W fizyce jądrowej zwykle chodzi o jedno z trzech: co powstaje w reakcji, ile jąder zostaje po pewnym czasie i ile energii się wydziela. Każde z tych pytań ma własne, proste narzędzie.
Bilans, czas czy energia
Równanie reakcji z brakującym składnikiem rozwiązujesz bilansem liczb \(A\) i \(Z\). Czas połowicznego rozpadu, aktywność i datowanie to prawo rozpadu. Masy w jednostkach \(\text{u}\) to deficyt masy i energia wiązania.
Jądra w liczbach
- skład: \({}^{14}_{6}\text{C}\) ma 6 protonów i 8 neutronów
- rozpad \(\alpha\): \({}^{238}_{92}\text{U} \to {}^{234}_{90}\text{Th} + {}^{4}_{2}\text{He}\)
- rozpad \(\beta^-\): \({}^{14}_{6}\text{C} \to {}^{14}_{7}\text{N} + e^- + \bar\nu\), więc \(A\) bez zmian, a \(Z\) rośnie o 1
- szereg \({}^{238}\text{U} \to {}^{206}\text{Pb}\): \(\frac{238 - 206}{4} = 8\) rozpadów \(\alpha\) i \(2\cdot 8 - (92 - 82) = 6\) rozpadów \(\beta^-\)
- połowienie: \(16\ \text{g}\) węgla C-14 przy \(T_{1/2} = 5730\) lat po 11 460 latach to \(4\ \text{g}\)
- aktywność: \(8000\ \text{Bq}\) przy \(T_{1/2} = 8\) dni po 24 dniach to \(\frac{8000}{2^3} = 1000\ \text{Bq}\)
- energia wiązania \({}^{4}_{2}\text{He}\): \(\Delta m = 2\cdot 1{,}00728 + 2\cdot 1{,}00866 - 4{,}00151 = 0{,}03037\ \text{u}\), czyli \(28{,}3\ \text{MeV}\), około \(7{,}07\ \text{MeV}\) na nukleon
Gdzie rachunek się rozjeżdża
- Po dwóch okresach połowicznego rozpadu zostaje ćwierć próbki, a nie nic. Rozpad jest wykładniczy, nigdy nie „kończy się” po ustalonym czasie.
- Przy niecałkowitej liczbie okresów nie wolno liczyć proporcjonalnie. Po \(\frac{1}{2} T_{1/2}\) zostaje \(\frac{1}{\sqrt{2}} \approx 0{,}71\), czyli 71%, a nie 75%.
- Mieszanie mas atomów i jąder. Masa atomu helu, 4,00260 u, zestawiona z masami protonów daje 27,3 MeV zamiast 28,3 MeV.
- Emisja \(\gamma\) nie zmienia ani \(A\), ani \(Z\), a \(\beta^+\) obniża \(Z\) o 1.
Od zapisu reakcji do bilansu energii
Na Łatwych liczysz protony i neutrony, uzupełniasz pojedynczą reakcję i liczysz jedno połowienie. Średnie to czas połowicznego rozpadu, aktywność, szeregi i datowanie, czyli typowe zadania maturalne. W Trudnych dochodzą energia wiązania, deficyt masy, rozszczepienie i synteza. Wyzwanie to złożone datowanie, energia gwiazd i reaktor. Jeśli liczba okresów wychodzi całkowita, licz kolejne połowienia zamiast sięgać po wzór.
Prawo rozpadu rozwija lekcja o czasie połowicznego rozpadu, a energię omawia energia wiązania i reakcje jądrowe. Przelicznik \(1\ \text{u}\cdot c^2\) na MeV jest na karcie wzorów.