Siła Lorentza — ruch cząstek w polu magnetycznym
Siła Lorentza i jej kierunek, ruch po okręgu, promień toru i okres obiegu, siła na przewodnik, selektor prędkości, spektrometr masowy i cyklotron.
Zorza polarna, akceleratory w CERN, spektrometry masowe w laboratoriach kryminalistycznych, dawne telewizory kineskopowe — wszystkie opierają się na tym samym: pole magnetyczne zakrzywia tory naładowanych cząstek. Po tej lekcji obliczysz siłę Lorentza i wyznaczysz jej kierunek, wyprowadzisz promień toru i okres obiegu cząstki w polu magnetycznym, policzysz siłę działającą na przewodnik z prądem, a także zrozumiesz działanie selektora prędkości, spektrometru masowego i cyklotronu. To materiał matury rozszerzonej; warto znać ruch po okręgu i indukcję magnetyczną.
Siła Lorentza
Na ładunek \(q\) poruszający się z prędkością \(v\) w polu magnetycznym o indukcji \(B\) działa siła:
gdzie \(\alpha\) to kąt między prędkością a liniami pola. Trzy najważniejsze cechy:
- na ładunek spoczywający pole magnetyczne nie działa (\(v = 0\))
- na ładunek poruszający się wzdłuż linii pola też nie (\(\sin 0 = 0\))
- siła jest zawsze prostopadła zarówno do prędkości, jak i do pola
Kierunek siły dla ładunku dodatniego wyznacza reguła prawej dłoni (lub śruby prawoskrętnej): obracamy wektor \(\vec v\) w stronę \(\vec B\) — siła ma kierunek posuwu śruby. Wiele podręczników używa równoważnej reguły lewej dłoni: linie pola wchodzą w dłoń, cztery palce wskazują kierunek ruchu ładunku dodatniego (kierunek prądu), odchylony kciuk — kierunek siły. Dla elektronu siła ma zwrot przeciwny.
Siła Lorentza nie wykonuje pracy
Skoro siła jest zawsze prostopadła do prędkości, nie wykonuje pracy — nie zmienia wartości prędkości ani energii kinetycznej cząstki, a tylko kierunek ruchu. To zasadnicza różnica w porównaniu z polem elektrycznym, które cząstki przyspiesza.
Ruch po okręgu w polu jednorodnym
Gdy cząstka wlatuje prostopadle do linii jednorodnego pola, siła Lorentza o stałej wartości jest stale prostopadła do prędkości — pełni rolę siły dośrodkowej. Cząstka porusza się po okręgu:
Promień jest tym większy, im szybsza i cięższa cząstka, a tym mniejszy, im silniejsze pole i większy ładunek. Okres obiegu:
Zaskakujący wynik: okres nie zależy od prędkości. Szybsza cząstka krąży po większym okręgu, ale w tym samym czasie. Na tym opiera się cyklotron.
Przykład 1 — proton w polu
Proton (masa \(1{,}67 \cdot 10^{-27}\ \text{kg}\), ładunek \(1{,}6 \cdot 10^{-19}\ \text{C}\)) wlatuje z prędkością \(10^{6}\ \tfrac{\text{m}}{\text{s}}\) prostopadle do pola o indukcji \(0{,}1\ \text{T}\). Oblicz promień toru i okres obiegu.
- \(r = \tfrac{1{,}67 \cdot 10^{-27} \cdot 10^{6}}{1{,}6 \cdot 10^{-19} \cdot 0{,}1} \approx 0{,}104\ \text{m} \approx 10\ \text{cm}\).
- \(T = \tfrac{2\pi \cdot 1{,}67 \cdot 10^{-27}}{1{,}6 \cdot 10^{-19} \cdot 0{,}1} \approx 6{,}6 \cdot 10^{-7}\ \text{s}\).
Elektron o tej samej prędkości krążyłby po okręgu prawie dwa tysiące razy mniejszym (stosunek mas), w przeciwną stronę.
Ruch ukośny — linia śrubowa
Gdy prędkość tworzy z polem kąt inny niż prosty, rozkładamy ją na składowe. Składowa prostopadła daje ruch po okręgu, składowa równoległa — ruch jednostajny wzdłuż pola. Razem cząstka porusza się po linii śrubowej. Tak cząstki wiatru słonecznego „nawijają się” na linie ziemskiego pola magnetycznego i docierają do atmosfery w okolicach biegunów magnetycznych — tam, wzbudzając atomy tlenu i azotu, wywołują zorzę polarną.
Siła elektrodynamiczna — przewodnik z prądem
Prąd w przewodzie to wiele poruszających się ładunków; siły Lorentza na nie sumują się w siłę działającą na cały przewód:
gdzie \(l\) to długość przewodu w polu, a \(\alpha\) — kąt między przewodem a liniami pola. Na tej sile opierają się silniki elektryczne, głośniki (cewka z prądem w polu magnesu porusza membraną) i mierniki wskazówkowe. Przykład: przewód o długości \(0{,}5\ \text{m}\) z prądem \(4\ \text{A}\) prostopadły do pola \(0{,}2\ \text{T}\) doznaje siły \(0{,}2 \cdot 4 \cdot 0{,}5 = 0{,}4\ \text{N}\).
Dwa równoległe przewody z prądem oddziałują na siebie: prądy zgodne się przyciągają, przeciwne — odpychają. Do 2019 roku na tym oddziaływaniu opierała się definicja ampera.
Selektor prędkości
W obszarze, gdzie pole elektryczne \(E\) i magnetyczne \(B\) są do siebie prostopadłe (i prostopadłe do ruchu cząstek), siły elektryczna \(qE\) i magnetyczna \(qvB\) mogą się zrównoważyć. Prosto przelatują tylko cząstki, dla których
— niezależnie od ładunku i masy. Wolniejsze i szybsze są odchylane i zatrzymują się na przesłonach. Tak przygotowuje się wiązkę cząstek o ściśle określonej prędkości.
Spektrometr masowy — jak odkryto izotopy
Jony o tej samej prędkości (z selektora) wlatują w pole magnetyczne i zataczają półokręgi o promieniach \(r = \tfrac{m v}{q B}\). Przy tym samym ładunku promień jest proporcjonalny do masy — jony o różnych masach trafiają w różne miejsca detektora. W 1913 roku J.J. Thomson zobaczył w ten sposób, że neon składa się z atomów o dwóch różnych masach (\(20\) i \(22\) jednostek) — odkrył izotopy pierwiastka stabilnego. Dziś spektrometry masowe służą do analizy składu chemicznego, wykrywania dopingu, datowania i badań środowiska.
Przykład: dla jonów \(^{20}\text{Ne}^{+}\) i \(^{22}\text{Ne}^{+}\) o tej samej prędkości stosunek promieni wynosi \(\tfrac{22}{20} = 1{,}1\). Gdy promień toru lżejszych jonów wynosi \(20\ \text{cm}\), cięższe zataczają okrąg o promieniu \(22\ \text{cm}\), a na detektorze (po półokręgu) ślady dzielą \(2 \cdot 2 = 4\ \text{cm}\).
Cyklotron
Cyklotron to dwie płaskie, półokrągłe komory (duanty) w silnym polu magnetycznym. Między nimi przyłożone jest zmienne napięcie. Cząstka za każdym przejściem przez szczelinę zyskuje energię, krąży po coraz większym półokręgu, ale — dzięki niezależności okresu od prędkości — zawsze w tym samym czasie. Wystarczy więc zmieniać napięcie z jedną, stałą częstotliwością:
Największa energia cząstek zależy od promienia urządzenia \(R\): \(E_{\max} = \tfrac{(qBR)^2}{2m}\). Dla protonów w polu \(1\ \text{T}\) i cyklotronu o promieniu \(0{,}5\ \text{m}\) wychodzi około \(1{,}9 \cdot 10^{-12}\ \text{J} \approx 12\ \text{MeV}\). Cyklotrony produkują w szpitalach izotopy do diagnostyki (PET) i wiązki protonów do leczenia nowotworów — w Polsce m.in. w Centrum Cyklotronowym Bronowice w Krakowie.
Najczęstsze błędy
- przekonanie, że pole magnetyczne przyspiesza cząstkę (zmienia tylko kierunek prędkości)
- zły zwrot siły dla elektronu (przeciwny niż dla protonu)
- liczenie siły dla ruchu wzdłuż linii pola (wynosi zero)
- przekonanie, że okres obiegu zależy od prędkości
- mylenie selektora prędkości (\(v = \tfrac{E}{B}\)) z wzorem na promień toru
Podsumowanie
- Siła Lorentza: \(F = qvB\sin\alpha\), prostopadła do \(\vec v\) i \(\vec B\); nie wykonuje pracy.
- Ruch po okręgu: \(r = \tfrac{mv}{qB}\), \(T = \tfrac{2\pi m}{qB}\) — okres niezależny od prędkości.
- Ruch ukośny: linia śrubowa; zorza polarna.
- Przewodnik z prądem: \(F = BIl\sin\alpha\).
- Selektor: \(v = \tfrac{E}{B}\); spektrometr: \(r \propto m\); cyklotron: \(f = \tfrac{qB}{2\pi m}\).
Przećwicz: zadania z magnetyzmu — w tym tory cząstek alfa, rozdzielanie izotopów i maksymalna energia w cyklotronie.