Tutaj ciało ma rozmiary, więc liczy się nie tylko wartość siły, ale też miejsce jej przyłożenia.
Równowaga, obrót czy toczenie
Spoczywająca belka albo dźwignia to \(\sum \vec F = 0\) i \(\sum M = 0\); oś wybierz w punkcie przyłożenia nieznanej siły, bo jej moment znika. Gdy obrót przyspiesza, piszesz \(M = I\varepsilon\). Ciało toczące się ma też energię obrotu. Jeśli zmienia się rozkład masy, a momenty zewnętrzne nie działają, zachowany jest \(L = I\omega\).
Momenty w liczbach
Przyjmujemy \(g = 10\ \text{m/s}^2\).
- moment: \(20\ \text{N}\) na ramieniu \(0{,}3\ \text{m}\): \(M = 6\ \text{N}\cdot\text{m}\)
- belka \(4\ \text{m}\) o ciężarze \(200\ \text{N}\), podparta na końcach, z ładunkiem \(600\ \text{N}\) metr od lewego końca: prawa podpora \(\frac{600\cdot 1 + 200\cdot 2}{4} = 250\ \text{N}\), lewa \(550\ \text{N}\)
- walec \(2\ \text{kg}\), \(r = 0{,}1\ \text{m}\): \(I = \frac{1}{2} m r^2 = 0{,}01\ \text{kg}\cdot\text{m}^2\); moment \(0{,}5\ \text{N}\cdot\text{m}\) daje \(\varepsilon = 50\ \text{rad/s}^2\)
- toczenie walca z \(0{,}3\ \text{m}\): \(m g h = \frac{3}{4} m v^2\), więc \(v = 2\ \text{m/s}\)
- łyżwiarka: \(I\) spada z 3 do \(1\ \text{kg}\cdot\text{m}^2\), więc \(\omega\) rośnie z 2 do \(6\ \text{rad/s}\)
Typowe potknięcia z bryłą
Ramię to odległość od osi do prostej działania siły. Ta sama siła 20 N, 0,3 m od osi, pod kątem \(30^\circ\) do pręta daje 3 N·m, a nie 6 N·m. Nie pomijaj ciężaru samej belki: bez tych 200 N prawa podpora wyszłaby 150 N zamiast 250 N.
Toczącego się walca nie wolno liczyć jak klocka: \(\sqrt{2 g h}\) daje 2,45 m/s zamiast 2 m/s. Znaczenie ma też kształt. Z wysokości 0,3 m kula osiąga 2,07 m/s, walec 2 m/s, a obręcz 1,73 m/s, niezależnie od masy i promienia.
Od dźwigni do toczenia
Łatwe to dźwignie i moment jednej siły. Średnie wprowadzają moment bezwładności, energię obrotu i równowagę belki, czyli zakres typowych zadań maturalnych. Trudne łączą ruch postępowy z obrotowym: toczenie bez poślizgu i zachowanie momentu pędu. Wyzwanie to złożone równowagi i ruch obrotowy na poziomie olimpijskim. Współczynniki momentów bezwładności znajdziesz na karcie wzorów.
Pierwszy krok to lekcja o momencie siły i dźwigni, a kolejny toczenie bez poślizgu.