Nierówności

Nierówności wielomianowe i wymierne — metoda węża, moduł, zadania

Nierówności na maturze: liniowe, wielomianowe (metoda węża, krotność pierwiastków), wymierne, z wartością bezwzględną i układy — 9 przykładów krok po kroku.

Nierówności wielomianowe, wymierne i z wartością bezwzględną to jeden z tych działów, w których na maturze łatwo zdobyć punkty i równie łatwo je stracić przez drobny błąd w znaku. Na poziomie podstawowym pojawiają się nierówności liniowe, kwadratowe, proste wielomianowe w postaci iloczynowej i nierówności typu \(|x - a| \leq b\); na rozszerzeniu dochodzą nierówności wymierne, sumy modułów, pierwiastki wielokrotne i układy nierówności. Po tej lekcji będziesz umieć sprowadzić każdą z tych nierówności do postaci „coś porównane z zerem”, rozłożyć wyrażenie na czynniki, odczytać znak z siatki znaków (metoda „węża”), poprawnie obsłużyć dziedzinę i zapisać zbiór rozwiązań przedziałami. Dziewięć przykładów rozwiązanych krok po kroku prowadzi od zadań z matury podstawowej do typowych zadań rozszerzonych.

Jak czytać nierówność i zapisywać zbiór rozwiązań

Rozwiązać nierówność to znaleźć wszystkie liczby, które po podstawieniu dają zdanie prawdziwe. Wynikiem prawie nigdy nie jest jedna liczba, tylko zbiór — zwykle przedział albo suma przedziałów. Dlatego zanim zaczniemy liczyć, ustalmy zapis.

Kilka zasad, które warto mieć w nawyku:

  • Nierówność ostra (\(<\), \(>\)) daje końce otwarte, nieostra (\(\leq\), \(\geq\)) — domknięte, o ile końce należą do dziedziny.
  • Pojedyncze punkty zapisujemy w nawiasach klamrowych, np. \(\{0\}\), a kilka kawałków łączymy znakiem sumy: \((-\infty, -3\rangle \cup \{0\} \cup \langle 2, +\infty)\).
  • Zbiór pusty to \(\emptyset\), a zbiór wszystkich liczb rzeczywistych to \(\mathbb{R}\).
  • Na osi liczbowej koniec domknięty rysujemy zamalowanym kółkiem, otwarty — pustym.

Nierówności liniowe i kwadratowe — przypomnienie

Nierówność liniowa i zmiana znaku

Nierówność liniowa to nierówność postaci \(ax + b > 0\) (albo z innym znakiem). Rozwiązujemy ją jak równanie: przenosimy wyrazy, porządkujemy, dzielimy przez współczynnik przy \(x\). Jedyna różnica względem równania dotyczy mnożenia i dzielenia.

Dlaczego? Mnożenie przez \(-1\) odbija liczby na osi względem zera: \(2 < 5\), ale \(-2 > -5\). Przykład: \(-3x + 6 > 0\), czyli \(-3x > -6\). Dzielimy przez \(-3\) i odwracamy znak: \(x < 2\). Rozwiązanie: \(x \in (-\infty, 2)\). Szybki test: \(x = 0\) daje \(6 > 0\) — prawda, a \(0 < 2\), więc się zgadza.

Tę samą zasadę trzeba mieć w głowie przy nierównościach wymiernych: tam mnożenie przez wyrażenie z \(x\) jest niebezpieczne właśnie dlatego, że nie znamy jego znaku.

Nierówności kwadratowe w pigułce

Nierówność kwadratową \(ax^2 + bx + c > 0\) rozwiązuje się szkicem paraboli: liczysz miejsca zerowe, zaznaczasz je na osi, rysujesz parabolę z ramionami w górę (\(a > 0\)) lub w dół (\(a < 0\)) i odczytujesz, gdzie wykres jest nad osią, a gdzie pod nią. Jeśli \(\Delta < 0\), trójmian ma stały znak — taki jak znak \(a\). Szczegóły, wraz z zadaniami z parametrem, znajdziesz w lekcji o funkcji kwadratowej i nierównościach kwadratowych. Pełną metodę krok po kroku, z deltą równą zeru i ujemną oraz zapisem odpowiedzi w przedziałach, opisuje osobna lekcja o nierównościach kwadratowych. Tutaj potraktujemy nierówność kwadratową jako szczególny przypadek wielomianowej: \((x - x_1)(x - x_2)\) to po prostu iloczyn dwóch czynników liniowych i wszystko, co powiemy o wężu, działa także dla niej.

Nierówności wielomianowe — metoda węża krok po kroku

Wielomian stopnia trzeciego i wyższego trudno naszkicować dokładnie, ale do rozwiązania nierówności nie potrzebujemy dokładnego wykresu — wystarczy wiedzieć, gdzie wielomian zmienia znak. Wielomian jest funkcją ciągłą, więc może zmienić znak tylko w miejscu zerowym. Między kolejnymi miejscami zerowymi znak jest stały.

Dlaczego rozkład na czynniki

Znak iloczynu zależy tylko od znaków czynników: iloczyn jest dodatni, gdy liczba czynników ujemnych jest parzysta. Czynnik liniowy \(x - a\) jest ujemny na lewo od \(a\) i dodatni na prawo. Jeśli więc zapiszemy wielomian jako iloczyn czynników liniowych (i ewentualnie kwadratowych o ujemnej delcie, które mają stały znak), to znak całości odczytamy bez liczenia wartości.

Do rozkładu używamy wyłączania wspólnego czynnika, grupowania wyrazów, wzorów skróconego mnożenia i twierdzenia o pierwiastkach wymiernych. Jeśli ten etap sprawia kłopot, zajrzyj do lekcji o wielomianach, twierdzeniu Bézouta i dzieleniu wielomianów — tam jest cała technika szukania pierwiastków.

Algorytm metody węża

  1. Przenieś wszystko na jedną stronę, tak aby po drugiej zostało \(0\).
  2. Rozłóż wielomian na czynniki możliwie niskiego stopnia.
  3. Wyznacz miejsca zerowe i ich krotności. Czynniki kwadratowe o ujemnej delcie pomiń — są zawsze dodatnie (jeśli współczynnik przy \(x^2\) jest dodatni).
  4. Zaznacz miejsca zerowe na osi w kolejności rosnącej.
  5. Ustal znak współczynnika przy najwyższej potędze po wymnożeniu wszystkich czynników. Jeśli jest dodatni, wąż startuje z prawej strony nad osią, jeśli ujemny — pod osią.
  6. Prowadź krzywą od prawej do lewej: przy pierwiastku nieparzystej krotności przecina oś, przy pierwiastku parzystej krotności odbija się od niej.
  7. Odczytaj przedziały nad osią (\(> 0\)) albo pod osią (\(< 0\)) i zdecyduj o końcach: przy \(\geq\) i \(\leq\) dołączasz wszystkie miejsca zerowe.

Start z prawej strony nie jest przypadkowy. Dla bardzo dużych \(x\) o znaku wielomianu decyduje najwyższa potęga: \(x^n\) jest wtedy dodatnie, więc znak wielomianu to znak współczynnika wiodącego.

Pierwiastki wielokrotne — kiedy wąż się odbija

Jeśli czynnik \((x - a)\) występuje w rozkładzie \(k\) razy, mówimy, że \(a\) jest pierwiastkiem \(k\)-krotnym. Czynnik \((x - a)^k\) przy przejściu przez \(a\) zmienia znak tylko wtedy, gdy \(k\) jest nieparzyste — bo parzysta potęga liczby ujemnej jest dodatnia.

Zobaczmy to na nierówności \((x + 2)^3 (x - 1)^2 (3 - x) \geq 0\). Pierwiastki: \(-2\) (krotność 3), \(1\) (krotność 2), \(3\) (krotność 1). Uwaga na czynnik \((3 - x)\): po wymnożeniu współczynnik przy najwyższej potędze to \(1 \cdot 1 \cdot (-1) = -1\), więc wąż startuje z prawej pod osią. Idziemy w lewo: przy \(3\) przecina oś i wchodzi nad nią, przy \(1\) odbija się (zostaje nad osią), przy \(-2\) przecina oś i schodzi pod nią. Wielomian jest nieujemny na \(\langle -2, 3 \rangle\) — punkt \(1\) jest w środku tego przedziału, więc nie trzeba go osobno dopisywać.

Częsty sposób na uniknięcie pomyłki: od razu pomnóż czynnik \((3 - x)\) przez \(-1\), zapisując go jako \(-(x - 3)\), i zmień znak nierówności. Wtedy wszystkie czynniki mają postać \(x - a\), a wąż zawsze startuje nad osią.

Nierówności dwukwadratowe i podstawienie

Nie każdy wielomian czwartego stopnia trzeba rozkładać przez szukanie pierwiastków. Jeśli występują w nim tylko potęgi \(x^4\), \(x^2\) i wyraz wolny, wygodnie jest podstawić \(t = x^2\). Na przykład w nierówności \(x^4 - 5x^2 + 4 < 0\) trójmian \(t^2 - 5t + 4\) ma pierwiastki \(t = 1\) i \(t = 4\), więc

\[ x^4 - 5x^2 + 4 = (x^2 - 1)(x^2 - 4) = (x - 1)(x + 1)(x - 2)(x + 2) \]

Mamy cztery pojedyncze pierwiastki \(-2, -1, 1, 2\) i dodatni współczynnik wiodący. Wąż startuje nad osią i przecina ją w każdym z nich, więc pod osią jest na \((-2, -1)\) i \((1, 2)\). Odpowiedź: \(x \in (-2, -1) \cup (1, 2)\).

Ostrożnie z rozwiązywaniem samej nierówności w zmiennej \(t\): z \(1 < t < 4\) dostajesz \(1 < x^2 < 4\), co jest układem dwóch nierówności kwadratowych. Da się tak zrobić, ale łatwo zgubić ujemną część rozwiązania. Rozkład na czynniki liniowe i wąż są bezpieczniejsze.

Pytania o liczby całkowite

Na maturze podstawowej nierówność często jest tylko pierwszym krokiem, a pytanie brzmi: „ile liczb całkowitych spełnia nierówność” albo „podaj największą liczbę całkowitą”. Wtedy precyzyjne końce przedziałów decydują o wyniku. Z przedziału \((-3, 4\rangle\) liczby całkowite to \(-2, -1, 0, 1, 2, 3, 4\) — siedem liczb, bo \(-3\) nie należy, a \(4\) należy. Jedna pomyłka w nawiasie zmienia odpowiedź, dlatego przy takich zadaniach zawsze wypisz liczby jawnie, zamiast liczyć je „na oko” z długości przedziału.

Nierówności wymierne — dziedzina i zakaz mnożenia przez mianownik

Nierówność wymierna to nierówność, w której niewiadoma występuje w mianowniku, np. \(\frac{2x - 1}{x + 3} \leq 1\). Pierwszy odruch — pomnożyć przez mianownik — prowadzi do błędu, bo mianownik \(x + 3\) dla jednych \(x\) jest dodatni, a dla innych ujemny. Nie wiemy więc, czy odwrócić znak nierówności.

Schemat rozwiązywania

  1. Wyznacz dziedzinę: wszystkie mianowniki muszą być różne od zera.
  2. Przenieś wszystkie wyrazy na lewą stronę, po prawej zostaw \(0\).
  3. Sprowadź do jednego ułamka \(\frac{W(x)}{Q(x)}\), uporządkuj licznik i rozłóż licznik i mianownik na czynniki.
  4. Zamień nierówność ilorazu na nierówność iloczynu i rozwiąż ją metodą węża.
  5. Wyrzuć miejsca zerowe mianownika i sprawdź zgodność z dziedziną.

Krok 4 wynika z prostej obserwacji: iloraz i iloczyn dwóch liczb mają ten sam znak, bo \(\frac{W}{Q} = \frac{W \cdot Q}{Q^2}\), a \(Q^2 > 0\). Dlatego:

\[ \frac{W(x)}{Q(x)} \geq 0 \iff W(x) \cdot Q(x) \geq 0 \ \wedge \ Q(x) \neq 0 \]

Analogicznie dla \(>\), \(<\), \(\leq\). Mnożymy więc nie przez \(Q(x)\), tylko przez \(Q(x)^2\), które jest dodatnie w całej dziedzinie — to legalny ruch, który nie zmienia znaku nierówności.

Przykład z siatką znaków

Rozwiążmy \(\frac{x^2 - 4x + 3}{x^2 - x - 2} \leq 0\). Rozkład: licznik \((x - 1)(x - 3)\), mianownik \((x - 2)(x + 1)\). Dziedzina: \(x \neq -1\) i \(x \neq 2\). Nierówność jest równoważna \((x - 1)(x - 3)(x - 2)(x + 1) \leq 0\) z wykluczeniem \(-1\) i \(2\).

Wszystkie cztery pierwiastki są pojedyncze, współczynnik wiodący dodatni. Wąż startuje z prawej nad osią i przecina ją kolejno w \(3\), \(2\), \(1\), \(-1\). Pod osią jest na \((-1, 1)\) i \((2, 3)\). Końce: \(1\) i \(3\) to miejsca zerowe licznika, więc przy \(\leq\) należą do rozwiązania; \(-1\) i \(2\) wypadają z dziedziny, więc tam nawiasy okrągłe. Wynik:

\[ x \in (-1, 1\rangle \cup (2, 3\rangle \]

Siatka znaków to ten sam pomysł zapisany inaczej: dla każdego czynnika zapisujesz w wierszu jego znak na kolejnych przedziałach, a w ostatnim wierszu mnożysz znaki w kolumnach. Metoda jest wolniejsza od węża, ale przydaje się, gdy czynników jest dużo albo gdy nie ufasz sobie przy pierwiastkach wielokrotnych.

Nierówności z wartością bezwzględną

Wartość bezwzględna \(|x - a|\) to odległość liczby \(x\) od liczby \(a\) na osi liczbowej. To zdanie rozwiązuje większość prostych nierówności z modułem bez żadnych rachunków.

  • \(|x - 3| < 2\): liczby odległe od \(3\) o mniej niż \(2\), czyli \(x \in (1, 5)\).
  • \(|x + 1| \geq 4\), czyli \(|x - (-1)| \geq 4\): liczby odległe od \(-1\) o co najmniej \(4\), czyli \(x \in (-\infty, -5\rangle \cup \langle 3, +\infty)\).

Wzory do zapamiętania

Przypadki brzegowe: wartość bezwzględna nigdy nie jest ujemna, więc \(|x - 2| < -1\) nie ma rozwiązań (\(\emptyset\)), a \(|x - 2| > -1\) jest spełniona dla każdego \(x \in \mathbb{R}\). Z kolei \(|A| \leq 0\) oznacza \(A = 0\).

Wzór \(|A| < B \iff -B < A < B\) działa także wtedy, gdy po prawej stronie stoi wyrażenie z \(x\) — jeśli \(B \leq 0\), układ po prostu nie ma rozwiązań, więc nic się nie psuje. Wykorzystamy to w przykładzie 9.

Metoda przedziałów dla sumy modułów

Gdy w nierówności jest kilka wartości bezwzględnych, np. \(|x + 2| + |x - 3| \leq 9\), interpretacja odległości bywa pomocna, ale pewniejsza jest metoda przedziałów:

  1. Znajdź miejsca zerowe wyrażeń pod modułami — one dzielą oś na przedziały.
  2. W każdym przedziale ustal znak każdego wyrażenia i opuść moduły: \(|A| = A\), gdy \(A \geq 0\), oraz \(|A| = -A\), gdy \(A < 0\).
  3. Rozwiąż zwykłą nierówność w każdym przedziale i przetnij wynik z tym przedziałem.
  4. Zsumuj wyniki ze wszystkich przedziałów.

Najczęstszy błąd to pominięcie kroku 3 — rozwiązanie znalezione w danym przedziale jest ważne tylko w jego obrębie. Jeden punkt podziału (np. \(-2\)) dołączamy do jednego z przedziałów, żeby niczego nie zgubić.

Układy nierówności i koniunkcja warunków

Układ nierówności to kilka warunków, które muszą być spełnione jednocześnie. Rozwiązujesz każdą nierówność osobno, a potem bierzesz część wspólną zbiorów — najwygodniej rysując wszystkie wyniki na jednej osi, jeden pod drugim. Porównaj z alternatywą (\(\vee\)), która pojawia się np. przy \(|A| > b\): tam zbiory sumujemy.

Z koniunkcją mamy do czynienia częściej, niż się wydaje: dziedzina nierówności wymiernej, warunek z treści zadania („\(x\) jest liczbą dodatnią”) czy przedział z polecenia („w przedziale \(\langle -10, 10 \rangle\)”) to też nierówności, z którymi trzeba przeciąć wynik. Tak samo działa to przy nierównościach logarytmicznych, gdzie dziedzina logarytmu jest pierwszym warunkiem układu.

Przykłady rozwiązane krok po kroku

Zanim przeczytasz rozwiązanie, spróbuj samodzielnie przenieść wszystko na jedną stronę i rozłożyć wyrażenie na czynniki. Każdy wynik możesz sprawdzić, podstawiając jedną liczbę z wnętrza przedziału i jedną spoza niego.

Przykład 1 (PP) — nierówność liniowa z ułamkami

Rozwiąż nierówność \(\frac{2x - 1}{3} - \frac{x + 2}{2} \geq x - 4\).

Mnożymy obie strony przez \(6\) — liczbę dodatnią, więc znak zostaje:

\[ 2(2x - 1) - 3(x + 2) \geq 6x - 24 \]

Po rozwinięciu \(4x - 2 - 3x - 6 \geq 6x - 24\), czyli \(x - 8 \geq 6x - 24\). Przenosimy: \(-5x \geq -16\). Dzielimy przez \(-5\) i odwracamy znak: \(x \leq \frac{16}{5}\).

Odpowiedź: \(x \in \left(-\infty, \frac{16}{5}\right\rangle\). Test: dla \(x = 0\) lewa strona to \(-\frac{1}{3} - 1 = -\frac{4}{3}\), a prawa \(-4\); \(-\frac{4}{3} \geq -4\) — prawda.

Przykład 2 (PP) — wielomian trzeciego stopnia przez grupowanie

Rozwiąż nierówność \(x^3 - 2x^2 - 9x + 18 \leq 0\).

Grupujemy wyrazy parami: \(x^2(x - 2) - 9(x - 2) = (x - 2)(x^2 - 9) = (x - 2)(x - 3)(x + 3)\). Pierwiastki: \(-3, 2, 3\), wszystkie pojedyncze. Współczynnik przy \(x^3\) jest dodatni, więc wąż zaczyna z prawej nad osią, przecina ją w \(3\) (schodzi pod oś), w \(2\) (wraca nad oś) i w \(-3\) (schodzi pod oś).

Pod osią lub na osi: \((-\infty, -3\rangle\) oraz \(\langle 2, 3 \rangle\). Odpowiedź: \(x \in (-\infty, -3\rangle \cup \langle 2, 3 \rangle\).

Przykład 3 (PP/PR) — pierwiastek podwójny i punkt izolowany

Rozwiąż nierówność \(x^4 + x^3 - 6x^2 \geq 0\).

Wyłączamy \(x^2\): \(x^2(x^2 + x - 6) \geq 0\). Trójmian ma \(\Delta = 1 + 24 = 25\), pierwiastki \(2\) i \(-3\), więc

\[ x^2 (x - 2)(x + 3) \geq 0 \]

Pierwiastki: \(-3\) (pojedynczy), \(0\) (podwójny), \(2\) (pojedynczy). Wąż startuje z prawej nad osią, w \(2\) przecina oś i schodzi pod nią, w \(0\) odbija się od osi (dotyka jej od dołu i zostaje pod), w \(-3\) przecina oś i wraca nad nią.

Nad osią: \((-\infty, -3)\) i \((2, +\infty)\). Ponieważ nierówność jest nieostra, dołączamy wszystkie miejsca zerowe — również \(0\), w którym wielomian przyjmuje wartość \(0\), choć wokół jest ujemny. Odpowiedź:

\[ x \in (-\infty, -3\rangle \cup \{0\} \cup \langle 2, +\infty) \]

Zgubienie punktu \(\{0\}\) to klasyczna strata punktu na maturze. Gdyby nierówność była ostra (\(> 0\)), zera by nie było.

Przykład 4 (PP/PR) — nierówność wymierna z jedynką po prawej

Rozwiąż nierówność \(\frac{2x - 1}{x + 3} \leq 1\).

Dziedzina: \(x \neq -3\). Przenosimy jedynkę i sprowadzamy do wspólnego mianownika:

\[ \frac{2x - 1 - (x + 3)}{x + 3} \leq 0 \iff \frac{x - 4}{x + 3} \leq 0 \]

Równoważnie \((x - 4)(x + 3) \leq 0\) oraz \(x \neq -3\). Parabola z ramionami w górę jest niedodatnia między pierwiastkami: \(\langle -3, 4 \rangle\). Wyrzucamy \(-3\) (zeruje mianownik). Odpowiedź: \(x \in (-3, 4\rangle\).

Dla porównania, błędne „pomnożenie przez \(x + 3\)” dałoby \(2x - 1 \leq x + 3\), czyli \(x \leq 4\) — i do rozwiązania trafiłyby na przykład \(x = -5\), dla którego lewa strona wynosi \(\frac{-11}{-2} = 5{,}5 > 1\).

Przykład 5 (PR) — pułapka z niewiadomą po obu stronach

Rozwiąż nierówność \(\frac{6}{x + 1} \geq x\).

Dziedzina: \(x \neq -1\). Przenosimy \(x\) na lewą stronę:

\[ \frac{6 - x(x + 1)}{x + 1} \geq 0 \iff \frac{-x^2 - x + 6}{x + 1} \geq 0 \]

Licznik: \(-x^2 - x + 6 = -(x^2 + x - 6) = -(x + 3)(x - 2)\). Mnożymy nierówność przez \(-1\) i odwracamy znak:

\[ \frac{(x + 3)(x - 2)}{x + 1} \leq 0 \iff (x + 3)(x - 2)(x + 1) \leq 0 \ \wedge \ x \neq -1 \]

Wąż (współczynnik dodatni) startuje z prawej nad osią, przecina oś w \(2\), \(-1\), \(-3\). Pod osią: \((-\infty, -3)\) oraz \((-1, 2)\). Dołączamy miejsca zerowe licznika \(-3\) i \(2\), ale nie \(-1\). Odpowiedź:

\[ x \in (-\infty, -3\rangle \cup (-1, 2\rangle \]

Sprawdzenie: dla \(x = -5\) mamy \(\frac{6}{-4} = -1{,}5 \geq -5\) — prawda; dla \(x = 3\): \(1{,}5 \geq 3\) — fałsz. Zgadza się z wynikiem.

Przykład 6 (PP) — wartość bezwzględna jako odległość

Rozwiąż nierówności: a) \(|2x - 5| \leq 3\), b) \(|x + 1| > 4\).

a) Ze wzoru „między”: \(-3 \leq 2x - 5 \leq 3\). Dodajemy \(5\) do wszystkich trzech części: \(2 \leq 2x \leq 8\), i dzielimy przez \(2\): \(1 \leq x \leq 4\). Odpowiedź: \(x \in \langle 1, 4 \rangle\). Ten sam wynik daje odległość: \(|2x - 5| = 2\left|x - \frac{5}{2}\right| \leq 3\), więc \(x\) leży najwyżej \(\frac{3}{2}\) od \(\frac{5}{2}\).

b) Ze wzoru „na zewnątrz”: \(x + 1 < -4\) lub \(x + 1 > 4\), czyli \(x < -5\) lub \(x > 3\). Odpowiedź: \(x \in (-\infty, -5) \cup (3, +\infty)\). Tu mamy alternatywę, więc zbiory sumujemy, a nie przecinamy.

Przykład 7 (PR) — suma dwóch modułów metodą przedziałów

Rozwiąż nierówność \(|x + 2| + |x - 3| \leq 9\).

Wyrażenia pod modułami zerują się w \(-2\) i \(3\). Dzielimy oś na trzy przedziały.

  • Dla \(x < -2\): oba wyrażenia ujemne, więc \(-(x + 2) - (x - 3) \leq 9\), czyli \(-2x + 1 \leq 9\), stąd \(x \geq -4\). Część wspólna z przedziałem: \(\langle -4, -2)\).
  • Dla \(-2 \leq x < 3\): \((x + 2) - (x - 3) \leq 9\), czyli \(5 \leq 9\) — zawsze prawda. Cały przedział \(\langle -2, 3)\).
  • Dla \(x \geq 3\): \((x + 2) + (x - 3) \leq 9\), czyli \(2x - 1 \leq 9\), stąd \(x \leq 5\). Część wspólna: \(\langle 3, 5 \rangle\).

Suma: \(x \in \langle -4, 5 \rangle\).

Interpretacja geometryczna potwierdza wynik: szukamy punktów, których suma odległości od \(-2\) i od \(3\) wynosi najwyżej \(9\). Każdy punkt między \(-2\) a \(3\) ma tę sumę równą \(5\), a na zewnątrz suma rośnie o \(2\) na każdą jednostkę — dojdzie do \(9\) po dwóch jednostkach w każdą stronę, czyli w \(-4\) i \(5\).

Przykład 8 (PR) — różnica modułów i niewiadoma po prawej

Rozwiąż nierówność \(|x - 1| - |x + 2| \geq x\).

Punkty podziału: \(-2\) i \(1\).

  • Dla \(x < -2\): \(-(x - 1) + (x + 2) = 3\), więc \(3 \geq x\) — spełnione dla wszystkich \(x < -2\). Wynik: \((-\infty, -2)\).
  • Dla \(-2 \leq x < 1\): \(-(x - 1) - (x + 2) = -2x - 1\), więc \(-2x - 1 \geq x\), czyli \(x \leq -\frac{1}{3}\). Część wspólna: \(\left\langle -2, -\frac{1}{3} \right\rangle\).
  • Dla \(x \geq 1\): \((x - 1) - (x + 2) = -3\), więc \(-3 \geq x\) — sprzeczne z \(x \geq 1\). Brak rozwiązań.

Suma: \(x \in \left(-\infty, -\frac{1}{3}\right\rangle\). Test: \(x = 0\) daje \(1 - 2 = -1 \geq 0\) — fałsz, a \(0 > -\frac{1}{3}\), więc zgodnie z wynikiem zero nie należy do rozwiązania.

Przykład 9 (PR) — moduł z trójmianem i układ nierówności

a) Rozwiąż nierówność \(|x^2 - 4| < 3x\).

Korzystamy z \(|A| < B \iff -B < A < B\), czyli z układu:

\[ x^2 - 4 < 3x \ \wedge \ x^2 - 4 > -3x \]

Pierwsza: \(x^2 - 3x - 4 < 0\), czyli \((x - 4)(x + 1) < 0\), więc \(x \in (-1, 4)\). Druga: \(x^2 + 3x - 4 > 0\), czyli \((x + 4)(x - 1) > 0\), więc \(x \in (-\infty, -4) \cup (1, +\infty)\). Część wspólna: \(x \in (1, 4)\). Zauważ, że automatycznie \(x > 0\), co zgadza się z tym, że \(3x\) musi być dodatnie, by przewyższać moduł.

b) Rozwiąż układ nierówności \(x^3 - 4x \geq 0\) i \(|x - 1| < 3\).

Pierwsza: \(x(x - 2)(x + 2) \geq 0\). Wąż (współczynnik dodatni, pierwiastki \(-2, 0, 2\)) daje \(x \in \langle -2, 0 \rangle \cup \langle 2, +\infty)\). Druga: \(-3 < x - 1 < 3\), czyli \(x \in (-2, 4)\). Rysujemy oba zbiory na jednej osi i bierzemy część wspólną. Punkt \(-2\) spełnia pierwszą nierówność, ale nie drugą (\(|-3| = 3\) nie jest mniejsze od \(3\)), więc wypada. Odpowiedź:

\[ x \in (-2, 0\rangle \cup \langle 2, 4) \]

Typowe błędy na maturze

  • Dzielenie przez liczbę ujemną bez zmiany znaku. Dotyczy też „ukrytych” minusów — np. gdy przy \(x^3\) stoi współczynnik ujemny albo czynnik ma postać \(3 - x\).
  • Mnożenie przez mianownik o nieznanym znaku. W nierównościach wymiernych zawsze przenoś wszystko na jedną stronę i porównuj z zerem.
  • Skracanie przez czynnik z \(x\). Z \(x^2(x - 2) > 0\) nie wolno „podzielić przez \(x^2\)” bez komentarza — trzeba pamiętać, że \(x \neq 0\). Przy \(\geq\) punkt \(0\) z kolei należy do rozwiązania.
  • Pominięcie punktu izolowanego. Pierwiastek parzystej krotności przy nieostrej nierówności często daje osobny punkt, np. \(\{0\}\) w przykładzie 3.
  • Domknięcie końca, który jest poza dziedziną. Miejsca zerowe mianownika zawsze mają nawias okrągły, nawet przy \(\leq\) i \(\geq\).
  • Start węża z niewłaściwej strony. Znak na prawym końcu osi to znak współczynnika wiodącego po wymnożeniu wszystkich czynników, a nie znak pierwszego wyrazu, który widzisz.
  • Brak przecięcia z przedziałem w metodzie przedziałów. Rozwiązanie znalezione dla \(x \geq 3\) jest ważne tylko dla \(x \geq 3\).
  • Mylenie koniunkcji z alternatywą. \(|A| < b\) daje jeden przedział (część wspólna), \(|A| > b\) — dwa kawałki (suma).
  • Nawias ostry przy nieskończoności. Zapis \(\langle 2, +\infty \rangle\) jest błędny — nieskończoność nie jest liczbą, więc nie może należeć do zbioru.

Ściąga — nierówności w pigułce

Ostatni krok przy każdym zadaniu: podstaw jedną liczbę z rozwiązania i jedną spoza niego. Zajmuje to kilkanaście sekund, a wyłapuje większość błędów znaku.

Sprawdź się

Zadania ułożone od najprostszych do trudniejszych:

Więcej zadań znajdziesz w dziale nierówności, a pełne arkusze w sekcji matura.

Dzisiejszy zestaw zadań → Trening liczenia w pamięci · 2 min