Fizyka jądrowa

Energia wiązania i reakcje jądrowe — skąd energia gwiazd

Siły jądrowe, deficyt masy, E = mc², energia wiązania na nukleon, rozszczepienie uranu, reaktor, synteza termojądrowa i energia Słońca — z przykładami.

Jeden gram uranu w reaktorze daje tyle energii, co spalenie prawie trzech ton węgla. Słońce świeci od \(4{,}6\) miliarda lat, co sekundę tracąc ponad cztery miliony ton masy. Źródłem tych ogromnych energii jest jądro atomowe — a kluczem do ich zrozumienia jest najsłynniejszy wzór fizyki: \(E = mc^2\). Po tej lekcji obliczysz deficyt masy i energię wiązania jądra, odczytasz wykres energii wiązania na nukleon, wyjaśnisz, dlaczego energię daje zarówno rozszczepienie ciężkich jąder, jak i synteza lekkich, obliczysz energię reakcji jądrowej i zrozumiesz zasadę działania reaktora i gwiazd. To materiał liceum i matury rozszerzonej; podstawy budowy jądra są w lekcji o czasie połowicznego rozpadu.

Co trzyma jądro w całości?

Protony w jądrze odpychają się elektrycznie, i to bardzo silnie — są od siebie oddalone o zaledwie około \(10^{-15}\ \text{m}\). Jądro nie rozpada się dzięki oddziaływaniu silnemu (siłom jądrowym), które działa między wszystkimi nukleonami — protonami i neutronami. Ma ono dwie ważne cechy:

  • jest około stu razy silniejsze od odpychania elektrycznego na odległościach jądrowych
  • ma bardzo krótki zasięg — działa tylko między sąsiednimi nukleonami (około \(10^{-15}\ \text{m}\)), dalej praktycznie zanika

Deficyt masy

Zważmy jądro helu \(^{4}_{2}\text{He}\) i osobno jego składniki — dwa protony i dwa neutrony. Okaże się, że jądro jest lżejsze od sumy swoich części! Ta różnica to deficyt masy:

\[ \Delta m = Z m_p + (A - Z) m_n - m_{jądra} \]

Gdzie się podziała masa? Zamieniła się w energię, która wydzieliła się przy łączeniu nukleonów. Żeby rozbić jądro z powrotem na nukleony, trzeba tę energię dostarczyć. To energia wiązania:

\[ E_w = \Delta m \cdot c^2 \]

W fizyce jądrowej masy podaje się w jednostkach masy atomowej (\(1\ \text{u} \approx 1{,}66 \cdot 10^{-27}\ \text{kg}\)), a energię w megaelektronowoltach. Bardzo wygodny przelicznik: masie \(1\ \text{u}\) odpowiada energia około \(931{,}5\ \text{MeV}\).

Przykład 1 — energia wiązania helu

Masa protonu \(1{,}00728\ \text{u}\), neutronu \(1{,}00866\ \text{u}\), jądra \(^{4}_{2}\text{He}\) — \(4{,}00151\ \text{u}\). Oblicz energię wiązania jądra helu i energię wiązania na nukleon.

  1. Masa składników: \(2 \cdot 1{,}00728 + 2 \cdot 1{,}00866 = 4{,}03188\ \text{u}\).
  2. Deficyt masy: \(\Delta m = 4{,}03188 - 4{,}00151 = 0{,}03037\ \text{u}\) — niecałe \(0{,}8\%\) masy.
  3. \(E_w = 0{,}03037 \cdot 931{,}5 \approx 28{,}3\ \text{MeV}\).
  4. Na nukleon: \(\tfrac{28{,}3}{4} \approx 7{,}1\ \text{MeV}\).

Dla porównania: wiązania chemiczne mają energie rzędu kilku elektronowoltów. Energie jądrowe są około milion razy większe — stąd przepaść między energią z węgla a energią z uranu.

Wykres energii wiązania na nukleon

Najważniejszą miarą trwałości jądra jest energia wiązania przypadająca na jeden nukleon \(\tfrac{E_w}{A}\). Im większa, tym silniej związane są nukleony.

Krzywa energii wiązania na nukleon2468Ew/A [MeV]50100150200liczba masowa A⁴He⁵⁶Fe²³⁸Usyntezarozszczepienie
Energia wiązania na nukleon w zależności od liczby masowej. Najsilniej związane są jądra z okolic żelaza (około \(8{,}8\ \text{MeV}\) na nukleon). Energię można uzyskać, przesuwając się w stronę maksimum: łącząc lekkie jądra (synteza) albo dzieląc ciężkie (rozszczepienie). Hel-4 wyróżnia się wyjątkowo silnym wiązaniem wśród lekkich jąder

Wnioski z wykresu:

  • najtrwalsze są jądra z okolic żelaza i niklu (\(A \approx 56\)–\(62\)) — dlatego w gwiazdach synteza kończy się na żelazie
  • lekkie jądra mają małą energię wiązania na nukleon — ich łączenie (synteza) daje produkty silniej związane, więc wydziela energię
  • ciężkie jądra też są słabiej związane niż średnie — ich dzielenie (rozszczepienie) wydziela energię
  • energia reakcji to różnica energii wiązania produktów i substratów: wydziela się, gdy produkty są silniej związane

Rozszczepienie jąder

Jądro uranu \(^{235}\text{U}\) po pochłonięciu wolnego neutronu staje się niestabilne i rozpada się na dwa średnie jądra (np. bar i krypton), wyrzucając przy tym \(2\)–\(3\) neutrony:

\[ ^{235}_{92}\text{U} + {}^{1}_{0}\text{n} \to {}^{141}_{56}\text{Ba} + {}^{92}_{36}\text{Kr} + 3\,{}^{1}_{0}\text{n} \]

W jednym rozszczepieniu wydziela się około \(200\ \text{MeV}\) — wynika to z wykresu: energia wiązania na nukleon rośnie z około \(7{,}6\) do około \(8{,}5\ \text{MeV}\), czyli o mniej więcej \(0{,}9\ \text{MeV}\) dla każdego z ponad \(230\) nukleonów.

Wyrzucone neutrony mogą rozszczepić kolejne jądra — powstaje reakcja łańcuchowa. Jeśli niekontrolowana — to bomba atomowa. W reaktorze jest kontrolowana: pręty sterujące (np. z boru lub kadmu) pochłaniają nadmiar neutronów, tak żeby każde rozszczepienie wywoływało średnio dokładnie jedno następne. Moderator (woda lub grafit) spowalnia neutrony, bo wolne neutrony skuteczniej rozszczepiają uran-235 (zobacz zderzenia sprężyste). Ciepło z reaktora zamienia wodę w parę, a para napędza turbiny i prądnice.

Przykład 2 — gram uranu

Ile energii wydzieli się przy rozszczepieniu wszystkich jąder w \(1\ \text{g}\) uranu-235, jeśli w każdym rozszczepieniu wydziela się \(200\ \text{MeV}\)? Ile węgla (ciepło spalania około \(29\ \tfrac{\text{MJ}}{\text{kg}}\)) daje tyle samo energii?

  1. Liczba jąder: \(N = \tfrac{1}{235} \cdot 6{,}02 \cdot 10^{23} \approx 2{,}56 \cdot 10^{21}\).
  2. Energia: \(2{,}56 \cdot 10^{21} \cdot 200 \cdot 1{,}6 \cdot 10^{-13}\ \text{J} \approx 8{,}2 \cdot 10^{10}\ \text{J} = 82\ \text{GJ}\).
  3. Węgiel: \(\tfrac{8{,}2 \cdot 10^{10}}{2{,}9 \cdot 10^{7}} \approx 2800\ \text{kg}\) — prawie trzy tony.

Synteza termojądrowa — energia gwiazd

Łączenie lekkich jąder wymaga pokonania ich elektrycznego odpychania — jądra muszą zderzać się z ogromnymi prędkościami, czyli w temperaturach milionów kelwinów. Stąd nazwa: synteza termojądrowa. Najłatwiej zachodzi reakcja deuteru z trytem:

\[ ^{2}_{1}\text{H} + {}^{3}_{1}\text{H} \to {}^{4}_{2}\text{He} + {}^{1}_{0}\text{n} + 17{,}6\ \text{MeV} \]

Na jeden nukleon to około \(3{,}5\ \text{MeV}\) — kilka razy więcej niż przy rozszczepieniu. Tę reakcję próbuje się opanować w reaktorach doświadczalnych (tokamakach, takich jak budowany we Francji ITER).

W Słońcu zachodzi szereg reakcji, w których netto cztery protony zamieniają się w jądro helu, wydzielając około \(26{,}7\ \text{MeV}\). Moc promieniowania Słońca to około \(3{,}8 \cdot 10^{26}\ \text{W}\). Z \(E = mc^2\) wynika, że Słońce co sekundę traci masę

\[ \Delta m = \frac{P}{c^2} = \frac{3{,}8 \cdot 10^{26}}{9 \cdot 10^{16}}\ \text{kg} \approx 4{,}2 \cdot 10^{9}\ \text{kg} \]

— ponad cztery miliony ton na sekundę. Mimo to przez całe swoje życie straci zaledwie ułamek procenta masy.

Energia reakcji z mas

Ogólnie: jeśli suma mas produktów reakcji jądrowej jest mniejsza niż suma mas substratów, reakcja wydziela energię \(Q = (m_{substr} - m_{prod}) c^2\). Ta energia pojawia się jako energia kinetyczna produktów (i ewentualnie promieniowanie gamma).

Przykład 3

W rozpadzie \(\alpha\) radu \(^{226}\text{Ra} \to {}^{222}\text{Rn} + {}^{4}\text{He}\) masy atomów wynoszą: rad \(226{,}02541\ \text{u}\), radon \(222{,}01758\ \text{u}\), hel \(4{,}00260\ \text{u}\). Jaka energia się wydziela?

  1. \(\Delta m = 226{,}02541 - 222{,}01758 - 4{,}00260 = 0{,}00523\ \text{u}\).
  2. \(Q = 0{,}00523 \cdot 931{,}5 \approx 4{,}87\ \text{MeV}\) — prawie całą zabiera lekka cząstka alfa (z zasady zachowania pędu).

Najczęstsze błędy

  • przekonanie, że jądro waży tyle, ile suma jego nukleonów
  • mylenie energii wiązania z energią wiązania na nukleon
  • przekonanie, że rozszczepienie i synteza „niszczą” protony — liczba nukleonów jest zachowana, zmienia się tylko ich energia wiązania
  • przeliczanie \(\text{u}\) na \(\text{kg}\) i mnożenie przez \(c^2\), gdy szybciej użyć \(931{,}5\ \tfrac{\text{MeV}}{\text{u}}\)
  • mylenie MeV z eV przy zamianie na dżule

Podsumowanie

  • Siły jądrowe są silne i krótkozasięgowe; trzymają razem protony i neutrony.
  • Deficyt masy \(\Delta m\) i energia wiązania \(E_w = \Delta m\,c^2\); \(1\ \text{u} \leftrightarrow 931{,}5\ \text{MeV}\).
  • Najtrwalsze są jądra w okolicach żelaza; energię daje synteza lekkich i rozszczepienie ciężkich jąder.
  • Rozszczepienie \(^{235}\text{U}\): około \(200\ \text{MeV}\) i \(2\)–\(3\) neutrony — reakcja łańcuchowa w reaktorze.
  • Synteza: źródło energii gwiazd; Słońce traci około \(4\) milionów ton masy na sekundę.

Przećwicz: zadania z fizyki jądrowej — w tym energia wiązania, zużycie paliwa w elektrowni i moc baterii izotopowej w zadaniach w stylu Diamentu AGH.

Dzisiejszy zestaw zadań → Trener jednostek