Magnetyzm i indukcja

Indukcja elektromagnetyczna — prawo Faradaya i reguła Lenza

Pole magnetyczne prądu, strumień, prawo Faradaya, reguła Lenza, pręt na szynach, prądnica, prąd przemienny i transformator. Skąd prąd w gniazdku.

Prawie cała energia elektryczna, z której korzystamy — w gniazdku, w ładowarce, w sieci kolejowej — powstaje dzięki jednemu zjawisku odkrytemu przez Michaela Faradaya w 1831 roku: indukcji elektromagnetycznej. Zmieniające się pole magnetyczne wytwarza prąd. Po tej lekcji opiszesz pole magnetyczne prądu, obliczysz strumień magnetyczny i siłę elektromotoryczną indukcji, wyznaczysz kierunek prądu indukowanego z reguły Lenza, rozwiążesz zadanie z prętem na szynach, wyjaśnisz działanie prądnicy i transformatora oraz zrozumiesz, dlaczego energię przesyła się liniami wysokiego napięcia. Podstawy (magnes, elektromagnes, prądnica) to materiał klasy 8, wzory — liceum i matury rozszerzonej.

Pole magnetyczne

Magnes ma dwa bieguny: północny (N) i południowy (S). Bieguny jednoimienne się odpychają, różnoimienne przyciągają; nie da się uzyskać pojedynczego bieguna — przecięty magnes daje dwa mniejsze magnesy. Wokół magnesu istnieje pole magnetyczne, które przedstawiamy liniami wychodzącymi z bieguna N i wchodzącymi do S. Igła kompasu ustawia się wzdłuż tych linii — sama Ziemia jest ogromnym magnesem.

Pole magnetyczne opisuje wektor indukcji magnetycznej \(\vec B\); jego jednostką jest tesla (\(\text{T}\)). Pole ziemskie ma około \(50\ \mu\text{T}\), magnes na lodówkę — kilka militesli, a tomograf rezonansu magnetycznego — \(1{,}5\)–\(3\ \text{T}\).

W 1820 roku Hans Christian Ørsted zauważył, że igła kompasu odchyla się przy przewodzie z prądem: prąd elektryczny wytwarza pole magnetyczne.

  • wokół prostego przewodu linie pola są okręgami, a indukcja maleje z odległością: \(B = \tfrac{\mu_0 I}{2\pi r}\), gdzie \(\mu_0 = 4\pi \cdot 10^{-7}\ \tfrac{\text{T} \cdot \text{m}}{\text{A}}\)
  • wewnątrz długiej zwojnicy pole jest jednorodne: \(B = \mu_0 n I\), gdzie \(n\) to liczba zwojów na metr
  • zwojnica z rdzeniem żelaznym to elektromagnes — jego pole można włączać, wyłączać i regulować prądem (dźwigi złomowe, przekaźniki, zamki elektromagnetyczne)

Strumień magnetyczny

Ile „linii pola” przechodzi przez daną powierzchnię? Mówi o tym strumień magnetyczny:

\[ \Phi = B S \cos\alpha \]

gdzie \(\alpha\) to kąt między liniami pola a normalną (prostopadłą) do powierzchni. Strumień jest największy, gdy linie przebijają ramkę prostopadle, i zerowy, gdy ślizgają się wzdłuż niej. Jednostka: weber, \(1\ \text{Wb} = 1\ \text{T} \cdot \text{m}^2\).

Prawo Faradaya

Strumień można zmienić na trzy sposoby: zmieniając indukcję pola (zbliżając magnes, włączając prąd w sąsiedniej cewce), zmieniając pole obwodu (rozsuwając pręt na szynach) albo zmieniając kąt (obracając ramkę — tak działa prądnica). Samo stałe pole, nawet bardzo silne, nie indukuje niczego — potrzebna jest zmiana.

Przykład 1 — cewka i magnes

Cewka ma \(200\) zwojów o polu \(20\ \text{cm}^2\). Pole magnetyczne prostopadłe do zwojów rośnie równomiernie od zera do \(0{,}5\ \text{T}\) w czasie \(0{,}1\ \text{s}\). Jaka SEM indukuje się w cewce?

  1. Zmiana strumienia przez jeden zwój: \(\Delta\Phi = 0{,}5 \cdot 0{,}002 = 0{,}001\ \text{Wb}\).
  2. \(|\varepsilon| = N\tfrac{\Delta\Phi}{\Delta t} = 200 \cdot \tfrac{0{,}001}{0{,}1} = 2\ \text{V}\).

Gdyby tę samą zmianę przeprowadzić w \(0{,}01\ \text{s}\), SEM byłaby dziesięć razy większa — szybkość zmian jest kluczowa.

Reguła Lenza

Znak minus w prawie Faradaya wyraża regułę Lenza:

Zbliżasz magnes biegunem N do cewki — w cewce powstaje prąd, który od strony magnesu wytwarza biegun N i odpycha magnes. Oddalasz magnes — cewka wytwarza biegun S i go przyciąga. Zawsze trzeba wykonać pracę, żeby wyindukować prąd — reguła Lenza to po prostu zasada zachowania energii. Gdyby było odwrotnie, magnes sam wciągałby się do cewki, wytwarzając przy tym prąd — mielibyśmy perpetuum mobile.

Efektowny pokaz: magnes neodymowy wrzucony do grubej rury miedzianej opada powoli, jakby w miodzie. Spadając, zmienia strumień w kolejnych „pierścieniach” rury, a indukowane w nich prądy (prądy wirowe) hamują jego ruch. Na tej zasadzie działają hamulce wiroprądowe w pociągach i kolejkach górskich oraz kuchenki indukcyjne (tam prądy wirowe grzeją dno garnka).

Pręt na szynach — klasyczne zadanie maturalne

Pręt na szynach w polu magnetycznym××××××××××××××××××RvFIlB (za płaszczyznę)
Metalowy pręt o długości \(l\) przesuwa się z prędkością \(v\) po szynach w polu magnetycznym skierowanym za płaszczyznę rysunku (×). Pole obwodu rośnie, więc indukuje się SEM \(\varepsilon = B l v\) i płynie prąd \(I\). Na pręt z prądem działa siła elektrodynamiczna \(F\) przeciwna do ruchu — zgodnie z regułą Lenza

Pręt o długości \(l\) przesuwa się z prędkością \(v\), więc w czasie \(\Delta t\) pole obwodu rośnie o \(l v \Delta t\), a strumień o \(B l v \Delta t\). Z prawa Faradaya:

\[ \varepsilon = B l v \]

Przykład 2

Pręt o długości \(0{,}4\ \text{m}\) przesuwa się ze stałą prędkością \(5\ \tfrac{\text{m}}{\text{s}}\) po szynach połączonych opornikiem \(2\ \Omega\), w polu o indukcji \(0{,}5\ \text{T}\). Oblicz SEM, prąd, siłę potrzebną do utrzymania stałej prędkości i moc.

  1. \(\varepsilon = 0{,}5 \cdot 0{,}4 \cdot 5 = 1\ \text{V}\); \(I = \tfrac{1}{2} = 0{,}5\ \text{A}\).
  2. Siła elektrodynamiczna hamująca pręt: \(F = B I l = 0{,}5 \cdot 0{,}5 \cdot 0{,}4 = 0{,}1\ \text{N}\) — tyle musimy pchać, żeby pręt nie zwalniał.
  3. Moc mechaniczna: \(F v = 0{,}1 \cdot 5 = 0{,}5\ \text{W}\); moc elektryczna: \(\varepsilon I = 1 \cdot 0{,}5 = 0{,}5\ \text{W}\).

Moce są równe — praca naszej ręki zamienia się w energię elektryczną, a ta w ciepło w oporniku. To najprostszy model prądnicy.

Prądnica i prąd przemienny

W prądnicy ramka (cewka) obraca się w polu magnetycznym z prędkością kątową \(\omega\). Kąt między polem a normalną do ramki zmienia się jak \(\omega t\), więc strumień \(\Phi = BS\cos\omega t\) zmienia się sinusoidalnie, a indukowana SEM:

\[ \varepsilon = N B S \omega \sin\omega t \qquad \varepsilon_{\max} = N B S \omega \]

Powstaje prąd przemienny, który co pół okresu zmienia kierunek. W polskiej sieci ma częstotliwość \(50\ \text{Hz}\). Napięcie „\(230\ \text{V}\)” to tzw. napięcie skuteczne — takie stałe napięcie dawałoby tę samą moc grzania. Amplituda jest \(\sqrt2\) razy większa: \(230 \cdot \sqrt2 \approx 325\ \text{V}\).

Prądnice w elektrowniach obracają turbiny napędzane parą (węgiel, gaz, atom), wodą albo wiatrem. Ten sam mechanizm, odwrócony, to silnik elektryczny: prąd w ramce w polu magnetycznym powoduje jej obrót.

Transformator

Transformator to dwie cewki nawinięte na wspólny rdzeń żelazny. Prąd przemienny w uzwojeniu pierwotnym wytwarza w rdzeniu zmienny strumień, który indukuje napięcie w uzwojeniu wtórnym. Ponieważ przez każdy zwój obu cewek przechodzi ten sam strumień:

\[ \frac{U_2}{U_1} = \frac{N_2}{N_1} \]

W idealnym transformatorze moc się zachowuje: \(U_1 I_1 = U_2 I_2\). Podwyższając napięcie, obniżamy prąd — i odwrotnie. Transformator działa tylko z prądem przemiennym, bo prąd stały nie zmienia strumienia.

Przykład 3 — dlaczego linie przesyłowe mają wysokie napięcie?

Elektrownia przesyła moc \(1\ \text{MW}\) linią o oporze \(10\ \Omega\). Jakie są straty, gdy przesyłamy ją przy napięciu \(10\ \text{kV}\), a jakie przy \(100\ \text{kV}\)?

  1. Przy \(10\ \text{kV}\): \(I = \tfrac{10^{6}}{10^{4}} = 100\ \text{A}\), straty \(I^2 R = 10^{4} \cdot 10 = 100\ \text{kW}\) — aż \(10\%\) mocy.
  2. Przy \(100\ \text{kV}\): \(I = 10\ \text{A}\), straty \(100 \cdot 10 = 1\ \text{kW}\) — tylko \(0{,}1\%\).

Dziesięciokrotnie wyższe napięcie zmniejsza straty stukrotnie, bo zależą one od kwadratu prądu. Dlatego energię przesyła się liniami \(110\)–\(400\ \text{kV}\), a transformatory przy domach obniżają napięcie do \(230\ \text{V}\). Zasilacz telefonu też ma w środku mały transformator (lub przetwornicę), obniżający napięcie sieci do kilku woltów.

Najczęstsze błędy

  • przekonanie, że stałe pole magnetyczne indukuje prąd (potrzebna jest zmiana strumienia)
  • kąt we wzorze na strumień mierzony od płaszczyzny ramki zamiast od normalnej
  • pominięcie liczby zwojów \(N\) w prawie Faradaya
  • odwrotny kierunek prądu indukowanego — sprawdź, czy przeciwdziała zmianie
  • przekonanie, że transformator „wytwarza energię” — podwyższa napięcie kosztem prądu
  • mylenie napięcia skutecznego z amplitudą

Podsumowanie

  • Prąd wytwarza pole magnetyczne; strumień \(\Phi = BS\cos\alpha\).
  • Prawo Faradaya: \(\varepsilon = -N\tfrac{\Delta\Phi}{\Delta t}\); pręt na szynach: \(\varepsilon = Blv\).
  • Reguła Lenza: prąd indukowany przeciwdziała zmianie, która go wywołała.
  • Prądnica: \(\varepsilon_{\max} = NBS\omega\); w sieci \(50\ \text{Hz}\), \(230\ \text{V}\) skuteczne.
  • Transformator: \(\tfrac{U_2}{U_1} = \tfrac{N_2}{N_1}\), \(U_1 I_1 = U_2 I_2\); wysokie napięcie zmniejsza straty przesyłu.

Jak pole magnetyczne działa na pojedyncze poruszające się cząstki, opisuje lekcja siła Lorentza.

Przećwicz: zadania z magnetyzmu — od siły na przewodnik po obracającą się ramkę i prędkość graniczną pręta.

Dzisiejszy zestaw zadań → Trener jednostek