Prąd elektryczny

Siła elektromotoryczna i opór wewnętrzny źródła

Dlaczego napięcie baterii spada pod obciążeniem: SEM, opór wewnętrzny, prąd zwarcia, wykres U(I), pomiar SEM, dopasowanie mocy i łączenie ogniw.

Gdy uruchamiasz samochód z włączonymi światłami, reflektory na chwilę przygasają. Stara bateria w pilocie pokazuje na mierniku prawie pełne napięcie, a jednak pilot nie działa. Oba zjawiska mają tę samą przyczynę: każde rzeczywiste źródło ma opór wewnętrzny. Po tej lekcji odróżnisz siłę elektromotoryczną od napięcia na zaciskach, obliczysz prąd w obwodzie z rzeczywistym źródłem i prąd zwarcia, odczytasz SEM i opór wewnętrzny z wykresu \(U(I)\) albo z dwóch pomiarów, wyznaczysz opór odbiornika, przy którym moc jest największa, i policzysz parametry baterii z połączonych ogniw. To materiał matury rozszerzonej; podstawy obwodów są w lekcji prawo Ohma i łączenie oporników.

Siła elektromotoryczna

Źródło napięcia (ogniwo, akumulator, prądnica, panel słoneczny) zamienia inną energię — chemiczną, mechaniczną, świetlną — na energię elektryczną. Wymusza ruch ładunków „pod górę”, od niższego potencjału do wyższego, jak pompa podnosząca wodę.

Mimo nazwy SEM nie jest siłą, tylko „napięciem źródła bez obciążenia”. Paluszek AA ma SEM około \(1{,}5\ \text{V}\), akumulator samochodowy — około \(12{,}6\ \text{V}\).

Opór wewnętrzny i napięcie na zaciskach

Prąd płynie nie tylko przez odbiornik, ale także przez wnętrze źródła — elektrolit, elektrody, uzwojenia — które ma swój opór \(r\). Rzeczywiste źródło możemy więc zastąpić idealnym źródłem SEM \(\varepsilon\) połączonym szeregowo z oporem \(r\).

Z II prawa Kirchhoffa dla obwodu z odbiornikiem \(R\):

\[ I = \frac{\varepsilon}{R + r} \qquad U = \varepsilon - I r \]

Napięcie na zaciskach źródła \(U\) jest mniejsze od SEM o „spadek napięcia” na oporze wewnętrznym \(I r\). Im większy prąd pobieramy, tym bardziej napięcie spada. Dlatego reflektory przygasają, gdy rozrusznik pobiera z akumulatora ponad sto amperów.

Gdy źródło jest otwarte (\(I = 0\)), napięcie na zaciskach równa się SEM — dlatego woltomierz o dużym oporze, podłączony do samej baterii, pokazuje prawie SEM, nawet gdy bateria jest wyczerpana. Zużyta bateria ma bowiem prawie tę samą SEM, ale ogromny opór wewnętrzny.

Przykład 1

Źródło o SEM \(12\ \text{V}\) i oporze wewnętrznym \(0{,}5\ \Omega\) zasila odbiornik o oporze \(5{,}5\ \Omega\). Oblicz prąd, napięcie na zaciskach i moc wydzielaną w odbiorniku.

  1. \(I = \tfrac{12}{5{,}5 + 0{,}5} = 2\ \text{A}\).
  2. \(U = 12 - 2 \cdot 0{,}5 = 11\ \text{V}\) (albo \(U = I R = 2 \cdot 5{,}5 = 11\ \text{V}\)).
  3. \(P = U I = 22\ \text{W}\); w samym źródle wydziela się \(I^2 r = 2\ \text{W}\) ciepła.

Prąd zwarcia

Gdy zaciski źródła połączymy przewodem o pomijalnym oporze (\(R \approx 0\)), popłynie największy możliwy prąd — prąd zwarcia:

\[ I_z = \frac{\varepsilon}{r} \]

Bateria płaska \(4{,}5\ \text{V}\) o oporze wewnętrznym \(0{,}5\ \Omega\) ma prąd zwarcia \(9\ \text{A}\). Akumulator samochodowy ma opór wewnętrzny rzędu setnych części oma, więc jego prąd zwarcia sięga setek amperów — zwarcie kluczem może spowodować oparzenia i pożar. Dlatego przy odłączaniu akumulatora najpierw zdejmuje się klemę „minus”.

Wykres U(I) — charakterystyka źródła

Zależność \(U = \varepsilon - I r\) to funkcja liniowa malejąca. Jej wykres pozwala odczytać wszystkie parametry źródła.

Charakterystyka U(I) rzeczywistego źródłaUIεUIIz = ε/rIr (spadek napięciaw źródle)punkt pracy
Charakterystyka prądowo-napięciowa źródła: napięcie na zaciskach maleje liniowo ze wzrostem pobieranego prądu. Punkt przecięcia z osią napięcia to SEM \(\varepsilon\), z osią prądu — prąd zwarcia \(I_z = \tfrac{\varepsilon}{r}\), a nachylenie prostej to opór wewnętrzny \(r\)

Przykład 2 — wyznaczanie SEM i oporu wewnętrznego z dwóch pomiarów

Do ogniwa podłączano kolejno dwa różne odbiorniki. Przy prądzie \(0{,}2\ \text{A}\) woltomierz na zaciskach pokazał \(1{,}4\ \text{V}\), a przy prądzie \(0{,}8\ \text{A}\) — \(1{,}1\ \text{V}\). Wyznacz SEM i opór wewnętrzny ogniwa.

  1. Dwa równania: \(1{,}4 = \varepsilon - 0{,}2 r\) i \(1{,}1 = \varepsilon - 0{,}8 r\).
  2. Odejmując: \(0{,}3 = 0{,}6 r\), więc \(r = 0{,}5\ \Omega\).
  3. \(\varepsilon = 1{,}4 + 0{,}2 \cdot 0{,}5 = 1{,}5\ \text{V}\).

To typowe zadanie doświadczalne na maturze: wykonuje się serię pomiarów, rysuje wykres \(U(I)\), dopasowuje prostą i odczytuje \(\varepsilon\) (punkt przecięcia z osią \(U\)) oraz \(r\) (nachylenie).

Kiedy odbiornik dostaje największą moc?

Moc wydzielana w odbiorniku:

\[ P = I^2 R = \frac{\varepsilon^2 R}{(R + r)^2} \]

Dla \(R = 0\) moc jest zerowa (zwarcie — cała moc idzie w ciepło w źródle), dla bardzo dużego \(R\) też dąży do zera (prawie nie płynie prąd). Gdzieś pomiędzy jest maksimum. Okazuje się, że wypada ono przy

\[ R = r \qquad P_{\max} = \frac{\varepsilon^2}{4r} \]

To tak zwane dopasowanie odbiornika do źródła. Uwaga: przy dopasowaniu sprawność wynosi tylko \(50\%\), bo połowa mocy wydziela się w źródle. Sprawność obwodu to \(\eta = \tfrac{U}{\varepsilon} = \tfrac{R}{R + r}\) — rośnie z oporem odbiornika.

Przykład 3

Źródło o SEM \(6\ \text{V}\) i oporze wewnętrznym \(2\ \Omega\). Jaką największą moc może oddać odbiornikowi? Jaką moc oddaje odbiornikowi \(8\ \Omega\)?

  1. Maksimum przy \(R = 2\ \Omega\): \(P_{\max} = \tfrac{36}{8} = 4{,}5\ \text{W}\), sprawność \(50\%\).
  2. Dla \(R = 8\ \Omega\): \(I = \tfrac{6}{10} = 0{,}6\ \text{A}\), \(P = 0{,}36 \cdot 8 = 2{,}88\ \text{W}\) — mniej, ale sprawność \(80\%\).

W elektronice (anteny, wzmacniacze, głośniki) dąży się do dopasowania, bo liczy się moc przekazana dalej. W energetyce przeciwnie — opór sieci i elektrowni ma być jak najmniejszy w porównaniu z odbiornikami, bo liczy się sprawność.

Łączenie ogniw

  • szeregowo (\(n\) jednakowych ogniw): \(\varepsilon_{\text{cał}} = n\varepsilon\), \(r_{\text{cał}} = n r\) — większe napięcie (cztery paluszki w latarce dają \(6\ \text{V}\))
  • równolegle (\(n\) jednakowych ogniw): \(\varepsilon_{\text{cał}} = \varepsilon\), \(r_{\text{cał}} = \tfrac{r}{n}\) — to samo napięcie, ale można pobierać większy prąd przy mniejszym spadku napięcia

Akumulatory w samochodach elektrycznych łączy się na oba sposoby jednocześnie: szeregowo, żeby uzyskać kilkaset woltów, i równolegle, żeby uzyskać dużą pojemność i mały opór wewnętrzny.

Najczęstsze błędy

  • utożsamianie SEM z napięciem na zaciskach, gdy płynie prąd
  • pominięcie oporu wewnętrznego w obliczeniu prądu: \(I = \tfrac{\varepsilon}{R}\) zamiast \(\tfrac{\varepsilon}{R + r}\)
  • przekonanie, że maksymalna moc oznacza maksymalną sprawność
  • traktowanie SEM jako siły (w niutonach)
  • przy ogniwach równoległych: dodawanie SEM

Podsumowanie

  • SEM \(\varepsilon\) — praca źródła na jednostkę ładunku; napięcie na zaciskach \(U = \varepsilon - I r\).
  • Prąd w obwodzie \(I = \tfrac{\varepsilon}{R + r}\); prąd zwarcia \(I_z = \tfrac{\varepsilon}{r}\).
  • Wykres \(U(I)\): przecięcie z osią \(U\) to \(\varepsilon\), nachylenie to \(r\).
  • Największa moc odbiornika przy \(R = r\): \(P_{\max} = \tfrac{\varepsilon^2}{4r}\), sprawność wtedy \(50\%\).
  • Ogniwa szeregowo: SEM i opory się dodają; równolegle (jednakowe): SEM bez zmian, opór \(\tfrac{r}{n}\).

Przećwicz: zadania z prądu elektrycznego — w tym obwód z dwoma źródłami i bocznik amperomierza w zadaniach olimpijskich.

Dzisiejszy zestaw zadań → Trener jednostek