Równanie kwadratowe — wzór na deltę, x1 i x2, przykłady
Jak rozwiązać równanie kwadratowe: wzór na deltę, wzory na x1 i x2, delta z czwartką, równania niezupełne i dwukwadratowe, typowe błędy i 13 przykładów.
Równanie kwadratowe rozwiązuje się wzorem na deltę i wzorami na \( x_1 \) i \( x_2 \) — to najczęściej używany schemat rachunkowy w całym liceum. Pojawia się na maturze podstawowej w zadaniach zamkniętych i otwartych, jest ukrytym krokiem w nierównościach, funkcjach, ciągach i geometrii, a na rozszerzeniu wraca w równaniach wymiernych, dwukwadratowych i z parametrem. Po tej lekcji będziesz umieć: bezbłędnie policzyć deltę, odczytać z jej znaku liczbę rozwiązań, zapisać pierwiastki w najprostszej postaci (także z niewymiernościami typu \( 2 + \sqrt{5} \)), rozpoznać równania, które da się rozwiązać szybciej bez delty, skorzystać z „delty z czwartką” przy parzystym \( b \) i sprowadzić trudniejsze równanie do kwadratowego przez podstawienie. Trzynaście przykładów rozwiązujemy krok po kroku.
Wzór na deltę i wzory na x1 i x2 — odpowiedź w skrócie
Równanie kwadratowe ma postać \( ax^2 + bx + c = 0 \), gdzie \( a \neq 0 \). Liczby \( a, b, c \) to współczynniki: \( a \) stoi przy \( x^2 \), \( b \) przy \( x \), a \( c \) to wyraz wolny.
Wzory na \( x_1 \) i \( x_2 \) często zapisuje się razem jako jeden wzór z „plus-minus”:
Szybki przykład: \( x^2 - 5x + 6 = 0 \). Tu \( a = 1 \), \( b = -5 \), \( c = 6 \), więc \( \Delta = 25 - 24 = 1 \), \( \sqrt{\Delta} = 1 \) i \( x_{1,2} = \frac{5 \pm 1}{2} \). Rozwiązania: \( x_1 = 2 \), \( x_2 = 3 \).
Co mówi delta: Δ > 0, Δ = 0, Δ < 0
Delta nie jest „magiczną liczbą” — to wyrażenie, którego znak rozstrzyga, ile rozwiązań ma równanie:
- \( \Delta > 0 \): pierwiastek \( \sqrt{\Delta} \) jest dodatni, więc „plus” i „minus” dają dwie różne liczby;
- \( \Delta = 0 \): \( \sqrt{\Delta} = 0 \), więc oba wzory dają tę samą liczbę \( -\frac{b}{2a} \) — mówimy o pierwiastku podwójnym;
- \( \Delta < 0 \): pierwiastka kwadratowego z liczby ujemnej nie ma w liczbach rzeczywistych, więc równanie nie ma rozwiązań.
Na wykresie oznacza to, że parabola \( y = ax^2 + bx + c \) przecina oś \( Ox \) w dwóch punktach, jest do niej styczna albo w ogóle jej nie dotyka. Tę interpretację, razem z wierzchołkiem, postacią kanoniczną i odczytywaniem znaku funkcji, omawia osobna lekcja o tym, jak narysować wykres funkcji kwadratowej i rozwiązywać nierówności kwadratowe. Tutaj skupiamy się na samym rozwiązywaniu równań.
Skąd się bierze wzór na deltę
Wzór nie spada z nieba — wynika z uzupełnienia do pełnego kwadratu. Najkrótsza droga: pomnóż obie strony równania \( ax^2 + bx + c = 0 \) przez \( 4a \) (wolno, bo \( a \neq 0 \)):
Dodaj do obu stron \( b^2 \) i przenieś \( 4ac \) na prawo:
Lewa strona to pełny kwadrat \( (2ax + b)^2 \), a prawa to właśnie delta:
Teraz wszystko widać. Kwadrat liczby rzeczywistej nie może być ujemny, więc przy \( \Delta < 0 \) rozwiązań nie ma. Przy \( \Delta = 0 \) musi być \( 2ax + b = 0 \), czyli \( x = -\frac{b}{2a} \). Przy \( \Delta > 0 \) mamy \( 2ax + b = \sqrt{\Delta} \) lub \( 2ax + b = -\sqrt{\Delta} \), co po przekształceniu daje dokładnie wzory na \( x_1 \) i \( x_2 \).
Delta będąca kwadratem liczby
Jeśli współczynniki \( a, b, c \) są liczbami całkowitymi, a delta wychodzi kwadratem liczby całkowitej (\( 1, 4, 9, 16, 25, \ldots \)), to pierwiastki są liczbami wymiernymi, a trójmian da się rozłożyć na czynniki o współczynnikach całkowitych. Na przykład dla \( 6x^2 - x - 2 = 0 \) mamy \( \Delta = 1 + 48 = 49 = 7^2 \), więc \( x_{1,2} = \frac{1 \pm 7}{12} \), czyli \( x_1 = -\frac{1}{2} \), \( x_2 = \frac{2}{3} \), a trójmian to \( (2x + 1)(3x - 2) \).
To przydatna wskazówka kontrolna. W zadaniach zamkniętych, w których odpowiedzi są „ładnymi” ułamkami, delta zwykle jest pełnym kwadratem. Jeśli wychodzi ci na przykład \( \Delta = 47 \), a wszystkie odpowiedzi są wymierne, przelicz deltę jeszcze raz — prawdopodobnie zgubiłeś znak. Z drugiej strony delta niebędąca kwadratem nie oznacza błędu: równania z odpowiedzią typu \( 2 \pm \sqrt{5} \) są na maturze zupełnie zwyczajne.
Jak rozwiązać równanie kwadratowe krok po kroku
Ten algorytm działa zawsze. Większość błędów bierze się z pominięcia kroku 1 albo 2, a nie z samego wzoru.
- Doprowadź równanie do postaci \( ax^2 + bx + c = 0 \): wymnóż nawiasy, przenieś wszystko na jedną stronę, zredukuj wyrazy podobne. Po prawej stronie musi zostać zero.
- Uprość: jeśli współczynniki mają wspólny dzielnik, podziel przez niego; jeśli są ułamki, pomnóż przez wspólny mianownik; jeśli \( a < 0 \), możesz pomnożyć całe równanie przez \( -1 \).
- Odczytaj \( a, b, c \) razem ze znakami. W równaniu \( x^2 - 5x - 6 = 0 \) jest \( b = -5 \) i \( c = -6 \).
- Sprawdź, czy równanie nie jest niezupełne (\( b = 0 \) lub \( c = 0 \)) — wtedy delta jest zbędna.
- Oblicz \( \Delta = b^2 - 4ac \). Pamiętaj, że \( b^2 \geq 0 \) zawsze, nawet gdy \( b \) jest ujemne.
- Zdecyduj na podstawie znaku delty: dwa rozwiązania, jedno albo brak.
- Oblicz \( \sqrt{\Delta} \) i od razu uprość pierwiastek (np. \( \sqrt{20} = 2\sqrt{5} \)).
- Wstaw do wzorów na \( x_1 \) i \( x_2 \) i skróć ułamek — dzieląc cały licznik przez mianownik.
- Sprawdź wynik: podstawieniem albo wzorami Viète'a (o tym niżej).
Przykład do kroku 3: dla \( x^2 - 5x - 6 = 0 \) mamy \( \Delta = (-5)^2 - 4 \cdot 1 \cdot (-6) = 25 + 24 = 49 \), \( \sqrt{\Delta} = 7 \), więc \( x_{1,2} = \frac{5 \pm 7}{2} \), czyli \( x_1 = -1 \), \( x_2 = 6 \). Kto przeczyta \( b = 5 \) zamiast \( b = -5 \), dostanie \( -6 \) i \( 1 \) — liczby o przeciwnych znakach. To najczęstsza pomyłka w całym temacie.
Jak zapisać odpowiedź
Odpowiedź do równania to zbiór rozwiązań. Poprawne są zapisy „\( x = -1 \) lub \( x = 6 \)” oraz \( x \in \{-1, 6\} \). Gdy rozwiązań nie ma, piszemy „równanie nie ma rozwiązań” albo \( x \in \varnothing \). Pierwiastki niewymierne zostawiamy w postaci dokładnej, np. \( 2 + \sqrt{5} \), a nie \( 4{,}236 \) — przybliżenia podaje się tylko wtedy, gdy treść o nie prosi. W zadaniach z treścią po rozwiązaniu równania trzeba jeszcze sformułować odpowiedź słowną, bo pytanie rzadko brzmi „rozwiąż równanie”.
Szybkie sprawdzenie wyniku wzorami Viète'a
Po obliczeniu pierwiastków warto poświęcić kilkanaście sekund na kontrolę. Jeśli \( x_1, x_2 \) są pierwiastkami równania \( ax^2 + bx + c = 0 \), to
Dla równania \( x^2 - 5x - 6 = 0 \) z poprzedniego akapitu: \( -1 + 6 = 5 = -\frac{b}{a} \) oraz \( -1 \cdot 6 = -6 = \frac{c}{a} \) — zgadza się. Para \( -6 \) i \( 1 \), którą daje pomyłka ze znakiem \( b \), ma sumę \( -5 \), więc kontrola sumy od razu ją wyłapuje; kontrola iloczynu wyłapuje z kolei pomyłki w delcie. Wyprowadzenie tych wzorów, przekształcenia typu „suma kwadratów pierwiastków” i ich zastosowania w zadaniach z parametrem znajdziesz w lekcji o wzorach Viète'a na sumę i iloczyn pierwiastków.
Równania kwadratowe niezupełne — szybciej bez delty
Gdy brakuje wyrazu z \( x \) albo wyrazu wolnego, wzór na deltę oczywiście zadziała, ale jest dłuższy i daje więcej okazji do pomyłki. Na maturze liczy się czas, więc warto rozpoznawać te sytuacje od razu.
Gdy c = 0: wyłącz x przed nawias
Równanie \( ax^2 + bx = 0 \) zapisujemy jako \( x(ax + b) = 0 \). Iloczyn jest zerem, gdy któryś czynnik jest zerem, więc \( x = 0 \) lub \( x = -\frac{b}{a} \).
Na przykład \( 3x^2 - 12x = 0 \) to \( 3x(x - 4) = 0 \), czyli \( x = 0 \) lub \( x = 4 \).
Gdy b = 0: wyznacz x do kwadratu
Równanie \( ax^2 + c = 0 \) przekształcamy do \( x^2 = -\frac{c}{a} \). Dalej decyduje znak prawej strony:
- prawa strona dodatnia — dwa rozwiązania przeciwne, np. \( 2x^2 - 18 = 0 \), \( x^2 = 9 \), \( x = 3 \) lub \( x = -3 \);
- prawa strona równa zero — jedno rozwiązanie \( x = 0 \), np. \( 5x^2 = 0 \);
- prawa strona ujemna — brak rozwiązań, np. \( x^2 + 5 = 0 \) daje \( x^2 = -5 \).
Zamiast pierwiastkowania można też skorzystać ze wzoru skróconego mnożenia: \( 4x^2 - 9 = (2x - 3)(2x + 3) = 0 \), skąd \( x = \frac{3}{2} \) lub \( x = -\frac{3}{2} \).
Gdy widać pełny kwadrat lub łatwy rozkład
Równanie w postaci \( (x - p)^2 = k \) rozwiązujesz od razu: \( (x - 2)^2 = 7 \) daje \( x - 2 = \sqrt{7} \) lub \( x - 2 = -\sqrt{7} \), czyli \( x = 2 \pm \sqrt{7} \). Wymnażanie nawiasu i liczenie delty byłoby stratą czasu.
Podobnie, jeśli od razu widzisz rozkład na czynniki — np. \( x^2 - 5x + 6 = (x - 2)(x - 3) \), bo \( 2 + 3 = 5 \) i \( 2 \cdot 3 = 6 \) — możesz go zapisać bez delty. Ten „strzał” to nic innego jak odgadnięcie pierwiastków ze wzorów Viète'a; jeśli nie widzisz go w kilka sekund, licz deltę.
Uzupełnianie do kwadratu bez wzoru
Gdy \( a = 1 \), a \( b \) jest parzyste, często najszybciej jest powtórzyć wyprowadzenie wzoru „na żywo”. Dla \( x^2 + 6x - 7 = 0 \) zauważamy, że \( x^2 + 6x = (x + 3)^2 - 9 \), więc równanie ma postać \( (x + 3)^2 - 16 = 0 \), czyli \( (x + 3)^2 = 16 \). Stąd \( x + 3 = 4 \) lub \( x + 3 = -4 \), więc \( x = 1 \) lub \( x = -7 \). Ta technika przyda się też w geometrii analitycznej, przy sprowadzaniu równania okręgu do postaci kanonicznej.
Delta z czwartką: Δ′ dla parzystego b
Gdy współczynnik \( b \) jest liczbą parzystą (albo ogólnie: łatwo go zapisać jako \( b = 2b' \)), rachunki można skrócić. Podstawiając \( b = 2b' \) do delty, dostajemy \( \Delta = 4b'^2 - 4ac = 4(b'^2 - ac) \). Wyrażenie w nawiasie nazywa się deltą zredukowaną (potocznie „deltą z czwartką”).
Porównaj obie metody na równaniu \( x^2 - 14x + 41 = 0 \).
Zwykła delta: \( \Delta = 196 - 164 = 32 \), \( \sqrt{32} = 4\sqrt{2} \), \( x_{1,2} = \frac{14 \pm 4\sqrt{2}}{2} = 7 \pm 2\sqrt{2} \).
Delta zredukowana: \( b' = -7 \), \( \Delta' = 49 - 41 = 8 \), \( \sqrt{8} = 2\sqrt{2} \), \( x_{1,2} = 7 \pm 2\sqrt{2} \).
Wynik jest ten sam, ale liczby po drodze są mniejsze i nie trzeba skracać ułamka. To narzędzie opcjonalne: jeśli wolisz jeden wzór na wszystko, zwykła delta też zawsze zadziała. Na maturze obie metody są równie poprawne.
Równania sprowadzalne do kwadratowych
Wiele równań, które na pierwszy rzut oka nie są kwadratowe, po jednym sprytnym kroku staje się zwykłym \( at^2 + bt + c = 0 \). Schemat jest zawsze ten sam: nowa niewiadoma, warunek na nią, równanie kwadratowe, powrót do starej niewiadomej.
Równanie dwukwadratowe: podstawienie t = x²
Równanie \( ax^4 + bx^2 + c = 0 \) zawiera tylko parzyste potęgi \( x \). Podstawiamy \( t = x^2 \) z warunkiem \( t \geq 0 \) i dostajemy \( at^2 + bt + c = 0 \). Każde dodatnie \( t \) daje dwa rozwiązania \( x = \pm\sqrt{t} \), \( t = 0 \) daje jedno (\( x = 0 \)), a ujemne \( t \) odrzucamy. Dlatego równanie dwukwadratowe może mieć zero, jedno, dwa, trzy albo cztery rozwiązania.
Trzy szybkie ilustracje. Równanie \( x^4 - 10x^2 + 9 = 0 \) daje \( t^2 - 10t + 9 = 0 \), czyli \( t = 1 \) lub \( t = 9 \); obie wartości są dodatnie, więc są cztery rozwiązania: \( \pm 1 \) i \( \pm 3 \). Równanie \( x^4 + 3x^2 - 4 = 0 \) daje \( t = 1 \) lub \( t = -4 \); ujemne \( t \) odpada, więc zostają dwa rozwiązania \( \pm 1 \). Wreszcie \( x^4 - 4x^2 = 0 \) daje \( t = 0 \) lub \( t = 4 \), czyli trzy rozwiązania: \( 0 \) oraz \( \pm 2 \). Liczba rozwiązań zależy więc nie tylko od delty równania z \( t \), ale też od znaków otrzymanych wartości \( t \).
Podstawienie za całe wyrażenie
Jeśli to samo wyrażenie występuje w równaniu w kwadracie i w pierwszej potędze, oznaczamy je jedną literą. Typowe sytuacje:
- \( (x^2 + x)^2 - 8(x^2 + x) + 12 = 0 \) — podstawienie \( t = x^2 + x \);
- \( x - 3\sqrt{x} - 4 = 0 \) — podstawienie \( t = \sqrt{x} \geq 0 \), bo \( x = t^2 \); daje \( t^2 - 3t - 4 = 0 \), \( t = 4 \) lub \( t = -1 \), ujemne odpada, więc \( x = 16 \);
- \( 2 \cdot 4^x - 9 \cdot 2^x + 4 = 0 \) — podstawienie \( t = 2^x > 0 \);
- \( 2\sin^2 x - \sin x - 1 = 0 \) — podstawienie \( t = \sin x \) z warunkiem \( t \in \langle -1, 1 \rangle \); ten typ szczegółowo omawiamy w lekcji o tym, jak rozwiązywać równania trygonometryczne przez sprowadzenie do kwadratowego.
Warunek na nową zmienną (\( t \geq 0 \), \( t > 0 \), \( |t| \leq 1 \)) zapisuj od razu przy podstawieniu. To on decyduje, które rozwiązania równania kwadratowego trzeba odrzucić.
Równania wyższego stopnia z rozkładu na czynniki
Równanie trzeciego stopnia bez wyrazu wolnego, np. \( x^3 - x^2 - 6x = 0 \), sprowadza się do kwadratowego przez wyłączenie \( x \) przed nawias: \( x(x^2 - x - 6) = 0 \). Jedno rozwiązanie to \( x = 0 \), a pozostałe daje równanie \( x^2 - x - 6 = 0 \) z \( \Delta = 1 + 24 = 25 \), czyli \( x = \frac{1 \pm 5}{2} \): \( x = -2 \) lub \( x = 3 \). Ogólna zasada: rozkładaj na czynniki tak długo, aż każdy z nich będzie liniowy albo kwadratowy, a potem rozwiąż każdy osobno.
Równania wymierne prowadzące do kwadratowego
Gdy niewiadoma występuje w mianowniku, najpierw wyznacz dziedzinę (mianowniki różne od zera), potem pomnóż obie strony przez wspólny mianownik. Otrzymane równanie kwadratowe rozwiązujesz deltą, a na końcu porównujesz pierwiastki z dziedziną. Pierwiastek spoza dziedziny nie jest rozwiązaniem — pojawił się tylko dlatego, że pomnożyliśmy przez wyrażenie, które dla niego jest zerem.
Przykłady rozwiązane krok po kroku
Przykłady są ułożone od najprostszych. Pierwsze trzy pokazują trzy możliwe znaki delty, kolejne cztery uczą upraszczania pierwiastków i porządkowania równania, a ostatnie sześć to równania z poziomu rozszerzonego i zadanie z treścią. Zanim przeczytasz rozwiązanie, spróbuj policzyć samodzielnie i porównaj wynik.
Przykład 1 (PP): klasyczne równanie z dwoma pierwiastkami
Rozwiąż równanie \( 2x^2 - 7x + 3 = 0 \).
Współczynniki: \( a = 2 \), \( b = -7 \), \( c = 3 \). Delta:
Pierwiastki:
Kontrola Viète'a: \( \frac{1}{2} + 3 = \frac{7}{2} = -\frac{b}{a} \) oraz \( \frac{1}{2} \cdot 3 = \frac{3}{2} = \frac{c}{a} \). Odpowiedź: \( x \in \left\{ \frac{1}{2}, 3 \right\} \).
Przykład 2 (PP): delta równa zero
Rozwiąż równanie \( 4x^2 - 12x + 9 = 0 \).
\( \Delta = 144 - 4 \cdot 4 \cdot 9 = 144 - 144 = 0 \), więc jest jedno rozwiązanie:
Można to zauważyć bez delty: \( 4x^2 - 12x + 9 = (2x - 3)^2 \), a kwadrat jest zerem tylko dla \( x = \frac{3}{2} \). Gdy wyraz wolny i współczynnik przy \( x^2 \) są kwadratami (tu \( 9 = 3^2 \), \( 4 = 2^2 \)), zawsze warto sprawdzić, czy to nie jest wzór skróconego mnożenia.
Przykład 3 (PP): delta ujemna
Rozwiąż równanie \( 3x^2 - 2x + 5 = 0 \).
Równanie nie ma rozwiązań rzeczywistych. Odpowiedź zapisujemy słownie („równanie nie ma rozwiązań”) albo jako zbiór pusty \( x \in \varnothing \). Nie piszemy żadnych wzorów z \( \sqrt{-56} \) — to byłby błąd merytoryczny. Dla porządku: wykres \( y = 3x^2 - 2x + 5 \) leży w całości nad osią \( Ox \), bo \( a > 0 \), a najmniejsza wartość funkcji to \( -\frac{\Delta}{4a} = \frac{14}{3} > 0 \).
Przykład 4 (PP): pierwiastki niewymierne i upraszczanie
Rozwiąż równanie \( x^2 - 4x - 1 = 0 \).
\( \Delta = 16 - 4 \cdot 1 \cdot (-1) = 16 + 4 = 20 \). Pierwiastek z delty upraszczamy, wyłączając największy kwadrat: \( \sqrt{20} = \sqrt{4 \cdot 5} = 2\sqrt{5} \). Stąd:
Kluczowy moment: dzielimy przez \( 2 \) oba składniki licznika — najlepiej wyłączając wspólny czynnik przed nawias, jak wyżej. Odpowiedź: \( x_1 = 2 - \sqrt{5} \), \( x_2 = 2 + \sqrt{5} \). Kontrola: suma \( 4 \), iloczyn \( 4 - 5 = -1 \), zgodnie z \( -\frac{b}{a} = 4 \) i \( \frac{c}{a} = -1 \).
Przykład 5 (PP): ujemne a i dwie metody
Rozwiąż równanie \( -2x^2 + 6x + 1 = 0 \).
Mnożymy przez \( -1 \), żeby pozbyć się minusa przy \( x^2 \): \( 2x^2 - 6x - 1 = 0 \). Zbiór rozwiązań się nie zmienia.
Zwykła delta: \( \Delta = 36 + 8 = 44 \), \( \sqrt{44} = 2\sqrt{11} \), więc
Delta zredukowana (\( b = -6 \), więc \( b' = -3 \)): \( \Delta' = 9 - 2 \cdot (-1) = 11 \), \( x_{1,2} = \frac{3 \pm \sqrt{11}}{2} \) — od razu w postaci skróconej.
Odpowiedź: \( x \in \left\{ \frac{3 - \sqrt{11}}{2}, \frac{3 + \sqrt{11}}{2} \right\} \). Gdybyśmy liczyli na oryginalnym równaniu z \( a = -2 \), dostalibyśmy te same liczby, ale „wzór z minusem” dałby większy pierwiastek — przy ujemnym \( a \) oznaczenia \( x_1 \) i \( x_2 \) zamieniają się miejscami.
Przykład 6 (PP): najpierw uporządkuj równanie
Rozwiąż równanie \( (x + 2)(x - 3) = 2x - 1 \).
Wymnażamy lewą stronę: \( x^2 - x - 6 = 2x - 1 \). Przenosimy wszystko na lewo: \( x^2 - 3x - 5 = 0 \). Dopiero teraz odczytujemy \( a = 1 \), \( b = -3 \), \( c = -5 \):
Liczba \( 29 \) jest pierwsza, więc pierwiastka nie da się uprościć. Odpowiedź: \( x = \frac{3 - \sqrt{29}}{2} \) lub \( x = \frac{3 + \sqrt{29}}{2} \).
Przykład 7 (PP): współczynniki ułamkowe
Rozwiąż równanie \( \frac{1}{2}x^2 - \frac{1}{3}x - 1 = 0 \).
Mnożymy przez wspólny mianownik \( 6 \): \( 3x^2 - 2x - 6 = 0 \). Teraz \( \Delta = 4 + 72 = 76 \), \( \sqrt{76} = \sqrt{4 \cdot 19} = 2\sqrt{19} \), więc
Deltą zredukowaną (\( b' = -1 \)): \( \Delta' = 1 + 18 = 19 \), \( x_{1,2} = \frac{1 \pm \sqrt{19}}{3} \). Liczenie delty bezpośrednio na ułamkach też jest poprawne, ale rachunek jest dłuższy i łatwiej o błąd.
Przykład 8 (PR): współczynniki niewymierne
Rozwiąż równanie \( x^2 - (1 + \sqrt{2})x + \sqrt{2} = 0 \).
Tu \( b = -(1 + \sqrt{2}) \), \( c = \sqrt{2} \). Delta:
Żeby obliczyć \( \sqrt{\Delta} \), szukamy kwadratu postaci \( (\sqrt{2} - 1)^2 = 2 - 2\sqrt{2} + 1 = 3 - 2\sqrt{2} \). Zatem \( \sqrt{\Delta} = \sqrt{2} - 1 \) (liczba dodatnia, więc to poprawny pierwiastek). Pierwiastki:
Szybsza droga dla wprawnych: suma pierwiastków ma być \( 1 + \sqrt{2} \), a iloczyn \( \sqrt{2} \) — od razu widać parę \( 1 \) i \( \sqrt{2} \). Odpowiedź: \( x \in \{1, \sqrt{2}\} \).
Przykład 9 (PP/PR): równanie dwukwadratowe
Rozwiąż równanie \( x^4 - 5x^2 - 36 = 0 \).
Podstawiamy \( t = x^2 \), \( t \geq 0 \): \( t^2 - 5t - 36 = 0 \). Delta: \( \Delta = 25 + 144 = 169 \), \( \sqrt{\Delta} = 13 \), więc
Wartość \( t_1 = -4 \) odrzucamy, bo \( x^2 \) nie może być ujemne. Z \( x^2 = 9 \) mamy \( x = -3 \) lub \( x = 3 \). Odpowiedź: \( x \in \{-3, 3\} \) — równanie czwartego stopnia ma tu tylko dwa rozwiązania rzeczywiste.
Przykład 10 (PR): równanie wymierne z pierwiastkiem spoza dziedziny
Rozwiąż równanie \( \frac{2x}{x - 1} - \frac{1}{x + 1} = \frac{2}{x^2 - 1} \).
Dziedzina: \( x \neq 1 \) i \( x \neq -1 \), bo \( x^2 - 1 = (x - 1)(x + 1) \). Mnożymy obie strony przez \( (x - 1)(x + 1) \):
Po wymnożeniu: \( 2x^2 + 2x - x + 1 - 2 = 0 \), czyli \( 2x^2 + x - 1 = 0 \). Delta: \( \Delta = 1 + 8 = 9 \), \( \sqrt{\Delta} = 3 \), więc
Liczba \( -1 \) nie należy do dziedziny, więc ją odrzucamy. Sprawdzenie dla \( x = \frac{1}{2} \): lewa strona to \( \frac{1}{-1/2} - \frac{1}{3/2} = -2 - \frac{2}{3} = -\frac{8}{3} \), prawa to \( \frac{2}{-3/4} = -\frac{8}{3} \). Odpowiedź: \( x = \frac{1}{2} \).
Przykład 11 (PR): podstawienie za wyrażenie
Rozwiąż równanie \( (x^2 + x)^2 - 8(x^2 + x) + 12 = 0 \).
Wymnażanie dałoby równanie czwartego stopnia. Zamiast tego podstawiamy \( t = x^2 + x \): \( t^2 - 8t + 12 = 0 \), \( \Delta = 64 - 48 = 16 \), więc \( t = \frac{8 \pm 4}{2} \), czyli \( t = 2 \) lub \( t = 6 \).
Wracamy do \( x \) — każde \( t \) daje osobne równanie kwadratowe:
- \( x^2 + x - 2 = 0 \): \( \Delta = 1 + 8 = 9 \), \( x = \frac{-1 \pm 3}{2} \), czyli \( x = -2 \) lub \( x = 1 \);
- \( x^2 + x - 6 = 0 \): \( \Delta = 1 + 24 = 25 \), \( x = \frac{-1 \pm 5}{2} \), czyli \( x = -3 \) lub \( x = 2 \).
Odpowiedź: \( x \in \{-3, -2, 1, 2\} \). Tutaj warunku na \( t \) nie było, ale gdyby któreś równanie „powrotne” miało ujemną deltę, po prostu nie dałoby rozwiązań.
Przykład 12 (PP): zadanie z treścią
Pole prostokąta jest równe \( 40 \text{ cm}^2 \), a jeden bok jest o \( 3 \text{ cm} \) dłuższy od drugiego. Oblicz długości boków.
Oznaczmy krótszy bok przez \( x \) (w cm), \( x > 0 \). Dłuższy ma \( x + 3 \), więc \( x(x + 3) = 40 \), czyli \( x^2 + 3x - 40 = 0 \).
Stąd \( x = 5 \) lub \( x = -8 \). Długość nie może być ujemna, więc zostaje \( x = 5 \). Boki mają \( 5 \text{ cm} \) i \( 8 \text{ cm} \); kontrola: \( 5 \cdot 8 = 40 \). W zadaniach z treścią zawsze zapisuj warunek na niewiadomą przed rozwiązaniem — to on mówi, który pierwiastek odrzucić.
Przykład 13 (PR): równanie z wartością bezwzględną
Rozwiąż równanie \( x^2 - 5|x| + 6 = 0 \).
Kluczowa obserwacja: \( x^2 = |x|^2 \) dla każdej liczby rzeczywistej. Podstawiamy więc \( t = |x| \) z warunkiem \( t \geq 0 \) i dostajemy \( t^2 - 5t + 6 = 0 \). Tu \( \Delta = 25 - 24 = 1 \), więc \( t = \frac{5 \pm 1}{2} \), czyli \( t = 2 \) lub \( t = 3 \). Obie wartości są nieujemne, więc obie zostają.
Powrót do \( x \): z \( |x| = 2 \) mamy \( x = \pm 2 \), a z \( |x| = 3 \) mamy \( x = \pm 3 \). Odpowiedź: \( x \in \{-3, -2, 2, 3\} \). Zauważ symetrię: jeśli \( x \) jest rozwiązaniem, to \( -x \) też, bo lewa strona się nie zmienia. Gdyby jedno z \( t \) wyszło ujemne, odrzucilibyśmy je tak jak w równaniu dwukwadratowym.
Typowe błędy przy rozwiązywaniu równań kwadratowych
- Zły znak \( b \) lub \( c \). W \( x^2 - 5x - 6 = 0 \) jest \( b = -5 \), więc \( -b = 5 \). Przy ujemnym \( c \) iloczyn \( -4ac \) staje się dodatni: \( -4 \cdot 1 \cdot (-6) = +24 \).
- Ujemne \( b^2 \). \( (-5)^2 = 25 \), a nie \( -25 \). Kalkulator wpisany jako „\( -5^2 \)” podaje \( -25 \) — dlatego zawsze używaj nawiasu.
- Dzielenie tylko części licznika. \( \frac{4 + 2\sqrt{5}}{2} \) to \( 2 + \sqrt{5} \), a nie \( 4 + \sqrt{5} \). Bezpiecznie: najpierw wyłącz wspólny czynnik z całego licznika.
- Dzielenie przez \( a \) zamiast przez \( 2a \). W mianowniku wzoru stoi \( 2a \). Dla \( a = 2 \) dzielisz przez \( 4 \).
- Mnożenie przez \( -1 \) tylko części wyrazów. Zmieniając znak przy \( x^2 \), zmień go przy każdym wyrazie: \( -2x^2 + 6x + 1 = 0 \) to \( 2x^2 - 6x - 1 = 0 \), a nie \( 2x^2 + 6x + 1 = 0 \).
- Mylenie \( \Delta = 0 \) z brakiem rozwiązań. Zerowa delta oznacza jedno rozwiązanie \( x_0 = -\frac{b}{2a} \), a nie zbiór pusty. Brak rozwiązań jest tylko przy \( \Delta < 0 \).
- Pierwiastek z ujemnej delty. Gdy \( \Delta < 0 \), równanie nie ma rozwiązań rzeczywistych. Nie liczy się \( \sqrt{|\Delta|} \) „na wszelki wypadek”.
- Brak zera po prawej stronie. Z \( (x - 1)(x - 2) = 6 \) nie wynika \( x - 1 = 6 \) ani \( x - 2 = 6 \) — własność „iloczyn równy zero” działa tylko dla zera. Poprawnie: \( x^2 - 3x - 4 = 0 \), więc \( x = -1 \) lub \( x = 4 \). Dla porównania \( x = 7 \) dałoby \( 6 \cdot 5 = 30 \neq 6 \).
- Dzielenie przez niewiadomą i gubienie pierwiastka. \( x^2 = 3x \) ma dwa rozwiązania: \( 0 \) i \( 3 \).
- Tylko dodatni pierwiastek z \( x^2 = k \). \( x^2 = 9 \) daje \( x = \pm 3 \).
- Pominięcie warunków po podstawieniu lub dziedziny. W równaniu dwukwadratowym odrzucasz ujemne \( t \), w wymiernym — pierwiastki zerujące mianownik, w zadaniu z treścią — liczby bez sensu fizycznego.
- Zapomniany przypadek \( a = 0 \) w zadaniu z parametrem. Weźmy \( (m - 3)x^2 + 2x + 1 = 0 \) i pytanie, dla jakich \( m \) ma dokładnie jedno rozwiązanie. Dla \( m = 3 \) równanie jest liniowe, \( 2x + 1 = 0 \), i ma jedno rozwiązanie \( x = -\frac{1}{2} \). Dla \( m \neq 3 \) potrzebujemy \( \Delta = 4 - 4(m - 3) = 16 - 4m = 0 \), czyli \( m = 4 \). Odpowiedź to \( m \in \{3, 4\} \) — kto liczy tylko deltę, gubi \( m = 3 \). Więcej takich schematów zawiera lekcja o tym, jak rozwiązywać zadania z parametrem i badać liczbę rozwiązań.
Ściąga: równanie kwadratowe w pigułce
Równania sprowadzalne do kwadratowych:
- dwukwadratowe: \( t = x^2 \), \( t \geq 0 \);
- powtarzające się wyrażenie: \( t = \) to wyrażenie, warunek wynikający z jego zbioru wartości;
- wymierne: najpierw dziedzina, potem mnożenie przez wspólny mianownik, na końcu odrzucenie pierwiastków spoza dziedziny;
- z treścią: warunek na niewiadomą przed rozwiązaniem.
Sprawdź się
Zadania ułożone od prostszych do trudniejszych. Każde ma pełne rozwiązanie krok po kroku.
- Równanie wymierne x/(x − 2) + 3/(x + 2) = 8/(x² − 4) — dziedzina, wspólny mianownik i równanie kwadratowe jak w przykładzie 10.
- Iloczyn rozwiązań równania 2^(2x+1) − 9·2ˣ + 4 = 0 — podstawienie \( t = 2^x \) z warunkiem \( t > 0 \).
- Równanie (x² + 2)/x + 6x/(x² + 2) = 5 z podstawieniem — podstawienie za ułamek i dwa równania kwadratowe „powrotne”.
- Równanie (x + 1)⁴ + (x − 3)⁴ = 136 i podstawienie symetryczne — sprytne podstawienie prowadzi do równania dwukwadratowego.
- Równanie x² + (4x/(x + 4))² = 9 przez uzupełnienie do pełnego kwadratu — ta sama idea, z której wyprowadziliśmy wzór na deltę.
- Dokładnie dwa rozwiązania równania (m − 1)x⁴ − 2(m + 1)x² + m + 3 = 0 — równanie dwukwadratowe z parametrem i przypadek \( a = 0 \).
Więcej zadań znajdziesz w działach funkcja kwadratowa i równania, a pełne arkusze egzaminacyjne w sekcji matura.
Dzisiejszy zestaw zadań → Trening liczenia w pamięci · 2 min