Prąd elektryczny

Prawo Ohma i łączenie oporników — obwody bez tajemnic

Prawo Ohma, połączenie szeregowe i równoległe, moc prądu i rachunek za energię. Jak krok po kroku uprościć obwód mieszany.

Ładowarka, czajnik, lampka nocna, sieć oświetleniowa w domu i elektronika w telefonie — wszystkie są obwodami elektrycznymi, a w każdym z nich obowiązują te same proste reguły. Po tej lekcji obliczysz natężenie prądu, napięcie i opór z prawa Ohma, opór drutu z jego wymiarów, opór zastępczy połączeń szeregowych, równoległych i mieszanych, zastosujesz prawa Kirchhoffa, podłączysz poprawnie amperomierz i woltomierz oraz policzysz moc i koszt energii. Pierwsza część to podstawa egzaminu ósmoklasisty, dalsza — liceum i matury.

Prąd elektryczny i jego natężenie

Prąd elektryczny to uporządkowany ruch ładunków: w metalach — elektronów swobodnych, w elektrolitach i gazach — także jonów. Miarą prądu jest natężenie, czyli ładunek przepływający przez przekrój przewodnika w jednostce czasu:

\[ I = \frac{q}{t} \]

Jednostka: amper, \(1\ \text{A} = 1\ \tfrac{\text{C}}{\text{s}}\). Przez żarówkę płynie zwykle kilkaset miliamperów, przez czajnik — kilka amperów, przez rozrusznik samochodu — ponad sto.

Umowny kierunek prądu to kierunek ruchu ładunków dodatnich — od bieguna dodatniego do ujemnego w obwodzie zewnętrznym. Elektrony płyną w przeciwną stronę (kierunek przyjęto, zanim odkryto elektron). Ciekawostka: elektrony w przewodzie przesuwają się bardzo powoli — z prędkością rzędu ułamka milimetra na sekundę — ale pole elektryczne, które je popycha, rozchodzi się prawie z prędkością światła, dlatego lampa zapala się natychmiast po włączeniu.

Prąd płynie tylko w obwodzie zamkniętym, w którym jest źródło napięcia (bateria, zasilacz, gniazdko). Źródło działa jak pompa: nie „produkuje” ładunków, tylko wymusza ich krążenie.

Prawo Ohma

Jednostka oporu: om, \(1\ \Omega = 1\ \tfrac{\text{V}}{\text{A}}\). Prawo Ohma można zapisać na trzy sposoby — \(I = \tfrac{U}{R}\), \(U = I R\), \(R = \tfrac{U}{I}\) — i każdy jest potrzebny.

Wykres \(I(U)\) dla opornika spełniającego prawo Ohma jest prostą przechodzącą przez początek układu. Nie wszystkie elementy go spełniają: żarówka nagrzewa się i jej opór rośnie z napięciem (wykres się zagina), dioda przewodzi prąd tylko w jedną stronę.

Przykład 1

Przez żarówkę latarki zasilaną napięciem \(4{,}5\ \text{V}\) płynie prąd \(0{,}3\ \text{A}\). Jaki jest jej opór? Jaki prąd popłynie, gdy bateria rozładuje się do \(3\ \text{V}\) (przyjmij stały opór)?

  1. \(R = \tfrac{4{,}5}{0{,}3} = 15\ \Omega\).
  2. \(I = \tfrac{3}{15} = 0{,}2\ \text{A}\).

Od czego zależy opór przewodnika

\[ R = \rho\,\frac{l}{S} \]

Opór rośnie z długością \(l\) przewodnika i maleje z polem przekroju \(S\) — jak przepływ wody: długa, wąska rura stawia większy opór. \(\rho\) to opór właściwy materiału: dla miedzi około \(1{,}7 \cdot 10^{-8}\ \Omega \cdot \text{m}\), dla aluminium \(2{,}8 \cdot 10^{-8}\), dla stopu oporowego (kanthalu, nichromu) około \(10^{-6}\ \Omega \cdot \text{m}\). Opór metali rośnie z temperaturą.

Przykład 2

Jaki opór ma przewód miedziany o długości \(100\ \text{m}\) i przekroju \(1\ \text{mm}^2\)?

  1. \(S = 1\ \text{mm}^2 = 10^{-6}\ \text{m}^2\).
  2. \(R = 1{,}7 \cdot 10^{-8} \cdot \tfrac{100}{10^{-6}} = 1{,}7\ \Omega\).

Dlatego do mocnych odbiorników (piekarnik, płyta indukcyjna) prowadzi się grubsze przewody — mniejszy opór to mniejsze straty i mniejsze nagrzewanie się kabli.

Łączenie oporników

  • szeregowo (jeden za drugim): przez wszystkie płynie ten sam prąd, napięcia się dodają, opory też: \(R = R_1 + R_2 + \ldots\)
  • równolegle (obok siebie, między tymi samymi punktami): na wszystkich jest to samo napięcie, prądy się dodają, a opór zastępczy spełnia \(\tfrac{1}{R} = \tfrac{1}{R_1} + \tfrac{1}{R_2} + \ldots\)

Opór zastępczy połączenia równoległego jest zawsze mniejszy od najmniejszego z oporów — dodanie kolejnej drogi dla prądu ułatwia przepływ. Dla dwóch oporników wygodny jest wzór \(R = \tfrac{R_1 R_2}{R_1 + R_2}\), a dla \(n\) jednakowych oporników \(R = \tfrac{R_1}{n}\).

W domu wszystkie odbiorniki są połączone równolegle — każdy dostaje pełne napięcie \(230\ \text{V}\) i można je włączać niezależnie. Szeregowo łączy się na przykład lampki na choince starego typu (gdy jedna się przepali, gasną wszystkie).

Prawa Kirchhoffa

  • I prawo Kirchhoffa (węzłów): suma natężeń prądów wpływających do węzła jest równa sumie natężeń prądów wypływających — ładunek nie gromadzi się w węźle
  • II prawo Kirchhoffa (oczek): w zamkniętym oczku suma napięć na elementach jest równa sumie sił elektromotorycznych źródeł — to zasada zachowania energii

Wzory na łączenie oporników wynikają właśnie z praw Kirchhoffa.

Przykład 3 — obwód mieszany

Obwód mieszany z trzema opornikami4 Ω6 Ω12 Ω24 V+3 A2 A1 A
Obwód mieszany: opornik \(4\ \Omega\) połączony szeregowo z równoległym układem oporników \(6\ \Omega\) i \(12\ \Omega\), zasilany napięciem \(24\ \text{V}\). Prąd \(3\ \text{A}\) dzieli się w węźle na \(2\ \text{A}\) i \(1\ \text{A}\) — przez mniejszy opór płynie większy prąd

Opornik \(4\ \Omega\) połączono szeregowo z równoległym układem \(6\ \Omega\) i \(12\ \Omega\); całość zasila napięcie \(24\ \text{V}\). Oblicz prądy i napięcia.

  1. Część równoległa: \(R_{12} = \tfrac{6 \cdot 12}{6 + 12} = 4\ \Omega\). Cały obwód: \(R = 4 + 4 = 8\ \Omega\).
  2. Prąd całkowity: \(I = \tfrac{24}{8} = 3\ \text{A}\) — płynie przez opornik \(4\ \Omega\).
  3. Napięcie na oporniku \(4\ \Omega\): \(3 \cdot 4 = 12\ \text{V}\); na części równoległej zostaje \(24 - 12 = 12\ \text{V}\).
  4. Przez \(6\ \Omega\): \(\tfrac{12}{6} = 2\ \text{A}\); przez \(12\ \Omega\): \(\tfrac{12}{12} = 1\ \text{A}\). Kontrola węzła: \(2 + 1 = 3\ \text{A}\) ✓.

Strategia dla każdego obwodu mieszanego: upraszczaj od środka (najpierw najmniejsze grupy równoległe lub szeregowe), policz prąd całkowity, a potem „rozwijaj” obwód z powrotem, licząc napięcia i prądy na poszczególnych elementach.

Amperomierz i woltomierz

  • amperomierz mierzy prąd płynący przez element, więc włączamy go szeregowo; ma bardzo mały opór, żeby nie zmieniać prądu w obwodzie
  • woltomierz mierzy napięcie między dwoma punktami, więc włączamy go równolegle do elementu; ma bardzo duży opór, żeby nie „podbierać” prądu

Amperomierz podłączony równolegle do źródła to praktycznie zwarcie — może się spalić. Woltomierz włączony szeregowo „zatka” obwód i pokaże niemal całe napięcie źródła.

Moc i energia prądu

Prąd wykonuje pracę \(W = U I t\) (zamienianą na ciepło, światło, ruch). Moc to praca na sekundę:

\[ P = U I = I^2 R = \frac{U^2}{R} \]

Wybór postaci zależy od tego, co jest stałe: przy połączeniu szeregowym (ten sam prąd) wygodne jest \(I^2 R\) — więcej mocy wydziela się na większym oporze; przy równoległym (to samo napięcie) — \(\tfrac{U^2}{R}\) — więcej na mniejszym.

Przykład 4 — żarówka i rachunek

Żarówka ma parametry \(230\ \text{V}\), \(60\ \text{W}\). Jaki prąd przez nią płynie, jaki ma opór i ile kosztuje jej świecenie przez \(5\) godzin dziennie przez miesiąc (\(30\) dni) przy cenie \(1{,}10\ \tfrac{\text{zł}}{\text{kWh}}\)?

  1. \(I = \tfrac{P}{U} = \tfrac{60}{230} \approx 0{,}26\ \text{A}\).
  2. \(R = \tfrac{U^2}{P} = \tfrac{52\,900}{60} \approx 882\ \Omega\) (w stanie świecenia; zimne włókno ma kilkanaście razy mniejszy opór).
  3. Energia: \(0{,}06\ \text{kW} \cdot 150\ \text{h} = 9\ \text{kWh}\); koszt: \(9 \cdot 1{,}10 = 9{,}90\ \text{zł}\). Żarówka LED o tej samej jasności (około \(8\ \text{W}\)) kosztowałaby około \(1{,}32\ \text{zł}\).

Bezpiecznik w domowej instalacji (np. \(16\ \text{A}\)) przerywa obwód, gdy łączny prąd odbiorników podłączonych do jednego obwodu jest zbyt duży: \(16\ \text{A} \cdot 230\ \text{V} \approx 3{,}7\ \text{kW}\). Czajnik i piekarnik włączone razem w jednym obwodzie mogą go „wybić”.

Najczęstsze błędy

  • dodawanie oporów połączonych równolegle jak szeregowych
  • zapomnienie o odwróceniu wyniku: \(\tfrac{1}{R} = \tfrac{3}{6}\) daje \(R = 2\ \Omega\), a nie \(0{,}5\ \Omega\)
  • przyjęcie, że w połączeniu szeregowym na każdym oporniku jest napięcie całego źródła
  • przekrój w \(\text{mm}^2\) wstawiony do wzoru na opór bez zamiany na \(\text{m}^2\)
  • amperomierz podłączony równolegle, a woltomierz szeregowo
  • moc w watach i czas w godzinach bez przeliczenia na kWh

Podsumowanie

  • \(I = \tfrac{q}{t}\); prawo Ohma: \(I = \tfrac{U}{R}\); opór \(R = \rho\tfrac{l}{S}\).
  • Szeregowo: ten sam prąd, \(R = R_1 + R_2\); równolegle: to samo napięcie, \(\tfrac1R = \tfrac{1}{R_1} + \tfrac{1}{R_2}\).
  • Kirchhoff: suma prądów w węźle i suma napięć w oczku.
  • Amperomierz szeregowo, woltomierz równolegle.
  • \(P = UI = I^2R = \tfrac{U^2}{R}\); \(1\ \text{kWh} = 3{,}6\ \text{MJ}\).

Dlaczego napięcie baterii spada, gdy podłączymy duży odbiornik, wyjaśnia lekcja siła elektromotoryczna i opór wewnętrzny.

Przećwicz: zadania z prądu elektrycznego — od prawa Ohma po sześcian z oporników.

Dzisiejszy zestaw zadań → Trener jednostek