Toczenie bez poślizgu — energia ruchu obrotowego
Moment bezwładności walca, kuli i obręczy, II zasada dynamiki dla obrotu, energia toczenia, wyścig brył na równi i piruet łyżwiarki.
Puść z tej samej wysokości po równi kulę, walec i obręcz. Która będzie pierwsza na dole? Intuicja podpowiada, że ta najcięższa albo ta największa — a tymczasem wynik nie zależy ani od masy, ani od promienia, tylko od kształtu. Wygrywa kula, przegrywa obręcz. Po tej lekcji zrozumiesz, dlaczego: poznasz moment bezwładności i drugą zasadę dynamiki dla ruchu obrotowego, policzysz energię toczącego się ciała, rozwiążesz „wyścig na równi” i wyjaśnisz, czemu łyżwiarka kręci się szybciej, gdy przyciąga ręce. To materiał matury rozszerzonej; zakładamy znajomość momentu siły i zasady zachowania energii.
Opis ruchu obrotowego
Obrót bryły wokół osi opisujemy wielkościami kątowymi, które są dokładnymi odpowiednikami wielkości z ruchu postępowego:
- kąt obrotu \(\varphi\) (radiany) ↔ droga \(s\)
- prędkość kątowa \(\omega = \tfrac{\Delta\varphi}{\Delta t}\) (\(\tfrac{\text{rad}}{\text{s}}\)) ↔ prędkość \(v\)
- przyspieszenie kątowe \(\varepsilon = \tfrac{\Delta\omega}{\Delta t}\) (\(\tfrac{\text{rad}}{\text{s}^2}\)) ↔ przyspieszenie \(a\)
- moment bezwładności \(I\) ↔ masa \(m\)
- moment siły \(M\) ↔ siła \(F\)
- moment pędu \(L = I\omega\) ↔ pęd \(p = m v\)
Dzięki tej analogii wszystkie wzory kinematyki przenoszą się na obroty: na przykład dla ruchu jednostajnie przyspieszonego \(\omega = \omega_0 + \varepsilon t\) i \(\varphi = \omega_0 t + \tfrac{\varepsilon t^2}{2}\). Punkt bryły odległy o \(r\) od osi ma prędkość \(v = \omega r\) i przyspieszenie styczne \(a = \varepsilon r\).
Moment bezwładności — „masa” ruchu obrotowego
Masa mierzy, jak trudno zmienić prędkość ciała. Moment bezwładności mierzy, jak trudno zmienić jego prędkość kątową. Zależy nie tylko od masy, ale od tego, jak daleko od osi jest ona rozłożona:
Masa daleko od osi „liczy się” bardziej, bo wchodzi z kwadratem odległości. Dla brył o masie \(m\) i promieniu \(R\), obracających się wokół osi symetrii:
- obręcz (cienkościenna rura): \(I = m R^2\) — cała masa na obwodzie
- walec pełny (krążek): \(I = \tfrac12 m R^2\)
- kula pełna: \(I = \tfrac25 m R^2\)
- pręt o długości \(L\) wokół środka: \(I = \tfrac{1}{12} m L^2\); wokół końca: \(I = \tfrac13 m L^2\)
Moment bezwładności względem osi przesuniętej o \(d\) od osi przez środek masy daje twierdzenie Steinera: \(I = I_{\text{śr}} + m d^2\). Przykład: \(\tfrac{1}{12} m L^2 + m\left(\tfrac{L}{2}\right)^2 = \tfrac13 m L^2\) — zgadza się z wartością dla pręta obracanego wokół końca.
Druga zasada dynamiki dla ruchu obrotowego
Moment siły nadaje bryle przyspieszenie kątowe tym mniejsze, im większy jest moment bezwładności.
Przykład 1 — ciężarek na nici nawiniętej na walec
Na walec o masie \(4\ \text{kg}\), obracający się bez tarcia wokół poziomej osi, nawinięto nić, a na jej końcu zawieszono ciężarek o masie \(1\ \text{kg}\). Z jakim przyspieszeniem opada ciężarek? Przyjmij \(g = 10\ \tfrac{\text{m}}{\text{s}^2}\).
- Ciężarek: \(m a = m g - N\) (\(N\) — naciąg nici).
- Walec: moment naciągu \(N R = I\varepsilon = \tfrac12 M R^2 \cdot \tfrac{a}{R}\), więc \(N = \tfrac12 M a\).
- Podstawiamy: \(m a = m g - \tfrac12 M a\), czyli \(a = \tfrac{m g}{m + M/2} = \tfrac{10}{1 + 2} \approx 3{,}33\ \tfrac{\text{m}}{\text{s}^2}\).
Walec zachowuje się tak, jakby do ciężarka „doczepiono” połowę jego masy — to jego bezwładność obrotowa.
Energia kinetyczna ruchu obrotowego
Obracająca się bryła ma energię kinetyczną, choć jej środek stoi w miejscu:
Tak magazynują energię koła zamachowe w silnikach i w niektórych autobusach z odzyskiem energii hamowania.
Toczenie bez poślizgu
Koło toczące się bez poślizgu jednocześnie przesuwa się i obraca. Punkt styku z podłożem chwilowo spoczywa, więc prędkość środka i prędkość kątowa są związane warunkiem:
Energia kinetyczna toczącego się ciała to suma energii ruchu postępowego i obrotowego:
Oznaczmy \(k = \tfrac{I}{m R^2}\): dla kuli \(k = 0{,}4\), dla walca \(k = 0{,}5\), dla obręczy \(k = 1\). Część energii idąca na obrót wynosi \(\tfrac{k}{1 + k}\): dla kuli \(\tfrac27\), dla walca \(\tfrac13\), dla obręczy połowa.
Wyścig na równi
Ciało stacza się bez poślizgu z wysokości \(h\). Tarcie statyczne w punkcie styku nie wykonuje pracy (punkt styku się nie przesuwa), więc energia mechaniczna jest zachowana:
Masa i promień się skróciły — liczy się tylko kształt, czyli \(k\). Im mniej energii „ucieka” w obrót, tym szybsze ciało na dole.
Przykład 2 — walec na równi
Walec pełny stacza się bez poślizgu z wysokości \(1{,}5\ \text{m}\). Jaką prędkość ma na dole? Przyjmij \(g = 10\ \tfrac{\text{m}}{\text{s}^2}\).
- Dla walca \(k = \tfrac12\): \(v = \sqrt{\tfrac{2 g h}{1{,}5}} = \sqrt{\tfrac{4 g h}{3}}\).
- \(v = \sqrt{\tfrac{4 \cdot 10 \cdot 1{,}5}{3}} = \sqrt{20} \approx 4{,}47\ \tfrac{\text{m}}{\text{s}}\).
Klocek bez tarcia miałby \(\sqrt{30} \approx 5{,}48\ \tfrac{\text{m}}{\text{s}}\). To samo podejście daje przyspieszenie na równi: \(a = \tfrac{g\sin\alpha}{1 + k}\), dla walca \(\tfrac23 g\sin\alpha\).
Zasada zachowania momentu pędu
Gdy na bryłę nie działa zewnętrzny moment siły, jej moment pędu jest stały:
Jeśli bryła zmieni rozkład masy (zmniejszy moment bezwładności), jej prędkość kątowa wzrośnie.
Przykład 3 — piruet
Łyżwiarka kręci się z rozłożonymi rękami, wykonując \(1{,}2\) obrotu na sekundę; jej moment bezwładności wynosi wtedy \(3{,}5\ \text{kg} \cdot \text{m}^2\). Przyciąga ręce i moment bezwładności spada do \(1{,}4\ \text{kg} \cdot \text{m}^2\). Ile obrotów na sekundę wykonuje teraz?
- \(f_2 = f_1 \cdot \tfrac{I_1}{I_2} = 1{,}2 \cdot \tfrac{3{,}5}{1{,}4} = 3\ \tfrac{\text{obr}}{\text{s}}\).
- Energia obrotowa wzrosła \(2{,}5\) raza (\(E = \tfrac{L^2}{2I}\), a \(L\) jest stałe) — dodatkową energię dostarczyły mięśnie, wykonując pracę przy przyciąganiu rąk.
Ta sama zasada sprawia, że gwiazda neutronowa, powstała z zapadnięcia się gwiazdy, obraca się nawet setki razy na sekundę, a skoczek do wody zwija się w „kulkę”, żeby wykonać kilka obrotów w locie.
Najczęstsze błędy
- liczenie energii toczącego się ciała tylko jako \(\tfrac{m v^2}{2}\)
- przekonanie, że cięższe lub większe ciało stoczy się szybciej
- przyjmowanie, że tarcie przy toczeniu bez poślizgu zabiera energię (tarcie statyczne nie wykonuje pracy)
- mylenie momentu bezwładności obręczy (\(m R^2\)) i walca (\(\tfrac12 m R^2\))
- zapominanie, że w układzie ciężarek–krążek naciąg nici jest mniejszy niż ciężar ciężarka
- stosowanie zasady zachowania energii kinetycznej obrotu w piruecie (zachowany jest moment pędu, nie energia)
Podsumowanie
- Odpowiedniki: \(\varphi \leftrightarrow s\), \(\omega \leftrightarrow v\), \(\varepsilon \leftrightarrow a\), \(I \leftrightarrow m\), \(M \leftrightarrow F\), \(L \leftrightarrow p\).
- \(I = \sum m r^2\): obręcz \(m R^2\), walec \(\tfrac12 m R^2\), kula \(\tfrac25 m R^2\).
- \(M = I\varepsilon\); \(E_{obr} = \tfrac{I\omega^2}{2}\); toczenie bez poślizgu: \(v = \omega R\).
- Na dole równi: \(v = \sqrt{\tfrac{2 g h}{1 + k}}\) — wygrywa kula, przegrywa obręcz.
- Bez zewnętrznego momentu siły \(I\omega = \text{const}\).
Przećwicz: zadania z bryły sztywnej — w tym jo-jo, krążek z ciężarkiem i kula w pętli w zadaniach olimpijskich.