Zasada zachowania energii — prędkość bez równań ruchu
Energia kinetyczna, potencjalna i sprężystości, zasada zachowania energii i praca sił oporu. Jak policzyć prędkość na dole zjeżdżalni w jednej linijce.
Zasada zachowania energii to najszybsza droga do wyniku w mechanice. Zamiast śledzić ruch krok po kroku — siły, przyspieszenia, czasy — porównujesz tylko stan początkowy i końcowy. Dzięki niej obliczysz prędkość na dole zjeżdżalni o dowolnym kształcie, prędkość wahadła w najniższym punkcie czy wysokość, na jaką wystrzeli kulka z napiętej sprężyny — często w jednej linijce. Po tej lekcji będziesz rozumieć, czym jest praca w sensie fizycznym, jakie są rodzaje energii mechanicznej, kiedy energia mechaniczna jest zachowana, a kiedy część jej „znika” jako ciepło. Pierwsze sekcje odpowiadają klasom 7–8, dalsze — liceum i maturze rozszerzonej.
Praca — fizyczne znaczenie słowa
W fizyce praca jest wykonywana tylko wtedy, gdy siła powoduje przesunięcie. Dla stałej siły i przesunięcia po prostej:
gdzie \(\alpha\) to kąt między siłą a przesunięciem. Jednostką pracy jest dżul: \(1\ \text{J} = 1\ \text{N} \cdot \text{m}\).
- siła zgodna z przesunięciem (\(\alpha = 0\)) — praca dodatnia i największa: \(W = F s\)
- siła prostopadła do przesunięcia (\(\alpha = 90^\circ\)) — praca zerowa; dlatego niosąc torbę poziomo, siłą trzymania (pionową) nie wykonujesz pracy, choć możesz się zmęczyć
- siła przeciwna do przesunięcia (\(\alpha = 180^\circ\)) — praca ujemna; taką pracę wykonuje tarcie i siła hamowania
Przykład: podnosząc ruchem jednostajnym plecak o masie \(5\ \text{kg}\) na wysokość \(1{,}2\ \text{m}\), działasz siłą \(50\ \text{N}\) (przy \(g = 10\ \tfrac{\text{N}}{\text{kg}}\)) i wykonujesz pracę \(50 \cdot 1{,}2 = 60\ \text{J}\).
Energia — zdolność do wykonania pracy
Ciało ma energię, jeśli może wykonać pracę. W mechanice spotkamy trzy rodzaje energii:
- energia kinetyczna \(E_k\) — energia ruchu; rośnie z kwadratem prędkości, więc dwukrotnie szybszy samochód ma czterokrotnie większą energię
- energia potencjalna grawitacji \(E_p\) — energia położenia; \(h\) to wysokość nad dowolnie wybranym poziomem odniesienia (liczą się tylko różnice wysokości, więc wybierz poziom, który upraszcza rachunki — zwykle najniższy punkt ruchu)
- energia potencjalna sprężystości \(E_{sp}\) — energia ściśniętej lub rozciągniętej sprężyny o współczynniku sprężystości \(k\), odkształconej o \(x\)
Twierdzenie o pracy i energii kinetycznej
Praca wykonana przez siłę wypadkową jest równa zmianie energii kinetycznej ciała:
Rozpędzając samochód o masie \(1000\ \text{kg}\) od zera do \(20\ \tfrac{\text{m}}{\text{s}}\), trzeba wykonać pracę \(\tfrac{1000 \cdot 400}{2} = 200\,000\ \text{J}\) (nie licząc pokonywania oporów). Tę samą energię hamulce muszą zamienić w ciepło przy zatrzymaniu.
Zasada zachowania energii mechanicznej
Sumę energii kinetycznej i potencjalnych nazywamy energią mechaniczną.
Energia nie znika, tylko zamienia się z jednej postaci w drugą. Spadające jabłko traci energię potencjalną i dokładnie tyle samo zyskuje kinetycznej.
Przykład 1 — zjeżdżalnia
Dziecko rusza bez prędkości początkowej z wysokości \(5\ \text{m}\). Jaką prędkość ma na dole, jeśli pominąć tarcie? Przyjmij \(g = 10\ \tfrac{\text{m}}{\text{s}^2}\).
- Na górze: \(E_p = m g h\), \(E_k = 0\). Na dole: \(E_p = 0\), \(E_k = \tfrac{m v^2}{2}\).
- \(m g h = \tfrac{m v^2}{2}\) — masa się skraca.
- \(v = \sqrt{2 g h} = \sqrt{2 \cdot 10 \cdot 5} = 10\ \tfrac{\text{m}}{\text{s}}\).
Kształt zjeżdżalni nie ma znaczenia — prosta, kręta czy wygięta w spiralę da tę samą prędkość końcową (bez tarcia). Siła nacisku zjeżdżalni jest stale prostopadła do ruchu, więc nie wykonuje pracy. Zmieni się tylko czas zjazdu, którego zasada zachowania energii nie podaje.
Przykład 2 — wahadło
Kulkę wahadła o długości \(1{,}25\ \text{m}\) odchylono o \(60^\circ\) od pionu i puszczono. Z jaką prędkością przechodzi przez najniższy punkt? Przyjmij \(g = 10\ \tfrac{\text{m}}{\text{s}^2}\).
- Wysokość, z jakiej „spada” kulka: \(h = l - l\cos 60^\circ = l(1 - \cos 60^\circ) = 1{,}25 \cdot 0{,}5 = 0{,}625\ \text{m}\).
- \(v = \sqrt{2 g h} = \sqrt{2 \cdot 10 \cdot 0{,}625} = \sqrt{12{,}5} \approx 3{,}54\ \tfrac{\text{m}}{\text{s}}\).
Nić działa na kulkę siłą prostopadłą do toru, więc — jak zjeżdżalnia — nie wykonuje pracy.
Przykład 3 — sprężynowy pistolet
Sprężynę o współczynniku \(k = 200\ \tfrac{\text{N}}{\text{m}}\) ściśnięto o \(10\ \text{cm}\) i wystrzelono nią pionowo w górę kulkę o masie \(50\ \text{g}\). Na jaką wysokość się wzniesie? Przyjmij \(g = 10\ \tfrac{\text{m}}{\text{s}^2}\) i pomiń opór powietrza.
- Energia sprężyny: \(E_{sp} = \tfrac{200 \cdot 0{,}1^2}{2} = 1\ \text{J}\).
- Cała zamienia się w energię potencjalną: \(m g h = 1\ \text{J}\).
- \(h = \tfrac{1}{0{,}05 \cdot 10} = 2\ \text{m}\) (licząc od położenia kulki przy ściśniętej sprężynie).
Gdybyśmy strzelili poziomo, kulka opuściłaby lufę z prędkością \(v = \sqrt{\tfrac{2 E}{m}} = \sqrt{40} \approx 6{,}3\ \tfrac{\text{m}}{\text{s}}\).
Gdy działa tarcie — energia zamienia się w ciepło
Tarcie i opór powietrza wykonują pracę ujemną, więc energia mechaniczna maleje. Nie znika jednak — zamienia się w energię wewnętrzną (ciało i podłoże się nagrzewają). Bilans zapisujemy tak:
Dla tarcia kinetycznego na drodze \(s\): \(W_{\text{oporu}} = T s = \mu N s\).
Przykład 4 — sanki na prawdziwej górce
Sanki z dzieckiem (razem \(40\ \text{kg}\)) zjechały z górki o wysokości \(10\ \text{m}\) i na dole miały prędkość \(10\ \tfrac{\text{m}}{\text{s}}\). Ile energii zamieniło się w ciepło? Przyjmij \(g = 10\ \tfrac{\text{m}}{\text{s}^2}\).
- Energia początkowa: \(E_p = 40 \cdot 10 \cdot 10 = 4000\ \text{J}\).
- Energia końcowa: \(E_k = \tfrac{40 \cdot 100}{2} = 2000\ \text{J}\).
- Ciepło (praca sił oporu): \(4000 - 2000 = 2000\ \text{J}\) — połowa energii.
Jeśli sanki jadą dalej po poziomym śniegu ze współczynnikiem tarcia \(0{,}1\), zatrzymają się po drodze \(s = \tfrac{E_k}{\mu m g} = \tfrac{2000}{0{,}1 \cdot 400} = 50\ \text{m}\).
Energia w pętli — klasyczne zadanie maturalne
Wózek ma przejechać pionową pętlę o promieniu \(R\). W najwyższym punkcie pętli siła dośrodkowa nie może być mniejsza od ciężaru (inaczej wózek odpadnie od toru), więc \(\tfrac{m v^2}{R} \ge m g\), czyli \(v^2 \ge g R\). Z zasady zachowania energii dla startu z wysokości \(H\):
Ten wynik — „dwa i pół promienia” — warto pamiętać. Dla toczącej się kulki wychodzi \(2{,}7R\), bo część energii idzie na obrót (zobacz toczenie bez poślizgu).
Kiedy energia, a kiedy dynamika?
- pytają o prędkość w jakimś miejscu, a znasz wysokości → zasada zachowania energii
- pytają o czas albo przyspieszenie → zasady dynamiki i kinematyka
- ruch po krzywym torze (zjeżdżalnia, wahadło, pętla) → prawie zawsze energia, bo siły się zmieniają
- zderzenie niesprężyste (ciała się sczepiają) → energia mechaniczna nie jest zachowana; użyj zasady zachowania pędu
Najczęstsze błędy
- liczenie pracy siły prostopadłej do ruchu (np. siły nacisku lub naciągu nici wahadła)
- mierzenie wysokości od różnych poziomów w stanie początkowym i końcowym
- w zadaniach z wahadłem: wstawianie długości nici zamiast wysokości \(l(1 - \cos\alpha)\)
- stosowanie zasady zachowania energii mechanicznej, gdy działa tarcie
- zapominanie o kwadracie: \(x^2\) w energii sprężystości i \(v^2\) w kinetycznej
- gram i centymetr we wzorach zamiast kilograma i metra
Podsumowanie
- Praca: \(W = F s\cos\alpha\); siła prostopadła do ruchu nie wykonuje pracy.
- Energie: \(E_k = \tfrac{m v^2}{2}\), \(E_p = m g h\), \(E_{sp} = \tfrac{k x^2}{2}\).
- Bez oporów energia mechaniczna jest stała; prędkość po spadku z wysokości \(h\): \(v = \sqrt{2 g h}\).
- Z oporami: ubytek energii mechanicznej = praca sił oporu = wydzielone ciepło.
- Do przejechania pętli potrzebna jest wysokość startu co najmniej \(2{,}5R\).
Jak szybko wykonywana jest praca i ile energii marnują urządzenia, opisuje lekcja moc i sprawność. Zasadę zachowania energii zastosujesz też w zderzeniach sprężystych i w ruchu drgającym.
Przećwicz: zadania z pracy, energii i mocy.