Planimetria

Okrąg opisany na trójkącie i okrąg wpisany — wzory na promień R i r

Okrąg opisany i wpisany w trójkąt: gdzie leży środek, wzory R = abc/4P, R = a/2sinα, r = 2P/obwód, trójkąt równoboczny, prostokątny i 8 przykładów.

Okrąg opisany na trójkącie przechodzi przez wszystkie trzy wierzchołki, a jego środek leży w punkcie przecięcia symetralnych boków. Okrąg wpisany w trójkąt jest styczny do wszystkich trzech boków, a jego środek leży w punkcie przecięcia dwusiecznych kątów. Do obliczania promieni wystarczą trzy wzory: \(R = \frac{abc}{4P}\), \(R = \frac{a}{2\sin\alpha}\) oraz \(r = \frac{2P}{a + b + c}\). Po tej lekcji będziesz wiedzieć, gdzie leżą środki obu okręgów w trójkącie ostrokątnym, prostokątnym i rozwartokątnym, skąd biorą się wzory na promienie i jak dobrać właściwy wzór do danych z zadania. Osobna sekcja pokazuje okrąg opisany na kwadracie i wpisany w kwadrat (\(R = \frac{a\sqrt{2}}{2}\), \(r = \frac{a}{2}\)) oraz warunki, przy których okrąg da się opisać na czworokącie albo w niego wpisać. Ten temat pojawia się na maturze podstawowej (zwykle trójkąt równoboczny albo prostokątny) i na rozszerzonej, gdzie łączy się z twierdzeniem sinusów, twierdzeniem cosinusów i wzorem Herona.

Co to jest okrąg opisany na trójkącie i gdzie leży jego środek?

Okrąg jest opisany na trójkącie, gdy wszystkie wierzchołki trójkąta leżą na tym okręgu. Mówi się też, że trójkąt jest wpisany w okrąg. Każdy trójkąt ma dokładnie jeden taki okrąg.

Dlaczego symetralne? Punkt leży na symetralnej odcinka \(AB\) dokładnie wtedy, gdy jest tak samo daleko od \(A\) jak od \(B\). Środek \(O\) okręgu opisanego musi spełniać \(|OA| = |OB| = |OC|\), więc leży na symetralnej boku \(AB\), na symetralnej boku \(BC\) i na symetralnej boku \(AC\). Wystarczy narysować dwie symetralne, bo trzecia przejdzie przez ten sam punkt. Własności symetralnych, dwusiecznych, środkowych i wysokości porównuje lekcja o symetralnej, dwusiecznej, środkowej i wysokości trójkąta.

Trzy trójkąty z okręgami opisanymi: w ostrokątnym środek O leży wewnątrz, w prostokątnym w środku przeciwprostokątnej, w rozwartokątnym na zewnątrzABCOostrokątnyABCOprostokątnyABCOrozwartokątny
Środek okręgu opisanego \(O\) leży w punkcie przecięcia symetralnych boków. W trójkącie ostrokątnym jest wewnątrz, w prostokątnym w środku przeciwprostokątnej, a w rozwartokątnym poza trójkątem.

Położenie środka zależy od największego kąta trójkąta:

  • trójkąt ostrokątny: środek okręgu opisanego leży wewnątrz trójkąta;
  • trójkąt prostokątny: środek leży dokładnie w połowie przeciwprostokątnej, a przeciwprostokątna jest średnicą okręgu;
  • trójkąt rozwartokątny: środek leży poza trójkątem, po przeciwnej stronie najdłuższego boku niż wierzchołek kąta rozwartego.

Jak rozpoznać rodzaj trójkąta z samych boków? Weź najdłuższy bok \(c\). Jeśli \(c^2 < a^2 + b^2\), trójkąt jest ostrokątny. Jeśli \(c^2 = a^2 + b^2\), jest prostokątny. Jeśli \(c^2 > a^2 + b^2\), jest rozwartokątny. To wniosek z twierdzenia cosinusów: znak wyrażenia \(a^2 + b^2 - c^2\) jest taki sam jak znak cosinusa kąta leżącego naprzeciw boku \(c\).

Co to jest okrąg wpisany w trójkąt i gdzie leży jego środek?

Okrąg jest wpisany w trójkąt, gdy jest styczny do wszystkich trzech boków. Każdy trójkąt ma dokładnie jeden okrąg wpisany i jego środek zawsze leży wewnątrz trójkąta, bez względu na kąty.

Uzasadnienie jest podobne jak dla okręgu opisanego. Punkt leży na dwusiecznej kąta dokładnie wtedy, gdy jest tak samo daleko od obu ramion. Środek \(I\) okręgu wpisanego musi być równo oddalony od trzech boków, więc leży na wszystkich trzech dwusiecznych.

Promień poprowadzony do punktu styczności jest prostopadły do boku. To najważniejszy fakt rysunkowy: odległość środka od boku mierzysz właśnie wzdłuż tego promienia.

Trójkąt o bokach 7, 8 i 9 z okręgiem wpisanym; promienie do punktów styczności są prostopadłe do boków, odcinki stycznych mają długości 3, 4 i 5ABCI334455r
Okrąg wpisany w trójkąt o bokach \(7, 8, 9\). Środek \(I\) to punkt przecięcia dwusiecznych, promień \(r = \sqrt{5}\) jest prostopadły do każdego boku. Odcinki stycznych z wierzchołków mają długości \(p - a = 3\), \(p - b = 4\), \(p - c = 5\).

Odcinki stycznych w trójkącie

Z każdego wierzchołka wychodzą dwa odcinki stycznych do okręgu wpisanego i są one równej długości. Oznacz je \(x\) (z wierzchołka \(A\)), \(y\) (z \(B\)) i \(z\) (z \(C\)). Każdy bok składa się z dwóch takich odcinków: \(c = x + y\), \(a = y + z\), \(b = x + z\). Po dodaniu stronami \(2(x + y + z) = a + b + c\), więc \(x + y + z = p\), gdzie \(p\) to połowa obwodu. Stąd:

\[ x = p - a, \qquad y = p - b, \qquad z = p - c \]

Dla trójkąta o bokach \(a = 9\), \(b = 8\), \(c = 7\) z rysunku: \(p = 12\), więc odcinki stycznych mają długości \(3\), \(4\) i \(5\).

Jak zapamiętać, który okrąg jest który?

Pomagają przyimki. Okrąg opisany na trójkącie leży na zewnątrz i „obejmuje” trójkąt, więc dotyka go w wierzchołkach. Okrąg wpisany w trójkąt siedzi w środku i dotyka boków. Z wierzchołkami wiąże się równa odległość od punktów, czyli symetralne odcinków. Z bokami wiąże się równa odległość od prostych, czyli dwusieczne kątów. Jeśli pomylisz te dwie pary, cała reszta zadania pójdzie w złą stronę, dlatego warto to sprawdzić na rysunku przed liczeniem.

Wzór na promień okręgu opisanego na trójkącie

Są dwa podstawowe wzory na \(R\). Oba działają w każdym trójkącie.

Skąd wzór R = a / (2 sin α)?

Weź trójkąt ostrokątny \(ABC\) wpisany w okrąg o środku \(O\). Kąt \(BAC = \alpha\) jest kątem wpisanym opartym na łuku \(BC\), więc kąt środkowy \(BOC\) oparty na tym samym łuku ma miarę \(2\alpha\). Twierdzenie o kącie wpisanym i środkowym jest dokładnie omówione w lekcji o kątach w okręgu, stycznej i czworokącie wpisanym.

Okrąg o środku O opisany na trójkącie ABC; kąt środkowy BOC jest dwa razy większy od kąta wpisanego BAC, więc kąt BOM ma miarę alfaααABCOMRa/2
Kąt środkowy \(BOC\) ma miarę \(2\alpha\), a wysokość \(OM\) trójkąta równoramiennego \(BOC\) dzieli go na dwa kąty \(\alpha\). W trójkącie prostokątnym \(BMO\): \(\sin\alpha = \frac{a/2}{R}\).

Trójkąt \(BOC\) jest równoramienny, bo \(|OB| = |OC| = R\). Jego wysokość \(OM\) dzieli podstawę \(BC\) na połowy i kąt \(BOC\) na dwa kąty \(\alpha\). W trójkącie prostokątnym \(BMO\) masz:

\[ \sin\alpha = \frac{|BM|}{|OB|} = \frac{a/2}{R} \quad \Rightarrow \quad R = \frac{a}{2\sin\alpha} \]

To jest inna postać twierdzenia sinusów: \(\frac{a}{\sin\alpha} = \frac{b}{\sin\beta} = \frac{c}{\sin\gamma} = 2R\). Dla trójkąta rozwartokątnego i prostokątnego wzór też zachodzi, bo \(\sin(180^\circ - \alpha) = \sin\alpha\), a dla kąta prostego \(\sin 90^\circ = 1\) daje \(R = \frac{a}{2}\).

Skąd wzór R = abc / (4P)?

Wystarczy połączyć wzór na pole z sinusem z poprzednim wzorem. Pole trójkąta to \(P = \frac{1}{2}bc\sin\alpha\). Z twierdzenia sinusów \(\sin\alpha = \frac{a}{2R}\). Po podstawieniu:

\[ P = \frac{1}{2}bc \cdot \frac{a}{2R} = \frac{abc}{4R} \quad \Rightarrow \quad R = \frac{abc}{4P} \]

Ten wzór jest najwygodniejszy, gdy znasz trzy boki. Pole liczysz wtedy wzorem Herona, a wszystkie wzory na pole zebrano w lekcji pole trójkąta — wzory, wzór Herona i przykłady.

Szybki wzór dla trójkąta równoramiennego

W trójkącie równoramiennym o ramieniu \(b\), podstawie \(a\) i wysokości \(h\) opuszczonej na podstawę pole wynosi \(P = \frac{ah}{2}\). Wzór \(R = \frac{abc}{4P}\) daje wtedy:

\[ R = \frac{b \cdot b \cdot a}{4 \cdot \frac{ah}{2}} = \frac{b^2}{2h} \]

Nie trzeba go uczyć się na pamięć, ale oszczędza rachunków w zadaniach z trójkątem równoramiennym.

Ten sam pomysł działa w każdym trójkącie, w którym znasz wysokość. Jeśli \(h_a\) to wysokość opuszczona na bok \(a\), to \(P = \frac{a h_a}{2}\) i po skróceniu przez \(a\) dostajesz \(R = \frac{bc}{2h_a}\): iloczyn dwóch boków wychodzących z jednego wierzchołka podzielony przez podwojoną wysokość z tego wierzchołka. Wzór dla trójkąta równoramiennego to szczególny przypadek, gdy \(b = c\).

Wzór na promień okręgu wpisanego w trójkąt

Skąd ten wzór? Połącz środek \(I\) okręgu wpisanego z wierzchołkami. Trójkąt rozpada się na trzy trójkąty: \(BIC\), \(CIA\) i \(AIB\). Podstawami są boki \(a\), \(b\), \(c\), a wysokością każdego z nich jest promień \(r\), bo promień do punktu styczności jest prostopadły do boku. Zatem:

\[ P = \frac{1}{2}ar + \frac{1}{2}br + \frac{1}{2}cr = r \cdot \frac{a + b + c}{2} = r \cdot p \]

Wzór działa w obie strony. Gdy znasz pole i boki, liczysz \(r = \frac{P}{p}\). Gdy znasz \(r\) i obwód, od razu masz pole. Na przykład trójkąt o obwodzie \(30\), w który wpisano okrąg o promieniu \(2\), ma pole \(P = 2 \cdot 15 = 30\).

Promień okręgu opisanego i wpisanego w szczególnych trójkątach

W trzech rodzajach trójkątów nie trzeba sięgać po wzory ogólne, bo położenie środków wynika wprost z symetrii albo z kąta prostego. Te przypadki pojawiają się na maturze podstawowej najczęściej.

Trójkąt równoboczny — wzór na R i r

W trójkącie równobocznym symetralne boków, dwusieczne, wysokości i środkowe pokrywają się. Dlatego środek okręgu opisanego i środek okręgu wpisanego to ten sam punkt \(O\), czyli zarazem środek ciężkości. Środek ciężkości dzieli każdą środkową w stosunku \(2 : 1\), licząc od wierzchołka.

Wysokość trójkąta równobocznego o boku \(a\) to \(h = \frac{a\sqrt{3}}{2}\). Odległość od \(O\) do wierzchołka to \(\frac{2}{3}h\), a odległość od \(O\) do boku to \(\frac{1}{3}h\):

\[ R = \frac{2}{3} \cdot \frac{a\sqrt{3}}{2} = \frac{a\sqrt{3}}{3}, \qquad r = \frac{1}{3} \cdot \frac{a\sqrt{3}}{2} = \frac{a\sqrt{3}}{6} \]
Trójkąt równoboczny o boku 6 z okręgiem opisanym i wpisanym o wspólnym środku; R jest dwa razy dłuższy od rABCORr
W trójkącie równobocznym środki obu okręgów leżą w tym samym punkcie \(O\), który dzieli wysokość w stosunku \(2 : 1\). Dla boku \(6\): \(R = 2\sqrt{3}\), \(r = \sqrt{3}\).

Warto zapamiętać trzy zależności: \(R = 2r\), \(R + r = h\) oraz \(a = R\sqrt{3}\). Ostatnia przydaje się, gdy zadanie podaje promień i pyta o bok. Ten sam wynik daje wzór ogólny: \(R = \frac{a}{2\sin 60^\circ} = \frac{a}{\sqrt{3}} = \frac{a\sqrt{3}}{3}\).

Okrąg opisany na trójkącie prostokątnym — R = c/2

W trójkącie prostokątnym kąt prosty jest kątem wpisanym, a kąt wpisany prosty zawsze opiera się na średnicy. Zatem przeciwprostokątna \(c\) jest średnicą okręgu opisanego, a jego środek leży w połowie przeciwprostokątnej:

\[ R = \frac{c}{2} \]

Wynika to też ze wzoru ogólnego: naprzeciw przeciwprostokątnej leży kąt \(90^\circ\), więc \(R = \frac{c}{2\sin 90^\circ} = \frac{c}{2}\).

Dla okręgu wpisanego w trójkąt prostokątny o przyprostokątnych \(a\), \(b\) masz wzór ogólny \(r = \frac{2P}{a + b + c} = \frac{ab}{a + b + c}\) oraz skrót \(r = \frac{a + b - c}{2}\), który wynika z odcinków stycznych: przy kącie prostym odcinek styczny ma długość \(r\). Szczegóły i warianty tego skrótu omawia osobna lekcja o promieniu okręgu wpisanego w trójkąt prostokątny.

Okrąg opisany na trójkącie rozwartokątnym — środek na zewnątrz

W trójkącie rozwartokątnym środek okręgu opisanego leży poza trójkątem. Dzieje się tak, bo kąt rozwarty \(\alpha\) jest kątem wpisanym opartym na łuku większym niż półokrąg. Środek okręgu leży wtedy po drugiej stronie boku \(a\) niż wierzchołek \(A\).

Wzory na \(R\) działają bez zmian. W \(R = \frac{a}{2\sin\alpha}\) korzystasz z tego, że sinus kąta rozwartego jest dodatni, np. \(\sin 120^\circ = \sin 60^\circ = \frac{\sqrt{3}}{2}\). Pułapka jest inna: przy szukaniu kąta z równania \(\sin\alpha = k\) dostajesz dwa kąty, ostry i rozwarty, i trzeba sprawdzić, który pasuje do zadania (albo czy pasują oba). Pokazuje to przykład 8.

Okrąg wpisany zachowuje się zawsze tak samo: jego środek leży wewnątrz trójkąta także wtedy, gdy trójkąt jest rozwartokątny.

Jak obliczyć promień okręgu opisanego i wpisanego — schemat

Zanim zaczniesz liczyć, sprawdź, co masz dane:

  1. Trzy boki. Policz \(p\) i pole wzorem Herona. Potem \(R = \frac{abc}{4P}\) oraz \(r = \frac{P}{p}\).
  2. Bok i kąt naprzeciw niego. Od razu \(R = \frac{a}{2\sin\alpha}\). Do \(r\) potrzebujesz jeszcze pola i obwodu.
  3. Dwa boki i kąt między nimi. Trzeci bok z twierdzenia cosinusów, pole z \(P = \frac{1}{2}bc\sin\alpha\), a potem oba wzory.
  4. Trójkąt równoboczny. \(R = \frac{a\sqrt{3}}{3}\), \(r = \frac{a\sqrt{3}}{6}\), bez liczenia pola.
  5. Trójkąt prostokątny. \(R = \frac{c}{2}\), \(r = \frac{a + b - c}{2}\).
  6. Trójkąt równoramienny. Wysokość z twierdzenia Pitagorasa, potem \(R = \frac{b^2}{2h}\) i \(r = \frac{P}{p}\).

Na koniec zawsze sprawdź, czy wynik ma sens: w każdym trójkącie \(R \ge 2r\), a równość zachodzi tylko dla trójkąta równobocznego.

Okrąg opisany na kwadracie i wpisany w kwadrat

Kwadrat, tak jak trójkąt równoboczny, ma oba okręgi o wspólnym środku. Jest nim punkt \(O\) przecięcia przekątnych, bo leży on w tej samej odległości od czterech wierzchołków i w tej samej odległości od czterech boków. Wystarczy więc ustalić, jak te dwie odległości zależą od boku \(a\).

Wzór na promień okręgu opisanego na kwadracie

Przekątna dzieli kwadrat na dwa trójkąty prostokątne równoramienne, a przekątna jest w nich przeciwprostokątną. Z części o trójkątach szczególnych wiesz, że środek okręgu opisanego na trójkącie prostokątnym leży w połowie przeciwprostokątnej. Okrąg opisany na kwadracie ma więc średnicę równą przekątnej \(d = a\sqrt{2}\):

\[ R = \frac{d}{2} = \frac{a\sqrt{2}}{2} \]

Wzór na promień okręgu wpisanego w kwadrat

Okrąg wpisany dotyka każdego boku w jego środku. Promień poprowadzony do punktu styczności \(T\) jest prostopadły do boku i biegnie równolegle do dwóch sąsiednich boków, więc ma długość połowy boku:

\[ r = \frac{a}{2} \]

Średnica okręgu wpisanego jest równa bokowi, a średnica okręgu opisanego przekątnej. Stąd zależność \(R = r\sqrt{2}\), którą łatwo sprawdzić: \(\frac{a\sqrt{2}}{2} = \frac{a}{2} \cdot \sqrt{2}\).

Kwadrat ABCD o boku a z okręgiem opisanym o promieniu R równym połowie przekątnej i okręgiem wpisanym o promieniu r równym połowie boku; oba okręgi mają wspólny środek ORrABCDOTad = a√2
Okrąg opisany na kwadracie ma promień \(R = \frac{a\sqrt{2}}{2}\), czyli połowę przekątnej. Okrąg wpisany ma promień \(r = \frac{a}{2}\) i dotyka boków w ich środkach.

Między okręgami powstaje pierścień. Jego pole to różnica pól dwóch kół i, co ciekawe, zależy tylko od boku kwadratu:

\[ P_{\text{pierścienia}} = \pi R^2 - \pi r^2 = \pi \cdot \frac{a^2}{2} - \pi \cdot \frac{a^2}{4} = \frac{\pi a^2}{4} \]

Kwadrat, trójkąt równoboczny i sześciokąt foremny: porównanie promieni

W każdym wielokącie foremnym oba okręgi mają wspólny środek, a promień okręgu wpisanego to odległość tego środka od boku. Zmienia się tylko proporcja między promieniami:

  • trójkąt równoboczny: \(R = \frac{a\sqrt{3}}{3}\), \(r = \frac{a\sqrt{3}}{6}\), czyli \(R = 2r\) (wyprowadzenie wyżej);
  • kwadrat: \(R = \frac{a\sqrt{2}}{2}\), \(r = \frac{a}{2}\), czyli \(R = r\sqrt{2}\);
  • sześciokąt foremny: \(R = a\), \(r = \frac{a\sqrt{3}}{2}\), czyli \(R = \frac{2r\sqrt{3}}{3}\).

Im więcej boków, tym bliżej siebie są oba okręgi: stosunek \(\frac{r}{R}\) wynosi kolejno \(\frac{1}{2}\), \(\frac{\sqrt{2}}{2}\) i \(\frac{\sqrt{3}}{2}\). Skąd w sześciokącie bierze się \(R = a\), wyjaśnia lekcja o sześciokącie foremnym.

Kiedy na czworokącie można opisać okrąg, a kiedy wpisać w niego okrąg?

Trójkąt zawsze ma oba okręgi, kwadrat też, ale czworokąt w ogólności nie. Decydują o tym dwa proste warunki.

Pierwszy warunek wynika z kątów wpisanych: dwa przeciwległe kąty czworokąta wpisanego opierają się na łukach, które razem dają cały okrąg, a kąt wpisany jest połową kąta środkowego, więc te dwa kąty mają razem \(\frac{360^\circ}{2} = 180^\circ\). Drugi wynika z odcinków stycznych, tak jak w trójkącie. Z każdego wierzchołka wychodzą dwa równe odcinki stycznych, a każda z sum \(a + c\) i \(b + d\) zawiera dokładnie jeden odcinek stycznej z każdego z czterech wierzchołków.

Kilka wniosków, które wracają w zadaniach:

  • Na każdym prostokącie można opisać okrąg, a jego promień to połowa przekątnej. Prostokąt \(6 \times 8\) ma przekątną \(10\), więc \(R = 5\). Okrąg wpisany ma tylko wtedy, gdy jest kwadratem.
  • W każdy romb można wpisać okrąg, bo wszystkie boki są równe. Okrąg opisany ma tylko romb, który jest kwadratem.
  • Na trapezie można opisać okrąg dokładnie wtedy, gdy jest równoramienny. Oba przypadki trapezu, wpisanego w okrąg i opisanego na okręgu, rozwija lekcja o trapezie wpisanym w okrąg i opisanym na okręgu.
  • Gdy w czworokąt da się wpisać okrąg, nadal działa wzór \(P = r \cdot p\), z tym samym uzasadnieniem co w trójkącie (czworokąt dzieli się na cztery trójkąty o wysokości \(r\)). W trapezie opisanym na okręgu wysokość jest równa średnicy: \(h = 2r\).

Kwadrat spełnia oba warunki naraz, dlatego ma i okrąg opisany, i wpisany.

Przykłady rozwiązane krok po kroku

Przykład 1 (PP) — trójkąt równoboczny z danym promieniem R

Okrąg opisany na trójkącie równobocznym ma promień \(4\). Oblicz długość boku, promień okręgu wpisanego i pole trójkąta.

Z zależności \(a = R\sqrt{3}\) masz \(a = 4\sqrt{3}\). Promień okręgu wpisanego to połowa \(R\): \(r = 2\). Pole trójkąta równobocznego:

\[ P = \frac{a^2\sqrt{3}}{4} = \frac{48\sqrt{3}}{4} = 12\sqrt{3} \]

Sprawdzenie wzorem \(P = r \cdot p\): połowa obwodu to \(p = \frac{3 \cdot 4\sqrt{3}}{2} = 6\sqrt{3}\), więc \(r \cdot p = 2 \cdot 6\sqrt{3} = 12\sqrt{3}\). Zgadza się. Wysokość to \(h = R + r = 6\), co także daje \(\frac{4\sqrt{3} \cdot \sqrt{3}}{2} = 6\).

Przykład 2 (PP) — trójkąt prostokątny 9, 12, 15

Przyprostokątne trójkąta prostokątnego mają długości \(9\) i \(12\). Oblicz promienie okręgu opisanego i wpisanego.

Przeciwprostokątna: \(c = \sqrt{81 + 144} = \sqrt{225} = 15\). Okrąg opisany ma średnicę \(c\), więc \(R = 7{,}5\).

Pole: \(P = \frac{9 \cdot 12}{2} = 54\), obwód \(36\). Ze wzoru ogólnego:

\[ r = \frac{2P}{a + b + c} = \frac{108}{36} = 3 \]

Kontrola skrótem dla trójkąta prostokątnego: \(r = \frac{9 + 12 - 15}{2} = 3\).

Przykład 3 (PP) — bok i kąt rozwarty naprzeciw niego

W trójkącie \(ABC\) bok \(BC\) ma długość \(8\), a kąt \(BAC\) ma miarę \(135^\circ\). Oblicz promień okręgu opisanego na tym trójkącie.

Bok \(BC\) leży naprzeciw kąta \(A\), więc korzystasz z twierdzenia sinusów. Ponieważ \(\sin 135^\circ = \sin 45^\circ = \frac{\sqrt{2}}{2}\):

\[ R = \frac{8}{2 \cdot \frac{\sqrt{2}}{2}} = \frac{8}{\sqrt{2}} = 4\sqrt{2} \]

Trójkąt jest rozwartokątny, więc środek okręgu leży poza nim. Zauważ, że przy kącie \(45^\circ\) promień byłby taki sam. Cięciwa długości \(8\) w okręgu o promieniu \(4\sqrt{2}\) wyznacza dwa łuki: z punktów jednego widać ją pod kątem \(45^\circ\), z punktów drugiego pod kątem \(135^\circ\).

Przykład 4 (PP/PR) — trzy boki: 7, 8, 9

Oblicz promień okręgu opisanego i promień okręgu wpisanego w trójkąt o bokach \(7\), \(8\), \(9\). Na jakie odcinki punkty styczności okręgu wpisanego dzielą boki?

Najpierw rodzaj trójkąta: \(9^2 = 81 < 49 + 64 = 113\), więc trójkąt jest ostrokątny i środek okręgu opisanego leży wewnątrz. Połowa obwodu to \(p = 12\). Wzór Herona:

\[ P = \sqrt{12 \cdot (12 - 7)(12 - 8)(12 - 9)} = \sqrt{12 \cdot 5 \cdot 4 \cdot 3} = \sqrt{720} = 12\sqrt{5} \]

Promień okręgu opisanego:

\[ R = \frac{7 \cdot 8 \cdot 9}{4 \cdot 12\sqrt{5}} = \frac{504}{48\sqrt{5}} = \frac{21}{2\sqrt{5}} = \frac{21\sqrt{5}}{10} \]

Promień okręgu wpisanego: \(r = \frac{P}{p} = \frac{12\sqrt{5}}{12} = \sqrt{5}\).

Odcinki stycznych to \(p - 9 = 3\), \(p - 8 = 4\), \(p - 7 = 5\). Bok \(9\) dzieli się na \(4\) i \(5\), bok \(8\) na \(3\) i \(5\), a bok \(7\) na \(3\) i \(4\). Tak wygląda rysunek z okręgiem wpisanym na początku lekcji. Kontrola: \(R \approx 4{,}70\) i \(2r \approx 4{,}47\), więc \(R \ge 2r\).

Przykład 5 (PP) — trójkąt równoramienny 10, 10, 12 bez gotowego wzoru

Trójkąt równoramienny ma ramiona długości \(10\) i podstawę \(12\). Oblicz promień okręgu opisanego i wpisanego oraz wskaż, gdzie leżą środki obu okręgów.

Wysokość opuszczona na podstawę: \(h = \sqrt{10^2 - 6^2} = \sqrt{64} = 8\). Najdłuższy bok to \(12\), a \(12^2 = 144 < 100 + 100\), więc trójkąt jest ostrokątny i środek \(O\) okręgu opisanego leży wewnątrz.

Tym razem policz \(R\) bez wzoru, tylko z twierdzenia Pitagorasa. Środek \(O\) leży na osi symetrii, czyli na wysokości, w odległości \(R\) od wierzchołka. Od podstawy dzieli go więc \(8 - R\). Odległość \(O\) od końca podstawy też wynosi \(R\), a ten koniec leży \(6\) od spodka wysokości:

\[ (8 - R)^2 + 6^2 = R^2 \quad \Rightarrow \quad 64 - 16R + 36 = 0 \quad \Rightarrow \quad R = \frac{100}{16} = 6{,}25 \]

Kontrola wzorem: \(R = \frac{b^2}{2h} = \frac{100}{16} = 6{,}25\). Środek \(O\) leży \(8 - 6{,}25 = 1{,}75\) nad podstawą.

Pole to \(P = \frac{12 \cdot 8}{2} = 48\), połowa obwodu \(p = 16\), więc \(r = \frac{48}{16} = 3\). Środek okręgu wpisanego też leży na wysokości, \(3\) nad podstawą. Oba środki są więc różnymi punktami tej samej osi symetrii, odległymi o \(3 - 1{,}75 = 1{,}25\).

Przykład 6 (PR) — trójkąt rozwartokątny 13, 13, 24

Oblicz promień okręgu opisanego na trójkącie równoramiennym o ramionach \(13\) i podstawie \(24\). Gdzie leży środek tego okręgu? Oblicz też promień okręgu wpisanego.

Sprawdź rodzaj trójkąta: \(24^2 = 576 > 169 + 169 = 338\), więc trójkąt jest rozwartokątny. Wysokość opuszczona na podstawę dzieli ją na połowy po \(12\):

\[ h = \sqrt{13^2 - 12^2} = \sqrt{25} = 5 \]

Pole: \(P = \frac{24 \cdot 5}{2} = 60\). Promień okręgu opisanego ze wzoru dla trójkąta równoramiennego:

\[ R = \frac{b^2}{2h} = \frac{169}{10} = 16{,}9 \]

Ten sam wynik daje \(R = \frac{13 \cdot 13 \cdot 24}{4 \cdot 60} = \frac{4056}{240} = 16{,}9\).

Trójkąt rozwartokątny o bokach 13, 13 i 24 z okręgiem opisanym o promieniu 16,9; środek O leży 11,9 pod podstawą, poza trójkątemABCO11,95R
Trójkąt \(13, 13, 24\) jest rozwartokątny, więc środek \(O\) okręgu opisanego leży poza nim: \(R = 16{,}9\), a punkt \(O\) jest \(11{,}9\) pod podstawą \(BC\).

Środek \(O\) leży na osi symetrii trójkąta, w odległości \(R\) od wierzchołka \(A\). Wierzchołek \(A\) jest tylko \(5\) nad podstawą, a \(R = 16{,}9\), więc \(O\) leży pod podstawą, w odległości \(16{,}9 - 5 = 11{,}9\) od niej. Sprawdzenie: \(|OB| = \sqrt{12^2 + 11{,}9^2} = \sqrt{144 + 141{,}61} = \sqrt{285{,}61} = 16{,}9\).

Promień okręgu wpisanego: \(p = \frac{13 + 13 + 24}{2} = 25\), więc \(r = \frac{60}{25} = 2{,}4\).

Przykład 7 (PR) — dwa boki i kąt 60° między nimi

W trójkącie \(ABC\) boki \(AB\) i \(AC\) mają długości \(5\) i \(8\), a kąt między nimi ma \(60^\circ\). Oblicz promienie okręgu opisanego i wpisanego.

Trzeci bok z twierdzenia cosinusów:

\[ |BC|^2 = 25 + 64 - 2 \cdot 5 \cdot 8 \cdot \cos 60^\circ = 89 - 40 = 49 \quad \Rightarrow \quad |BC| = 7 \]

Bok \(7\) leży naprzeciw kąta \(60^\circ\), więc:

\[ R = \frac{7}{2\sin 60^\circ} = \frac{7}{\sqrt{3}} = \frac{7\sqrt{3}}{3} \]

Pole z sinusem: \(P = \frac{1}{2} \cdot 5 \cdot 8 \cdot \frac{\sqrt{3}}{2} = 10\sqrt{3}\). Obwód to \(5 + 8 + 7 = 20\), więc:

\[ r = \frac{2P}{a + b + c} = \frac{20\sqrt{3}}{20} = \sqrt{3} \]

Kontrola drugim wzorem: \(R = \frac{5 \cdot 8 \cdot 7}{4 \cdot 10\sqrt{3}} = \frac{280}{40\sqrt{3}} = \frac{7}{\sqrt{3}}\). Wynik jest ten sam.

Przykład 8 (PR) — dwa trójkąty wpisane w ten sam okrąg

Trójkąt \(ABC\) jest wpisany w okrąg o promieniu \(5\). Wiadomo, że \(|AB| = 8\) i \(|BC| = 6\). Oblicz \(|AC|\).

Z twierdzenia sinusów dla obu danych boków:

\[ \sin\gamma = \frac{|AB|}{2R} = \frac{8}{10} = \frac{4}{5}, \qquad \sin\alpha = \frac{|BC|}{2R} = \frac{6}{10} = \frac{3}{5} \]

Kąt \(\alpha\) leży naprzeciw krótszego boku \(BC\), więc jest mniejszy od \(\gamma\). Dwa kąty rozwarte w trójkącie być nie mogą, a gdyby \(\alpha\) był rozwarty, to \(\gamma > \alpha\) też. Zatem \(\alpha\) jest ostry i \(\cos\alpha = \frac{4}{5}\). Kąt \(\gamma\) może być ostry albo rozwarty, więc są dwa przypadki.

Okrąg o promieniu 5 i dwa trójkąty ABC wpisane w niego, oba z bokami AB = 8 i BC = 6; w pierwszym AC = 10, w drugim AC = 2,8A₁A₂BCO
W okrąg o promieniu \(5\) można wpisać dwa różne trójkąty z \(|AB| = 8\) i \(|BC| = 6\): prostokątny \(A_1BC\) z \(|A_1C| = 10\) i rozwartokątny \(A_2BC\) z \(|A_2C| = 2{,}8\).

Przypadek 1: \(\cos\gamma = \frac{3}{5}\). Wtedy \(\cos\alpha = \sin\gamma\), więc \(\alpha + \gamma = 90^\circ\) i \(\beta = 90^\circ\). Bok \(AC\) leży naprzeciw kąta prostego, czyli jest średnicą: \(|AC| = 10\). Kontrola: \(6^2 + 8^2 = 100 = 10^2\).

Przypadek 2: \(\cos\gamma = -\frac{3}{5}\). Wtedy \(\beta = 180^\circ - \alpha - \gamma\) i:

\[ \sin\beta = \sin(\alpha + \gamma) = \sin\alpha\cos\gamma + \cos\alpha\sin\gamma = \frac{3}{5} \cdot \left(-\frac{3}{5}\right) + \frac{4}{5} \cdot \frac{4}{5} = \frac{7}{25} \]

Stąd \(|AC| = 2R\sin\beta = 10 \cdot \frac{7}{25} = 2{,}8\). Kontrola twierdzeniem cosinusów dla kąta \(\gamma\): \(6^2 + 2{,}8^2 - 2 \cdot 6 \cdot 2{,}8 \cdot \left(-\frac{3}{5}\right) = 36 + 7{,}84 + 20{,}16 = 64 = 8^2\).

Odpowiedź: \(|AC| = 10\) albo \(|AC| = 2{,}8\). Oba trójkąty istnieją, a w drugim (rozwartokątnym) środek okręgu leży poza trójkątem.

Przykład 9 (PP) — okrąg opisany na kwadracie i pole pierścienia

Okrąg opisany na kwadracie ma promień \(6\). Oblicz bok kwadratu, promień okręgu wpisanego w ten kwadrat i pole pierścienia między tymi okręgami.

Przekątna kwadratu jest średnicą okręgu opisanego, więc \(d = 12\). Z równania \(a\sqrt{2} = 12\) dostajesz:

\[ a = \frac{12}{\sqrt{2}} = 6\sqrt{2} \]

Promień okręgu wpisanego to połowa boku: \(r = 3\sqrt{2}\). Kontrola zależnością \(R = r\sqrt{2}\): \(3\sqrt{2} \cdot \sqrt{2} = 6\). Pole pierścienia:

\[ \pi R^2 - \pi r^2 = 36\pi - 18\pi = 18\pi \]

Gotowy wzór daje to samo: \(\frac{\pi a^2}{4} = \frac{72\pi}{4} = 18\pi\).

Przykład 10 (PP/PR) — trapez równoramienny opisany na okręgu

Trapez równoramienny o podstawach \(16\) i \(4\) jest opisany na okręgu. Oblicz długość ramienia, promień okręgu wpisanego i pole trapezu.

Okrąg jest wpisany w trapez, więc sumy przeciwległych boków są równe. Oba ramiona mają tę samą długość \(b\), zatem:

\[ 16 + 4 = 2b \quad \Rightarrow \quad b = 10 \]

Wysokości opuszczone z końców krótszej podstawy odcinają na dłuższej podstawie po obu stronach odcinki \(\frac{16 - 4}{2} = 6\). Z twierdzenia Pitagorasa \(h = \sqrt{10^2 - 6^2} = 8\). Wysokość trapezu opisanego na okręgu jest średnicą tego okręgu, więc \(r = 4\). Pole:

\[ P = \frac{16 + 4}{2} \cdot 8 = 80 \]

Kontrola wzorem \(P = r \cdot p\): połowa obwodu to \(\frac{16 + 4 + 10 + 10}{2} = 20\), a \(4 \cdot 20 = 80\).

Typowe błędy w zadaniach z okręgiem opisanym i wpisanym

  • Zamiana symetralnych z dwusiecznymi. Okrąg opisany to symetralne boków (równa odległość od wierzchołków), okrąg wpisany to dwusieczne kątów (równa odległość od boków).
  • Zamiana wzorów na R i r w trójkącie równobocznym. Promień okręgu opisanego jest większy: \(R = \frac{a\sqrt{3}}{3}\), a \(r = \frac{a\sqrt{3}}{6}\). Jeśli wyszło \(r > R\), coś się pomieszało.
  • Zły kąt we wzorze z sinusem. We wzorze \(R = \frac{a}{2\sin\alpha}\) kąt musi leżeć naprzeciw boku \(a\), a nie przy nim.
  • Obwód zamiast połowy obwodu. Wzór to \(P = r \cdot p\), gdzie \(p = \frac{a + b + c}{2}\). Z pełnym obwodem trzeba pisać \(r = \frac{2P}{a + b + c}\).
  • Środek okręgu opisanego zawsze wewnątrz. W trójkącie rozwartokątnym leży na zewnątrz, a w prostokątnym na przeciwprostokątnej.
  • Jedno rozwiązanie z równania \(\sin\alpha = k\). Dla \(0 < k < 1\) są dwa kąty: \(\alpha\) i \(180^\circ - \alpha\). Każdy trzeba sprawdzić, jak w przykładzie 8.
  • Połowa boku zamiast połowy przekątnej w kwadracie. Okrąg opisany na kwadracie ma promień \(\frac{a\sqrt{2}}{2}\). Wynik \(\frac{a}{2}\) to promień okręgu wpisanego.
  • Wysokość jako promień. Promień okręgu opisanego to odległość środka od wierzchołka, a nie wysokość trójkąta. Nawet w trójkącie równobocznym \(R\) to tylko \(\frac{2}{3}\) wysokości.

Najczęstsze pytania o okrąg opisany i wpisany w trójkąt

Czy każdy trójkąt ma okrąg opisany i wpisany?

Tak. Każdy trójkąt ma dokładnie jeden okrąg opisany i dokładnie jeden okrąg wpisany. Z czworokątami jest inaczej: okrąg da się opisać tylko na takim czworokącie, w którym sumy przeciwległych kątów są równe \(180^\circ\), a wpisać tylko w taki, w którym sumy przeciwległych boków są równe.

Kiedy środek okręgu opisanego leży na boku trójkąta?

Tylko w trójkącie prostokątnym. Leży wtedy w środku przeciwprostokątnej. Środek okręgu wpisanego nigdy nie leży na boku, zawsze jest wewnątrz trójkąta.

Kiedy środki okręgu wpisanego i opisanego się pokrywają?

Tylko w trójkącie równobocznym. W każdym innym trójkącie to dwa różne punkty, a w trójkącie równoramiennym oba leżą na osi symetrii.

Jak skonstruować okrąg opisany i wpisany cyrklem i linijką?

Okrąg opisany: skonstruuj symetralne dwóch boków. Punkt ich przecięcia to środek \(O\), a promieniem jest odcinek od \(O\) do dowolnego wierzchołka. Okrąg wpisany: skonstruuj dwusieczne dwóch kątów. Punkt ich przecięcia to środek \(I\). Promienia nie odmierzasz do wierzchołka, tylko opuszczasz z \(I\) prostopadłą na dowolny bok; jej długość to \(r\).

Czy promień okręgu wpisanego można policzyć bez pola?

Tak, jeśli znasz kąt i odcinek stycznej. Środek \(I\) leży na dwusiecznej kąta \(\alpha\), a promień do punktu styczności jest prostopadły do boku. Powstaje trójkąt prostokątny z przyprostokątnymi \(r\) i \(p - a\) oraz kątem \(\frac{\alpha}{2}\) przy wierzchołku \(A\), więc \(r = (p - a)\operatorname{tg}\frac{\alpha}{2}\). W przykładzie 7 kąt \(60^\circ\) leży przy wierzchołku, z którego odcinek stycznej ma długość \(10 - 7 = 3\), więc \(r = 3 \operatorname{tg} 30^\circ = \sqrt{3}\), tak jak ze wzoru z polem.

Jaki jest związek między R i r?

W każdym trójkącie \(R \ge 2r\), a równość zachodzi tylko dla trójkąta równobocznego. Dla trójkąta \(7, 8, 9\) z przykładu 4 masz \(R \approx 4{,}70\) i \(2r \approx 4{,}47\), a dla trójkąta \(13, 13, 24\) różnica jest ogromna: \(R = 16{,}9\), a \(2r = 4{,}8\).

Ściąga — okrąg opisany i wpisany w trójkąt i kwadrat

  • Środek okręgu opisanego: przecięcie symetralnych boków, \(|OA| = |OB| = |OC| = R\).
  • Środek okręgu wpisanego: przecięcie dwusiecznych kątów, zawsze wewnątrz trójkąta.
  • Ostrokątny: \(O\) wewnątrz; prostokątny: \(O\) w środku przeciwprostokątnej; rozwartokątny: \(O\) na zewnątrz.
  • \(R = \frac{a}{2\sin\alpha}\) (kąt naprzeciw boku) oraz \(R = \frac{abc}{4P}\), czyli pole \(P = \frac{abc}{4R}\).
  • \(r = \frac{2P}{a + b + c}\), czyli pole \(P = r \cdot p\), gdzie \(p\) to połowa obwodu.
  • Odcinki stycznych z wierzchołków: \(p - a\), \(p - b\), \(p - c\).
  • Równoboczny: \(R = \frac{a\sqrt{3}}{3}\), \(r = \frac{a\sqrt{3}}{6}\), \(R = 2r\), \(R + r = h\).
  • Prostokątny: \(R = \frac{c}{2}\), \(r = \frac{a + b - c}{2}\).
  • Równoramienny o ramieniu \(b\) i wysokości \(h\) na podstawę: \(R = \frac{b^2}{2h}\).
  • Kwadrat: \(R = \frac{a\sqrt{2}}{2} = \frac{d}{2}\), \(r = \frac{a}{2}\), \(R = r\sqrt{2}\). Sześciokąt foremny: \(R = a\), \(r = \frac{a\sqrt{3}}{2}\).
  • Czworokąt: okrąg opisany \(\iff \alpha + \gamma = 180^\circ\); okrąg wpisany \(\iff a + c = b + d\), wtedy też \(P = r \cdot p\).

Sprawdź się

Rozwiąż te zadania samodzielnie, a potem porównaj z rozwiązaniem na stronie zadania:

Więcej zadań z geometrii płaskiej znajdziesz w dziale zadania z planimetrii, a arkusze egzaminacyjne w dziale matura.

Dzisiejszy zestaw zadań → Trening liczenia w pamięci · 2 min