką prędkość ma po \(6\ \text{s}\) i jaką drogę przebył?
- Prędkość: \(v = a t = 2{,}5 \cdot 6 = 15\ \tfrac{\text{m}}{\text{s}} = 54\ \tfrac{\text{km}}{\text{h}}\).
- Droga: \(s = \tfrac{a t^2}{2} = \tfrac{2{,}5 \cdot 36}{2} = 45\ \text{m}\).
- Kontrola wzorem średniowym: \(s = \tfrac{0 + 15}{2} \cdot 6 = 45\ \text{m}\) — zgadza się.
Przykład 2 — droga hamowania
Samochód jedzie z prędkością \(72\ \tfrac{\text{km}}{\text{h}}\) i hamuje z opóźnieniem \(5\ \tfrac{\text{m}}{\text{s}^2}\). Jaka jest droga hamowania i ile trwa hamowanie?
- Prędkość w SI: \(v_0 = 20\ \tfrac{\text{m}}{\text{s}}\), końcowa \(v = 0\).
- Czasu nie znamy, więc wzór bez czasu: \(0 = v_0^2 - 2 a s\), stąd \(s = \tfrac{v_0^2}{2a} = \tfrac{400}{10} = 40\ \text{m}\).
- Czas: \(t = \tfrac{v_0}{a} = \tfrac{20}{5} = 4\ \text{s}\).
Droga hamowania rośnie z kwadratem prędkości: przy \(144\ \tfrac{\text{km}}{\text{h}}\) (dwa razy szybciej) wynosiłaby \(160\ \text{m}\), czyli cztery razy więcej. To fizyczne uzasadnienie ograniczeń prędkości. W prawdziwej sytuacji trzeba jeszcze doliczyć drogę przebytą w czasie reakcji kierowcy (około \(1\ \text{s}\), czyli kolejne \(20\ \text{m}\) przy \(72\ \tfrac{\text{km}}{\text{h}}\)) — zadania maturalne lubią ten wariant.
Przykład 3 — droga w n-tej sekundzie
Ciało rusza z miejsca z przyspieszeniem \(4\ \tfrac{\text{m}}{\text{s}^2}\). Jaką drogę przebywa w trzeciej sekundzie ruchu?
- Trzecia sekunda to przedział od \(t = 2\ \text{s}\) do \(t = 3\ \text{s}\).
- Droga po \(3\ \text{s}\): \(\tfrac{4 \cdot 9}{2} = 18\ \text{m}\); po \(2\ \text{s}\): \(\tfrac{4 \cdot 4}{2} = 8\ \text{m}\).
- W trzeciej sekundzie: \(18 - 8 = 10\ \text{m}\).
Ciekawostka znana już Galileuszowi: drogi w kolejnych sekundach ruchu z miejsca mają się do siebie jak kolejne liczby nieparzyste \(1 : 3 : 5 : 7 : \dots\) (tu: \(2, 6, 10, 14\ \text{m}\)).
Spadek swobodny to ten sam ruch
Ciało puszczone swobodnie (bez oporu powietrza) porusza się ruchem jednostajnie przyspieszonym z przyspieszeniem ziemskim \(g \approx 9{,}81\ \tfrac{\text{m}}{\text{s}^2}\) — niezależnie od masy. Wzory to po prostu nasze wzory z \(v_0 = 0\) i \(a = g\):
W zadaniach ze szkoły podstawowej przyjmuje się zwykle \(g = 10\ \tfrac{\text{m}}{\text{s}^2}\), w liceum — \(9{,}81\ \tfrac{\text{m}}{\text{s}^2}\) (zawsze sprawdź treść).
Przykład 4 — kamień w studni
Kamień wrzucony do studni uderza w wodę po \(2\ \text{s}\). Jak głęboko jest lustro wody? Przyjmij \(g = 10\ \tfrac{\text{m}}{\text{s}^2}\) i pomiń czas powrotu dźwięku.
- \(h = \tfrac{g t^2}{2} = \tfrac{10 \cdot 4}{2} = 20\ \text{m}\).
- Prędkość przy uderzeniu: \(v = g t = 20\ \tfrac{\text{m}}{\text{s}}\) — ponad \(70\ \tfrac{\text{km}}{\text{h}}\).
Na maturze rozszerzonej to samo zadanie pojawia się w wersji z dźwiękiem: słyszymy plusk po czasie \(t\), który jest sumą czasu spadania i czasu, w jakim dźwięk wraca w górę (\(\tfrac{h}{340\ \text{m/s}}\)). Prowadzi to do równania kwadratowego na \(\sqrt h\).
Rzut pionowy w górę
Rzut w górę to hamowanie z opóźnieniem \(g\), a potem spadek swobodny. Wysokość maksymalną i czas wznoszenia liczymy jak drogę i czas hamowania:
Czas spadania z powrotem jest równy czasowi wznoszenia, a ciało wraca do ręki z tą samą prędkością, z jaką zostało wyrzucone (bez oporu powietrza). Piłka rzucona w górę z prędkością \(20\ \tfrac{\text{m}}{\text{s}}\) wzniesie się na \(\tfrac{400}{20} = 20\ \text{m}\) (przy \(g = 10\)) i wróci po \(4\ \text{s}\).
Wykres położenia x(t) i wykres a(t)
Oprócz wykresu \(v(t)\) spotkasz dwa inne:
- wykres położenia \(x(t)\) w ruchu przyspieszonym jest fragmentem paraboli; nachylenie stycznej w danym punkcie to prędkość chwilowa
- wykres przyspieszenia \(a(t)\) to odcinek poziomy; pole pod nim to zmiana prędkości
Typowe zadanie maturalne: z wykresu \(v(t)\) odczytaj przyspieszenie na kolejnych odcinkach, oblicz drogę jako sumę pól i narysuj odpowiadający wykres \(a(t)\). Pamiętaj, że pole pod osią czasu (ujemna prędkość) oznacza ruch w przeciwną stronę — wtedy przemieszczenie to różnica pól, a droga to ich suma.
Najczęstsze błędy
- prędkość w km/h wstawiona do wzoru razem z przyspieszeniem w \(\tfrac{\text{m}}{\text{s}^2}\)
- zapominanie o \(v_0\), gdy ciało nie startuje z miejsca
- znak przyspieszenia przy hamowaniu — przyspieszenie przeciwne do prędkości wchodzi z minusem
- mylenie drogi „w trzeciej sekundzie” z drogą „po trzech sekundach”
- traktowanie wzoru \(s = \tfrac{a t^2}{2}\) jako uniwersalnego — w ruchu jednostajnym (\(a = 0\)) droga to \(v t\)
- przekonanie, że cięższe ciała spadają szybciej (bez oporu powietrza spadają tak samo)
Podsumowanie
- Przyspieszenie to zmiana prędkości w jednostce czasu: \(a = \tfrac{\Delta v}{\Delta t}\).
- Trzy wzory: \(v = v_0 + a t\), \(s = v_0 t + \tfrac{a t^2}{2}\), \(v^2 = v_0^2 + 2 a s\); wybierasz ten bez nieznanej i niepotrzebnej wielkości.
- Na wykresie \(v(t)\) nachylenie to przyspieszenie, a pole pod wykresem — droga.
- Spadek swobodny i rzut pionowy to ruch jednostajnie przyspieszony z \(a = g\).
- Droga hamowania rośnie z kwadratem prędkości.
Ruch w dwóch wymiarach — rzut poziomy i ukośny — składa się z dwóch takich ruchów naraz: zobacz rzut poziomy i ukośny. Skąd bierze się przyspieszenie, wyjaśniają zasady dynamiki Newtona.
Przećwicz: zadania z kinematyki — od prostych obliczeń prędkości po zadania z wykresami i spotkaniami ciał.